ХУВЬ ЗАЯАНЫ ХӨДӨЛГҮҮР
Монголчуудын түүх нь хүн төрөлхтний түүхийг нэмэн баяжуулж тодруулан бичсэн баатарлаг ард түмний хөлгөн судар билээ. Түүний эх сурвалж нь тэнгэрлэг монголчуудын хувь заяаны хөдөлгүүр болсон үе үеийн удирдагчдын цадиг түүхийн үргэлжлэл юм. Чухамхүү нэгэн улс орны хөгжил дэвшил, бууран доройтох, сэргэн мандах бүхий л үйл явц нь тухайн үеийн удирдагчдын хувь хүний төрөлх чадвар, түүний хэрэгжүүлж буй төрийн бодлогын үр дүнгийн шууд тусгал байдаг нь тодорхой зүйл юм. Тухайлбал ХХ зууны монголчуудын түүх нь 1911 оны үндэсний хувьсгал, 1921 оны ардын хувьсгал, 1990 оны ардчилсан хувьсгалын түүх бөгөөд хувьсгал бүхэн өөр өөрийн удирдагч - зүтгэгч хүчин буюу хувь заяаны хөдөлгүүрийг буй болгосон билээ. Монголчуудын энэхүү хувь заяаны хөдөлгүүрийн залуурыг түүхийн нэн эгзэгтэй үед залуурдаж, өөрийн тулхтай төрөлх чанар, алсын хараатай төрийн хар хүний бодлого, цаг үеийн мэдрэмжээрээ бусдаас ялгарч шинэ зууны шинэ монголын шинэ түүхийг зөв сайхнаар эхлүүлсэн төрийн зүтгэлтэн бол Жамбын Батмөнх юм. Тиймээс энэ хүний намтар түүх нь хувь хүний хийгээд монгол төрийн түүхийн тодотгол билээ.
“ХХ зууны монгол төрийн зүтгэлтэн” цувралаар хэвлэгдэж буй “Жамбын Батмөнх” хэмээх энэ бүтээлийг түүний хань А. Дариймаа, тэдний хөрш болох утга зохиолын нэрт судлаачдын нэг Д. Өлзийбаяртай хамтран бичсэн нь сонирхол татаж байна. Нэг талаас хар багаасаа ханилан сууж жаргал зовлонгоо хуваалцан ирсэн ханийн үнэн үг, үзэл бодол, нөгөө талаас олон жил хамар хананы наана цаана бөөрөө нийлүүлэн хөршлөн амьдарсан, басхүү төрөлх нутаг ус нэгтэй эрдэмтэн судлаачийн тулхтай үг, энгийн чадварлаг бичлэг нь нийлэн нэгдэж энэхүү бүтээлийг туурвиснаараа онцлог болжээ.
Монгол төрийн нэрт зүтгэлтэн Жамбын Батмөнхийн намтар түүх шавхагдашгүй юм. Түүний хувь хүний хөгжлийн намтар, монголын боловсрол, эдийн засгийн хөгжил, төрийн төлөвшилтөд оруулсан хувь нэмрийг тухайлан судалсан бүтээл өнөө хэр гарсангүй. Тэр бүхий эхлэл болгож түүний хөрөг, дурсамж, захидал, гар бичмэл, ярилцлага, түүхэн баримтуудыг ийнхүү дэлгэн тавьж буй нь сонирхолтой төдийгүй судалгааны гүйлгээнд оруулж буй оновчтой шийдэл болжээ. Үнэхээр баруун хязгаарын буйдхан нутгийн эгэл малчны даруухан бор хүү хэрхэн өөрийгөө хөгжүүлэн боловсруулж, төрийн өндөрлөгт хүрч, нэгэн ард түмний хувь заяаны тонгорог шиг торгон ирэн дээр эх оронч хүний эр зоригийн шалгуур болсон түүхэн зөв шийдвэр гаргаж социализмын сүүлчийн шанг тавьж, ардчиллын эхний босгыг тулж хуучин, шинэ хоёр нийгмийн холбох улаан шугамыг бат найдвартайгаар татаж чухамхүү оготны хамраас ч цус гаргалгүйгээр ардчилсан хувьсгалыг эхлүүлсэн нь хэн хүний, тэр тусмаа улс төр судаачдын анхаарлыг татах судлагдахуун мөн болох нь гарцаагүй юм.
Номын үндсэн хэсэгт Ж. Батмөнхийн улс төрийн хөргийг бичихдээ “1984 оны үйл явдал буюу Ж. Батмөнх”, “1990 оны үйл явдал буюу Ж. Батмөнх” гэсэн он цагийн хэрэг явдлыг тухайлан авч үзсэн нь түүхийн тэрхүү эгзэгтэй, маргаантай, хурц тэмцлийн үнэн бодит үйлдлийг тодруулахад чухал зүйл болсон байна. 1984 онд Ю. Цэдэнбал нам, төрийн өндөрлөгөөс хэрхэн өөрчлөгдсөн, тэр нь хуйвалдаан байсан эсэх, түүний залгамжлагчаар Ж. Батмөнхийг хэн анх нэр дэвшүүлсэн зэрэг одоо ч нэг мөр дүгнэлтэд хүрч чадаагүй байгаа түүхийн үйл явдлуудыг баримтаар нотлон цэгцэлж, тэр бүхэн нь монгол төрийн хөгжлийн зүй зохистой шийдлүүд байсныг энэ ном өгүүлж байна. 1990 оны ардчилсан хувьсгалын үйл явдлын өрнөлт нь гадаад нөхцөл байдал, дотоод хямралт байдлын огтлолцол, халуун цэг болж байсныг тухайн үед төрийг тэргүүлж байсан Улс төрийн товчоо хэрхэн мэдэрч, түүнд улс төрийн доривтой дүгнэлт өгч бүрэн бүрэлдэхүүнээр огцрох тухай түүхэн шийдвэр гаргасан, тэр нь чухамдаа хэний санаа зориг байсныг бас эндээс тодорхой харж болно. Улс төрийн товчоо огцрох нь улс орны хувь заяаны нэн эгзэгтэй зангилааг тайлах гол арга нь мөн байсныг танин мэдэж, тооцон хэрэгжүүлсэн нь Ж. Батмөнхийн монгол төрийн мэргэн ухаанд мэргэшсэн, улс төрийн эцсийн хариуцлагыг өөр дээрээ татан авч шийдвэрлэх чадвартай улс төрч, эх оронч, баатарлаг үйлстэн байсныг гэрчилж байна.
Энэхүү номын хамгийн сонирхотой хэсэг нь А. Дариймаагийн “Батмөнхийнх гэдэг айл” хэмээх дурсамж юм. Тэрхүү дурсамжинд Ж. Батмөнхийн оюутан цагийн хайр дурлал, ажил амьдралын дурсгалтай мөчүүд, төр түмэндээ нойроо хагаслаж, чөмгөө дундартал зүтгэж явсан мятаршгүй хөдөлмөрийн он жилүүд, ханийнхаа төрсөн нутагт хамт амарсан гайхамшигт үе, түүхийн эгзэгтэй агшинд өөрийн үзэл бодолдоо тууштай байх төрөлх чадвар, бас “тойрон хүрээлэгч”-дийн хэлмэгдэлд өртсөн гунигт явдал, төрийн болон жирийн хүмүүсийн хүн чанарын олон асуудлыг хөндсөн байна.
Ер бусын цаг үед ер бусын байж, эгэл жирийн үед дэндүү эгэлхэн байж чаддаг Ж. Батмөнхийн мөн чанарын гайхамшиг нь хүн чанар, төрийн цэгцтэй бодлогын нэгдэл дунд оршин байсныг түүнтэй хамтран ажиллаж байсан төр, нийгмийн зүтгэлтэн, жирийн хүмүүсийн бичиж нийтлүүлсэн дурсамж, захидал, түүхэн баримтууд нотолж байна. Номын бас нэг үнэ цэнэтэй тал нь энэ юм. Үүнийг ерээд оноос хойш сонин хэвлэлд өгсөн Ж. Батмөнхийн удаа дараагийн ярилцлагууд нэгэн адил тодотгож байна.
Монгол төрийн түүхэнд ул мөрөө үлдээсэн, үлдээж буй хэн ч байсан, түүний гүйцэтгэсэн үүрэг эерэг, сөрөг ямар ч байснаас үл хамааран тэдний өв санг бүрдүүлэх, төрийн хамгаалалтад авах, судалгааны гүйлгээнд оруулах зэрэг бодлогын чанартай үйл ажиллагааг төрөөс дэмжиж, бас санхүүжүүлж байнгын, тогтвортой, тасралтгүй үйл ажиллагаа явуулж байх боломжийг бүрдүүлэх нь эцсийн бүлэгтээ монгол улс, төр, түмний түүхийг үнэн зөв бичих нэгэн шимт хөрс болох нь гарцаагүй. Түүний нэгэн жишиг болгож Ж. Батмөнх судлалын сан байгуулж, түүний бүрэн бүтээлийг эмхтгэж, ялангуяа хамтран ажиллаж, амьдарч байсан хүмүүсийн улбаа бүдгэрээгүй үед нь түүхийн нэн эгзэгтэй үйл явдлыг гэрчлүүлж дурсамж тэмдэглэл бичүүлэх, түүхийн үнэ цэнэтэй ховор баримт хэрэглэгдэхүүн, гар бичмэл тэргүүтнийг улсын архивт татан авах, төрийн зүтгэлтнүүдийн ар гэрийнхэнд тодорхой хугацаанд төрийн дэмжлэг туслалцаа үзүүлж байх зэрэг тодорхой хэд хэдэн ажлыг зохион байгуулж хэрэгжүүлэх нь зүйтэй мэт санагдаж байна.
Жамбын Батмөнх хэмээн энэ түүхэн хүний амьдралтай бид ийнхүү танилцлаа. Тэрбээр хувь хүн, гэр бүлийнхээ хувьд төдийгүй монгол төрийн нэгэн хүчирхэг хөдөлгүүр, зүтгэх хүчин нь болж явсан нь тодорхой байна. Түүнийг хувь заяаны хөдөлгүүр хэмээн нэрлэх нь зохимжтой юм. Учир нь өөрөө хүн болж төлөвших, боловсорч гэгээрэх, улсад биеийн хүчин үнэлж зүтгэх, улмаар төрийн тэргүүн болж улс орноо удирдах гэдэг нь хувь заяаны эргүүлэг, түүний дотоод шаталтын хөдөлгүүр билээ. Хорьдугаар зууны нийгмийн гол үзэгдэл болсон социалист нийгмийн сүүлчийн “эзэн хаан”, хорин нэгдүгээр зууны монголын хөгжлийн үндсэн баримтлал болсон хүмүүнлэг ардчилсан нийгмийг өлгийдөн тосч авсан улс төрийн тулхтай зүтгэлтэн Жамбын Батмөнхийг монгол түмэн түүхэндээ мөнхөлж ямагт санан дурсаж явах учиртай.
Доктор, редактор Ү. ХҮРЭЛБААТАР
2006 оны есдүгээр сарын 1-ний өдөр
Цааш унших...
Сэтгүүл зүй өөрөө ёс зүйтэй байх учиртай
СЭТГҮҮЛ ЗҮЙ ӨӨРӨӨ ЁС ЗҮЙТЭЙ БАЙХ УЧИРТАЙ
Монголын сэтгүүл зүйн хөгжлийн нэгэн тулгуур багана нь түүний судлал шүүмж юм. Ерээд оноос зогсонги байдалд орж, харин сүүлийн үесэд илт сэргэж буй сэтгүүл зүйн судлалд шинэ судлагдахуун, шинэ судлаачид нэмэгдэх болсон нь хамгийн олзуурхууштай зүйл юм. Үүний нэгэн бүтээл, бүтээлчтэй Таныг зуучлан танилцуулж байгаадаа баяртай байна.
Монгол туургатны Түгээмэл дээд сургууль нь олон улсын сэтгүүлч, орчуулагч, аялал жуулчлалын мэргэжлээр боловсон хүчин бэлтгэдэг бөгөөд тэдгээрийн нэгэн гол чиглэл нь ёс зүйн сургалт юм. Ялангуяа сэтгүүлчийн ёс зүйн асуудал өнөөгийн монголын сэтгүүл зүйн тулгамдсан асуудал болон хурцаар тавигдаж буй энэ үед Түгээмэл дээд сургууль дээр БНУУ-ын Будапешт хотод төвтэй Соросын сангийн Дундад Азийн судалгааны санаачлага /CARI/ хөтөлбөрийн хүрээнд энэхүү төслийг хэрэгжүүлсэн нь ач тусаа өгч буйн нэг илрэл нь Нямаагийн Түмэнбаярын “Сэтгүүл зүйн ёс зүй” бүтээл юм.
Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл нэг намын үзэл суртлын хүлээснээс алдуурч олон ургальч үзлийг дээдлэх болсон, төрийн өмчийн хүрээллээс хувийн өмчид тулгуурласан мэдээллийн бүхэл бүтэн сүлжээ бий болсон, сурталчилгааны хэрэгслээс арилжааны хэлбэр рүү шилжсэн зэрэг ерээд оноос хойших монголын сэтгүүл зүйн суурь өөрчлөлтүүд эцсийн бүлэгт сэтгүүл зүйн болон сэтгүүлчийн ёс зүйн өндөр босгыг хэрхэн даван туулах, төлөвшүүлэх их сорилтын өмнө тулж ирсэн билээ. Тиймээс монголын сэтгүүлчдийн дунд ёс зүйн шалгарал явагдаж нэг хэсэг нь хүн гүтгэх, гүжирдэхийн дон тусч хүн чанараа гээж, өөрөө бас гээгдэж, нөгөө хэсэг нь нийгмийн хариуцлагатай сэтгүүл зүйг хөгжүүлэхийн төлөө алдан онон зүтгэн эхэлж байна.
Ийм чухал шилжилтийн цаг үед сэтгүүлчийн ёс зүйн асуудлаар судлаачид өөр өөрсдийнхөө байр суурь, үзэл бодлыг илэрхийлж, суурь судалгааны шинжтэй бүтээл туурвиж эхэлсэн нь монголын сэтгүүл зүйн судалгааны шинэ судлагдахуун болж байна. М. Зулькафиль, Ч. Чойсамба, Ч. Базар зэрэг олон судлаач ном бичиж, их дээд сургуулиудад магистрийн нэг чухал сэдэв болон хувирсан нь сэтгүүлчийн ёс зүйн сэдэв судалгааны гүйлгээнд нэгэнт орсныг бэлхнээ харуулж байна. Эдгээр бүтээлүүд нь сэтгүүлчийн ёс зүйн асуудлыг дагнан судалсан буюу хувь хүний тухайтад илүү анхаарч монголын өнөөгийн жишээн дээр түшиглэсэн нь нийтлэг шинжтэй байгаа бол Н. Түмэнбаярын энэхүү бүтээл нь сэтгүүл зүйн өөрийнх нь ёс зүйн асуудлыг цогц хэлбэрээр авч үзэж, түүнээ дэлхийн сэтгүүл зүйн өнөөгийн цөм болсон асуудлуудын хүрээнд татан оруулж, монголын хөрсөнд буулган идээшүүлэн бичсэнээрээ онцлог болсон байна. Тиймээс сэтгүүл зүй дэх ёс зүйн суурь ойлголтуудыг түүхэн зүйн үүднээс ул үндэстэй тайлбарлаж, сэтгүүл зүйн ёс зүйн хэм хэмжээг хэвшүүлэхэд учрах бэрхшээлийг бусад орнуудын жишээн дээр олон талаас нь шинжилж, хэвлэлийн хяналтын тогтолцоог нэлээд дэлгэрэнгүй судалсан нь анхаарал татаж байна.
Сэтгүүлчийн ёс зүйн асуудал өөрөө нэн эмзэг, хурц асуудал учраас нэг талаас сэтгүүлчийн ур чадвар, боловсрол, үзэл бодлын төлөвшилтийг хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлийн нийтлэлийн бодлоготой уялдуулан оюун санаа, сэтгэлгээний эрүүл орчинг бий болгох, нөгөө талаас тэдний эрх ашгийг хамгаалах, эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх, уншигчдаа ёс зүйтэй мэдээллээр хангахад хуулийн байгууллага, хуульчдын идэвхтэй оролцоог нэмэгдүүлэх шаардлагатай болж байна. Энэ үүднээс авч үзвэл хуульч Н. Түмэнбаярын “Сэтгүүл зүйн ёс зүй” ном анхны бүтээл болж байна. Тиймээс сэтгүүл зүйн ёс зүйн эгзэгтэй олон асуудлын гарц, гаргалгааг хууль зүйн үүднээс хэрхэн авч үзсэнийг эндээс олж харж болно. Бас сэтгүүл зүй, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн үйл ажиллагаатай холбоотой өнөөдөр мөрдөгдөж буй Монгол Улсын хуулиудын холбогдох заалтуудыг тухайлан авч нэлээд иж бүрэн хэлбэрээр түүвэрлэн хавсралт хийсэн нь энэ номын үнэ цэнг улам нэмэгдүүлж байна.
Н. Түмэнбаяр энэхүү төслийг Түгээмэл дээд сургуульд хэрэгжүүлэхдээ сэтгүүлчийн ёс зүйн хичээлийн шинэ хөтөлбөр боловсруулсан юм. Тиймээс “Сэтгүүл зүйн ёс зүй” номд үе үе сургалтын шинжтэй зүйлс цухалзаж байгаа нь илүүц зүйл огт биш. Ялангуяа сэтгүүлчийн ширээний сургуулилт гэмээр сонирхолтой дасгалууд нь тийм жишгээр баяжуулж сургалтад ашиглаж болохыг харуулсан үлгэрчилсэн загварууд юм. Уг номд дэлхийн сэтгүүл зүйн түүх, хөгжлийн чиг хандлагыг илэрхийлсэн олон баримтуудыг дэлгэрэнгүй оруулсан нь монголын нөхцөлд сэтгүүл зүйн ёс зүйг төлөвшүүлэхэд шинэ санаа сэдлийг өгч байгааг судлаачид төдийгүй Монголын сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэл болон хуулийн байгууллагууд анхааралдаа авахыг хүсье.
Монголын сэтгүүл зүйн хөгжил дэлхийн өнөөгийн түвшинд хүрэхийн тулд өөрөө зөв төлөвшиж, хүн төрөлхтний үнэт зүйлсийг үндэсний хэмжээнд идээшүүлэн дасгах, агаар ус мэт адилхан хэрэглэх, хүртэх учиртай билээ. Иймээс ёс зүйн асуудлыг сэтгүүл зүйн өөрийнх нь тогтолцооны хүрээнд авч үзэж, түүнийг нь уншигчдын боловсролын хатуу шүүлтүүрээр шүүж, эрх зүйн чадамжтай орчинг бүрдүүлж өгөх хэрэгтэй юм. Мэдээллийг эрж хайх, боловсруулах, түгээх эрх чөлөөг эдлэхдээ ёс жудаг, хүн чанар, үнэнийг эрхэмлэх ардын ухаанд дэвсгэрлэж, олон улс, өөрийн орны хэмжээнд мөрдөгдөж буй хуулийн заалтад нийцүүлсэн эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх, боловсронгуй болгох нь сэтгүүл зүйн ёс зүйг цэвэршүүлэн төлөвшүүлэх амин чухал нөхцөл юм. Чухамхүү үүнийг Н. Түмэнбаяр сэтгэлдээ тээн “Сэтгүүл зүйн ёс зүй” энэхүү бүтээлийг туурвисан байна.
Их дээд сургуулийн сэтгүүлчийн ангийн оюутан, судлаачид төдийгүй уншигчид, нийт хүмүүст энэхүү бүтээлийг Монгол туургатны Түгээмэл дээд сургууль зориулж байна.
Түгээмэл дээд сургуулийн
захирал, доктор Ү. ХҮРЭЛБААТАР
2005 оны зургадугаар сарын зургааны өдөр
Монголын сэтгүүл зүйн хөгжлийн нэгэн тулгуур багана нь түүний судлал шүүмж юм. Ерээд оноос зогсонги байдалд орж, харин сүүлийн үесэд илт сэргэж буй сэтгүүл зүйн судлалд шинэ судлагдахуун, шинэ судлаачид нэмэгдэх болсон нь хамгийн олзуурхууштай зүйл юм. Үүний нэгэн бүтээл, бүтээлчтэй Таныг зуучлан танилцуулж байгаадаа баяртай байна.
Монгол туургатны Түгээмэл дээд сургууль нь олон улсын сэтгүүлч, орчуулагч, аялал жуулчлалын мэргэжлээр боловсон хүчин бэлтгэдэг бөгөөд тэдгээрийн нэгэн гол чиглэл нь ёс зүйн сургалт юм. Ялангуяа сэтгүүлчийн ёс зүйн асуудал өнөөгийн монголын сэтгүүл зүйн тулгамдсан асуудал болон хурцаар тавигдаж буй энэ үед Түгээмэл дээд сургууль дээр БНУУ-ын Будапешт хотод төвтэй Соросын сангийн Дундад Азийн судалгааны санаачлага /CARI/ хөтөлбөрийн хүрээнд энэхүү төслийг хэрэгжүүлсэн нь ач тусаа өгч буйн нэг илрэл нь Нямаагийн Түмэнбаярын “Сэтгүүл зүйн ёс зүй” бүтээл юм.
Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл нэг намын үзэл суртлын хүлээснээс алдуурч олон ургальч үзлийг дээдлэх болсон, төрийн өмчийн хүрээллээс хувийн өмчид тулгуурласан мэдээллийн бүхэл бүтэн сүлжээ бий болсон, сурталчилгааны хэрэгслээс арилжааны хэлбэр рүү шилжсэн зэрэг ерээд оноос хойших монголын сэтгүүл зүйн суурь өөрчлөлтүүд эцсийн бүлэгт сэтгүүл зүйн болон сэтгүүлчийн ёс зүйн өндөр босгыг хэрхэн даван туулах, төлөвшүүлэх их сорилтын өмнө тулж ирсэн билээ. Тиймээс монголын сэтгүүлчдийн дунд ёс зүйн шалгарал явагдаж нэг хэсэг нь хүн гүтгэх, гүжирдэхийн дон тусч хүн чанараа гээж, өөрөө бас гээгдэж, нөгөө хэсэг нь нийгмийн хариуцлагатай сэтгүүл зүйг хөгжүүлэхийн төлөө алдан онон зүтгэн эхэлж байна.
Ийм чухал шилжилтийн цаг үед сэтгүүлчийн ёс зүйн асуудлаар судлаачид өөр өөрсдийнхөө байр суурь, үзэл бодлыг илэрхийлж, суурь судалгааны шинжтэй бүтээл туурвиж эхэлсэн нь монголын сэтгүүл зүйн судалгааны шинэ судлагдахуун болж байна. М. Зулькафиль, Ч. Чойсамба, Ч. Базар зэрэг олон судлаач ном бичиж, их дээд сургуулиудад магистрийн нэг чухал сэдэв болон хувирсан нь сэтгүүлчийн ёс зүйн сэдэв судалгааны гүйлгээнд нэгэнт орсныг бэлхнээ харуулж байна. Эдгээр бүтээлүүд нь сэтгүүлчийн ёс зүйн асуудлыг дагнан судалсан буюу хувь хүний тухайтад илүү анхаарч монголын өнөөгийн жишээн дээр түшиглэсэн нь нийтлэг шинжтэй байгаа бол Н. Түмэнбаярын энэхүү бүтээл нь сэтгүүл зүйн өөрийнх нь ёс зүйн асуудлыг цогц хэлбэрээр авч үзэж, түүнээ дэлхийн сэтгүүл зүйн өнөөгийн цөм болсон асуудлуудын хүрээнд татан оруулж, монголын хөрсөнд буулган идээшүүлэн бичсэнээрээ онцлог болсон байна. Тиймээс сэтгүүл зүй дэх ёс зүйн суурь ойлголтуудыг түүхэн зүйн үүднээс ул үндэстэй тайлбарлаж, сэтгүүл зүйн ёс зүйн хэм хэмжээг хэвшүүлэхэд учрах бэрхшээлийг бусад орнуудын жишээн дээр олон талаас нь шинжилж, хэвлэлийн хяналтын тогтолцоог нэлээд дэлгэрэнгүй судалсан нь анхаарал татаж байна.
Сэтгүүлчийн ёс зүйн асуудал өөрөө нэн эмзэг, хурц асуудал учраас нэг талаас сэтгүүлчийн ур чадвар, боловсрол, үзэл бодлын төлөвшилтийг хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлийн нийтлэлийн бодлоготой уялдуулан оюун санаа, сэтгэлгээний эрүүл орчинг бий болгох, нөгөө талаас тэдний эрх ашгийг хамгаалах, эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх, уншигчдаа ёс зүйтэй мэдээллээр хангахад хуулийн байгууллага, хуульчдын идэвхтэй оролцоог нэмэгдүүлэх шаардлагатай болж байна. Энэ үүднээс авч үзвэл хуульч Н. Түмэнбаярын “Сэтгүүл зүйн ёс зүй” ном анхны бүтээл болж байна. Тиймээс сэтгүүл зүйн ёс зүйн эгзэгтэй олон асуудлын гарц, гаргалгааг хууль зүйн үүднээс хэрхэн авч үзсэнийг эндээс олж харж болно. Бас сэтгүүл зүй, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн үйл ажиллагаатай холбоотой өнөөдөр мөрдөгдөж буй Монгол Улсын хуулиудын холбогдох заалтуудыг тухайлан авч нэлээд иж бүрэн хэлбэрээр түүвэрлэн хавсралт хийсэн нь энэ номын үнэ цэнг улам нэмэгдүүлж байна.
Н. Түмэнбаяр энэхүү төслийг Түгээмэл дээд сургуульд хэрэгжүүлэхдээ сэтгүүлчийн ёс зүйн хичээлийн шинэ хөтөлбөр боловсруулсан юм. Тиймээс “Сэтгүүл зүйн ёс зүй” номд үе үе сургалтын шинжтэй зүйлс цухалзаж байгаа нь илүүц зүйл огт биш. Ялангуяа сэтгүүлчийн ширээний сургуулилт гэмээр сонирхолтой дасгалууд нь тийм жишгээр баяжуулж сургалтад ашиглаж болохыг харуулсан үлгэрчилсэн загварууд юм. Уг номд дэлхийн сэтгүүл зүйн түүх, хөгжлийн чиг хандлагыг илэрхийлсэн олон баримтуудыг дэлгэрэнгүй оруулсан нь монголын нөхцөлд сэтгүүл зүйн ёс зүйг төлөвшүүлэхэд шинэ санаа сэдлийг өгч байгааг судлаачид төдийгүй Монголын сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэл болон хуулийн байгууллагууд анхааралдаа авахыг хүсье.
Монголын сэтгүүл зүйн хөгжил дэлхийн өнөөгийн түвшинд хүрэхийн тулд өөрөө зөв төлөвшиж, хүн төрөлхтний үнэт зүйлсийг үндэсний хэмжээнд идээшүүлэн дасгах, агаар ус мэт адилхан хэрэглэх, хүртэх учиртай билээ. Иймээс ёс зүйн асуудлыг сэтгүүл зүйн өөрийнх нь тогтолцооны хүрээнд авч үзэж, түүнийг нь уншигчдын боловсролын хатуу шүүлтүүрээр шүүж, эрх зүйн чадамжтай орчинг бүрдүүлж өгөх хэрэгтэй юм. Мэдээллийг эрж хайх, боловсруулах, түгээх эрх чөлөөг эдлэхдээ ёс жудаг, хүн чанар, үнэнийг эрхэмлэх ардын ухаанд дэвсгэрлэж, олон улс, өөрийн орны хэмжээнд мөрдөгдөж буй хуулийн заалтад нийцүүлсэн эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх, боловсронгуй болгох нь сэтгүүл зүйн ёс зүйг цэвэршүүлэн төлөвшүүлэх амин чухал нөхцөл юм. Чухамхүү үүнийг Н. Түмэнбаяр сэтгэлдээ тээн “Сэтгүүл зүйн ёс зүй” энэхүү бүтээлийг туурвисан байна.
Их дээд сургуулийн сэтгүүлчийн ангийн оюутан, судлаачид төдийгүй уншигчид, нийт хүмүүст энэхүү бүтээлийг Монгол туургатны Түгээмэл дээд сургууль зориулж байна.
Түгээмэл дээд сургуулийн
захирал, доктор Ү. ХҮРЭЛБААТАР
2005 оны зургадугаар сарын зургааны өдөр
Цааш унших...
Тэнгэрийн зарлиг
ÒÝÍÃÝÐÈÉÍ ÇÀÐËÈÃ
Õ¿í òºðºëõòíèé ò¿¿õ íóóöààñ íóóö ðóó ºðòººëºí ÿâàà ìýò ñàíàãäàíà. Òèéìýýñ øèíý ò¿¿õ ãýæ ¿ã¿é, õóó÷èí ò¿¿õ ãýæ ¿ã¿é á¿ãä ò¿¿õèéí ò¿¿õ àæýý. Ò¿¿õýí ¿éë ÿâäàë, ò¿¿õò õ¿ì¿¿ñèéã øèíýýð íýýí õàðàõàä óðàí çîõèîë õýìýýõ øèäýò åðòºíö åð áóñûí äîëãèñûã ¿¿ñãýíý. ×óõàìõ¿¿ çîõèîë÷èéí ãýãýýí îþóí, ñýòãýëèéí õàëèë, óðàí òàâèë òýðã¿¿òýí öàã öàãèéí íóóöûã òàéëàõ îíüñîãîò åðòºíö áºãººä òèéíõ¿¿ ò¿¿õýí óðàí çîõèîë àìèëàí öýöýãëýäýã þì. Èéí ¿çýõ¿éä ìàíàé óðàí çîõèîëûí ò¿¿õýí áààòðóóäûí ä¿ð ºâºð õîîðîíäîî ¿ë ÿëãàðàì äýíä¿¿ àäèëõàí áàéãààã áàðèìòûí áàðèíòàãò áàðèãäàí ñýòãýëãýýíèé çàãâàð÷ëàë, àðãà áàðèë, îíîë ñóðòõóóíû íýãýí õýâä îðñíîîð òàéëáàðëàæ áîëîõ áîëîâ÷ ¿íýíäýý øèíý÷ëýë õèéãäýýã¿éí ¿íýí ä¿ð çóðàã íü ýíý þì. Õºãæëèéí èéì ¿åä òýñðýëò áîëîí ãàð÷ èðñýí ñîð á¿òýýë íü Ñîðîãäîãèéí Æàðãàëñàéõàí, Ëóâñàíæàìöûí Óäâàë íàðûí òóóðâèñàí “×èíãèñ õààíû íóóö ò¿¿õ” ðîìàí áèëýý.
Ýíýõ¿¿ ðîìàíû ãàéõàìøèãò õóâü çîõèîë íü äýëõèéí õ¿í ×èíãèñ õààíû ä¿ðèéã á¿òýýñýí ºíººã õ¿ðòýëõ á¿õèé ë îëîëòûã øèíãýýõ, îìîéòñîíûã çàëðóóëàõ, îðõèãäñîíûã íýìýõ, îëäîøã¿éã íºõºõ ò¿¿õýí øààðäëàãûã óðàí á¿òýýëèéíõýý ãîë çîðèëãî áîëãîí á¿òýýí òóóðèâñàíä îðøèíî. Òèéìýýñ ×èíãèñèéã õ¿íèéõ íü õóâüä õóâü÷ëàí àìèëóóëæ, òýðõ¿¿ õóâü ÷àíàð íü ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëûí äóíä õýðõýí àëäàæ ýíäýæ, îíîæ áîñ÷, òºëºâøèæ õºãæèæ áàéãààã óðàí ñàéõíû ºðãºí äýëãýö äýýð á¿òýýí òóóðâèñàí áàéíà. ¯íýõýýð Òýì¿¿æèí ×èíãèñ áîëæ, ×èíãèñ äýëõèéí ÷èõýíä õîíîãøèæ ìÿíãà ìÿíãàí æèë àìüäààñ àìüä îðøèí áàéãàà íü òýíãýðèéí çàðëèã þì.
ªíººã õ¿ðòýëõ, öàøèä ÷ ¿ë äàâòàãäàõ äýëõèéí õàìãèéí òîì ýçýíò ã¿ðýí Èõ Ìîíãîë Óëñûã áàéãóóëæ, äàÿàð÷ëàëûí äàÿàð÷ëàëûã ¿íäýñëýæ áàéñàí äàëàé õààí ×èíãèñèéã 840-ººä îíû äàðàà áóþó õ¿í òºðºëõòíèé ÕÕI çóóíä ñàÿ õ¿ì¿¿í òàëààñ íü ã¿í íýýæ, ò¿¿íèé ã¿í óõààí, ãýãýýðýë, óõààðëûã àíõ óäàà ºâºðìºö, õóðö, çºí áèëãèéí ¿¿äíýýñ ä¿ðñýëñýí íü ººð õýí ÷ áèø “×èíãèñ õààíû íóóö ò¿¿õ” ðîìàí á¿ëãýý. Ýíý ðîìàí îðäíû ò¿¿õ áèø, “Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî”-íû õóóëáàð á¿ð ÷ áèø áºãººä õàðèí ÷ òýíä ä¿ðñëýãäýýã¿é, îí öàãèéí õóâüä ãýýãäñýí, ¿çýë áîäëûí õóâüä ãàäóóðõàãäñàí, îíüñîãî ìýò ¿ëäñýí á¿õíèéã íºõºí øàãëàñàí íü ñîðãîã ñîíãîäîã õóâèëáàðûã á¿òýýõ íýãýí øàëòãààí áîëæýý. Òèéìýýñ Ñ. Æàðãàëñàéõàí, Ë. Óäâàë íàð óðàí çîõèîëûí ä¿ðýýð äàìæóóëæ ò¿¿õýí ýðõ á¿òýýñýí ýíýõ¿¿ øèíý ñàíàë íü áèäíèé äàäàæ çàíøñàí ñýòãýëãýý, õýâøèæ òîãòñîí ×èíãèñèéí ä¿ðèéã ýâäýæ ò¿¿íèéã øèíý ñýòãýëãýý, øèíý àðãà÷ëàë, øèíý áîëîìæèéí ¿¿äíýýñ õàðàõ øèíý áîëîìæèéã îëãîæ áàéíà.
Óðãàõ íàðàí çàëààòàé öýíõýð äýëõèéí òàëûã óëààí çàëààòàé ìîíãîë õ¿í çàñàãëàæ åðòºíöºä ºíºº õ¿ðòýë ç¿¿äýëæ áóé íýãýí äýýâýðò áàãòàõ åð áóñûí èõ ã¿ðíèéã ãàãöõ¿¿ åðòºíöèéí ýçýí ×èíãèñ áàéãóóëñàí íü ìºíõ òýíãýðèéí ýðõøýýë, ýõ ãàçðûí èâýýë áàéâ. ×èíãèñ õààí øºíèéí îä øèã ò¿ãýýìýë íýãýí áàéñàíã¿é, ºäðèéí îä ìýò õîâîð õóâü òàâèëàíòàí, õ¿ì¿¿í áèåýñ õýòèéäñýí õóâèëãààíòàí áàéâ. ×óõàìõ¿¿ ìºíõ òýíãýðèéí çàðààëààð òºðñºí ×èíãèñ õààí Îíîí ìºðíèé õºâººíººñ îð÷ëîí äýëõèéí èõ õààí áîëòëîî õóâü õ¿íèé õóâüä õýðõýí çîâæ ç¿äýð÷, áýðõøýýë ñààäûã òóóëæ óõààæèí õàòóóæèæ íîîðõîé äýýëòíýýñ íîìûí óõààíòàí, ìîõîøã¿é òýìöëýýñ ìîíãîëûí õààíòàí, äýýëòýé æààëààñ äýëõèéí õ¿í áîëòëîî äýâæñýí àäàë ÿâäàë, àòàà õîðñîë, àëààí òàëààí, àóãàà ñýòãýëãýýã ä¿ðñýëñýí íü óðä õîæèä áàéãààã¿é ×èíãèñèéí øèíý åðòºíöèéã òàéëàí ¿ç¿¿ëýâ. Ñýòãýë ç¿é, ñýðýë óõààðàë, ñýõýýðýë ìýäðýìæ íü “×èíãèñ õààíû íóóö ò¿¿õ” ðîìàí ìîíãîëûí óòãà çîõèîëûí åðòºíöºä ò¿¿õýí ä¿ð á¿òýýõ øèíý õóâüñãàëûã çàðëàí òóíõàãëàâ.
Ñýòãýë ç¿éí ýíýõ¿¿ ðîìàí ýðäýíèéí åñºí á¿ëýãòýé áºãººä ò¿¿íèéã “Áºðòý”, “Æàìóõà”, “Òýâ Òýíãýð”, “ª¿ëýí”, “Õàñàð”, “Õóëàí”, “Ç¿÷è”, “Áîîð÷è”, “Òýì¿¿æèí” õýìýýí íýðèéäñýí íü ó÷èðòàé. Ýíý ò¿¿õò õ¿ì¿¿ñèéí çàí ÷àíàð, ¿éë á¿òýýë, ¿çýë áîäîë íü íýãýí ãîëûí öóòãàëàí ìýò íýãäýí íèéëæ Ýçýí ×èíãèñ óðãàí òºëæñºíèéã öîãöëîí ä¿ðñýëñýíä “×èíãèñ õààíû íóóö ò¿¿õ” ðîìàíû ãîë îëîëò îðøèíî. ¯¿íýýñ ºìíº ×èíãèñ õààíààñ ýäãýýð ò¿¿õò õ¿ì¿¿ñ òºðºí ãàðñíûã ä¿ðñýëæ áàéñàí áîë ýíä òýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéí íºëºº, àòàà õîðñîë, àìüäðàë òýìöëèéí äóíäààñ ×èíãèñ õààí áîéæèí èõ õààíû çýðýãò õ¿ð÷ áóéã ¿ç¿¿ëñýí íü øèíý ¿çýãäýë áîëñîí þì.
Ä¿ð á¿õýí íü ººð ººðèéíõººðºº àìüäàð÷, õýíèé ÷ íºëººíä ¿ë àâòàí, áàñ ìîíãîëûí èõ ýçýíò ã¿ðíèé õºäºëãºã÷ õ¿÷èí, àç æàðãàë, àòàà õîðñëûí ýçýí áîëæ áàéãàà íü íýí ñîíèí. Ðîìàí á¿õýëäýý õ¿ì¿¿í õîîðîíäûí ñýòãýëèéí èõ òóëààí, çºð÷èë òýìöëèéí òàëáàð, ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëûí øèíý áàðèìò ñýëò, áàéæ áîëîõ õóâèëáàðóóäû㠺㿿ëñýí íü àíõààðàë òàòàæ áàéãàà þì. Ò¿¿õèéã õýí íýãýí áè÷äýã, òýð íü ÿìàð÷ ñîíãîäîã áè÷ëýãòýé áàéëàà ÷ ¿íýíäýý òóõàéí ¿éë ÿâäàëä õàíäñàí íýãýí õóâèëáàð áºãººä õàðèí óòãà çîõèîë íü óðàí ñýòãýìæ ò¿¿õèéí õîðøèë, ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëûí ¿íýí áîëîîä õóäàë õóóðìàãèéí íàéðàë õºãæèì þì. Òèéìýýñ “×èíãèñ õààíû íóóö ò¿¿õ” ðîìàíû óðàí ñàéõíû íýýëòèéã óõààðàõäàà ä¿ðýýð äàìæñàí ò¿¿õèéí øèíý ºã¿¿ëýìæ, ò¿¿õ ºã¿¿ëñýí ä¿ðèéí ºâºðìºö øèéäëèéí çîõèñò õàðüöààã ìîíãîë÷óóäûí ºâºðìºö çàí çàíøèë, áàéãàëèà ø¿òýõ ¿çýë, òýíãýð ãàçàð õ¿íèé ãóðàìñàí õîëáîî, Ẻ ìºðãºëèéí îíãîí ø¿òýýíòýé õîëáîæ òàéëàõ õýðýãòýé áîëæ áàéíà.
×èíãèñ õààíûã áóðõàí÷ëàí ø¿òýæ çºâõºí èä øèäòýí ìýòýýð ñýòãýõ, ýñâýë ò¿¿íèé ò¿¿õýí ¿¿ðãèéã ¿ã¿éñãýí ãóéâóóëàõ õî¸ð òóéëøèðëûí àëü àëèíûã îãîîð÷ ãàãöõ¿¿ Òýì¿¿æèí õýìýýõ õóâü õ¿í òóõàéí öàã ¿åèéã õýðõýí ìýäýð÷, ò¿¿õèéí õóðèìòëàãäñàí øèíý íºõöëèéã õýðõýí õºòëºí óäèðäàæ, æàðãàë çîâëîí õîñîëñîí õ¿íèé àìüäðàëûã òóóëàõäàà ÿëàí äèéëýõèéí ãàéõàìøãèéí õýðõýí ¿ç¿¿ëñíèéã ýíýõ¿¿ ðîìàí èòãýë ¿íýìøèëòýéãýýð ¿ç¿¿ëýâ. Ìîíãîë Óëñûã ¿¿ñãýí áàéãóóëàõ, ò¿¿íèéã òºëºâø¿¿ëýõ, óëìààð äýëõèéí èõ ã¿ðíèé çýðýãò õ¿ðãýõ àóãàà èõ ¿éëñ ×èíãèñ õààí õýìýýõ íýãýí õ¿íèé àìüäðàëûí ìº÷ëºãò áàãòñàí íü ºíºº õýð òàéëàõûí àðãàã¿é íóóö ò¿¿õ õýâýýð áàéíà. Çóóí çóóí äàìæèõ ýíý èõ ¿éë ÿâöûã õóðààæ îí öàã, îðîí çàéí õóâüä íÿãòàðøóóëñàí íü ×èíãèñèéí òýíãýðëýã ¿éëñ áàéñàí áºãººä ºíººãèéí ìîíãîë÷óóäûí áàõàðõàë, äýëõèéí ò¿¿õèéí îðãèë þì.
“×èíãèñ õààíû íóóö ò¿¿õ” ðîìàí ìîíãîëûí óòãà çîõèîëä øèíý÷ëýë, ººð÷ëºëòèéí èõ õàðàíãà äýëäýæ, ç¿¿ä íîéðûã ñýðýýæ, óðàì çîðèãèéã àâ÷èðëàà. Õýí íýã íü ýë ðîìàíûã õóó÷èíñàã ñýòãýëãýýãýýð õàðæ õàðààí ç¿õýæ, íºãºº íýã íü ãàéõàí ýðãýëçýæ, øèíý ¿åèéíõýí àìòàðõàí óíøèæ, ò¿¿õ÷èä ìàðãàëäàæ áàéíà. Áºðòý õàòíû õàòóó ñýòãýë, Òýâ Òýíãýðèéí àìèí íóóö, Æàìóõûí òàíãàðãûí àíäëàë, ª¿ëýí ýõ Ìýíëýã ýöãèéí ýð ýìèéí íóóö õîëáîî, Õàñàðûí ¿õýë, Õóëàí õàòíû ýöñèéí ìºðººäºë, Ç¿÷èéí ìýðãýä öóñíû ºøèðõºë, Áîîð÷èéí ¿íýí÷ íºõºðëºëèéí í¿ãýë çýðãèéã ãàãöõ¿¿ ýíý ðîìàí äýëãýí ¿ç¿¿ëæ ÷àäñàí þì. ¯¿ãýýðýý “Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî” õýìýýí àëäàðò á¿òýýëèéí àðûí õºøãèéã òàòñàí òóëõòàé á¿òýýë áîëæ ÷àäñàí áèëýý.
Ñ. Æàðãàëñàéõàí, Ë. Óäâàë íàðûí “×èíãèñ õààíû íóóö ò¿¿õ” ðîìàí ×èíãèñèéí ñýäýâò óðàí á¿òýýëèéí îðãèë íü áîëæ ìîíãîëûí òºäèéã¿é äýëõèéí óòãà çîõèîëä ñýòãýë ç¿é-ò¿¿õèéí á¿òýýëèéí ñýðýë ìýäðýõ¿é, îíîë ñóðòàõóóí, ¿çýë áàðèìòëàë, ã¿í óõààíû øèíý ¿çýãäýë áîëæ áàéíà. Øèíý÷ëýë õèéñýí á¿òýýë á¿õýí èõ õýëýëö¿¿ëýã, èõ ìàðãààíûã ýõë¿¿ëäýã íü æàì áºãººä ò¿¿íèé ñîíãîäîã íýãýí õóâèëáàðûã áîëãîîí óíøèæ áóé óíøèã÷ Òàíä òàëàðõëàà èëýðõèéëüå. Ìàðãàøã¿é ¿íýí ãýæ ¿ã¿é òóë ìàðãàëäàõ íü ¿íýíèé ýðëèéí òàíèí ìýäýõ ñîíãîìîë àðãà áèëýý. Òýíãýðèéí çàðëèã èéì àæýý.
Óòãà çîõèîë ñóäëàà÷ ¯. Õ¯ÐÝËÁÀÀÒÀÐ
2005 îíû äºðºâä¿ãýýð ñàðûí 17-íû ºäºð
Цааш унших...
Дэлхийн яруу найргийн эрхэм дээд шагнал “Роеt Laureate” цолын учир
МОНГОЛЫН ЯРУУ НАЙРГИЙН ДЭНЗЭН НОРГОЙ ХЭН БЭ?
Дэлхийн яруу найргийн эрхэм дээд шагнал “Роеt Laureate” цолын учир
МЗЭ-ийн Уран зохиолын шүүмж судлалын төвийн
тэргүүн, хэл бичгийн ухааны доктор /Ph.D/ Ү. Хүрэлбаатар
Монголчуудын аз хийморийн үүд нээгджээ. Их спортын цаст их оргилыг “байлдан” эзэлж монголчуудаас анхны олимпийн их аварга хослон төрөв. Үндэсний хэмжээний энэ их баярын торгон эгшинг монгол хүн бүр амьсгал даран хүлээж ялалтын уухайг одот шөнийн оддын тоогоор орон даяар хурайлан угтсан нь тун саяхан. Энэхүү төрхөмдөө буцсан эмээс төрийн удирдагч хүртэл бүх нийтээр найрлан цэнгэсэн азтай тэр мөч нь ард түмний зүрх сэтгэл, зөн билгийн учрал байлаа.
Монголчуудын олз хийморийн үүц нээгджээ. Оюу толгой, Таван толгой үүц юугаа дэлгэж эртний монголчуудын газар усны нэршлийн утга учир тайлагдаж эхлэв. Тэд аль дивангарт хөрсөн дорхи алт эрдэнэсээ нээж үүцлэн хадгалж түүнээ нэршүүлэн тэмдэглэж хойч үедээ гэрээслэн үлдээжээ. Өвгөдийн маань ухааныг өнөөгийн дэлхийн техникийн дээд ололт дөнгөж тэмтрэх төдий болж байна. Их ард түмний оюуны их нууц далдын чанадад байдаг аж.
Монголын яруу найраг дэлхийд оюут толгойн оюуны үүцээ нээлээ. Нүүдэлчдийн соёл иргэншлийн оюун тамга болсон монголын их утга зохиолын сүүн өрмийг дэлхийн яруу найрагчид “амсахын төдийд” дуу алдан гайхан шагширч байна. Тиймээс Гомбожавын Мэнд-Ооёо дэлхийн яруу найргийн эрхэм дээд шагналын нэг Роеt Laureate /поэт лаурет/ алтан титэмт цол хэргэм хүртэв. Хаан яруу найргийн хаан титэмт энэ шагнал бол Олимпийн аварга төрөх, Оюу толгой нээгдэхтэй агаар нэгэн монголчуудын аз хийморь түшсэн гэрэлт агшин юм.
Монголын яруу найрагч Г. Мэнд-Ооёо дэлхийн дэвжээнээс олон шагнал хүртсэн боловч Роеt Laureate цол нь тэр бүхнээс эрхэм дээд нь юм. Тиймээс Г. Мэнд-Ооёо дэлхийн яруу найргийн шагнал авч л байдаг, түүний л нэгэн биз хэмээн “хэнэггүйтэн” өнгөрч боломгүй. Монголын зохиолч Нобелийн шагналын босгонд тулж ирснийг зарласан энэ эрхэм шагналыг АНУ-ын Калифорни муж улсад бүртгэлтэй Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн Удирдах зөвлөлийн шийдвэрээр Унгар улсын Будапешт хотноо болсон Дэлхийн Яруу найрагчдын 29-р их хурлаас түүнд олгосон байна. Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн Ерөнхийлөгч Маурис Янг, Дэд ерөнийлөгч Милан Рихтер, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Жермэйн Дроогенброодт нарын гарын үсэг бүхий Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн диплом, лаврын навчин дүрс бэлгэдэл бүхий алтан титэм юуг өгүүлнэ вэ? Ер нь энэ Роеt Laureate цолын утга учир юусан билээ?
Яруу найраг бол хүн төрөлхтний оюун мандлын цэцгэн хур юм. Тиймээс эртний Грек, Ромоос эхлэн яруу найргийг язгууртан ихэс дээдсийн урлаг, бурхан тэнгэрийн адислал, бясалгал гэгээрлийн бичвэр, зарлиг номлолын шаштир хэмээн эрхэмлэн дээдлэн иржээ. Тухайлбал эртний Грект яруу найрагч, дайчин баатаруудыг адилтгаж Апполон бурханы ариун гэгээн адислал хүртээж байсан нь оюуны хийгээд биеийн хүчинг хэм тэгш үнэлж байсны жишээ нь навчин титэмт “лаурет” юм. Эдүгээ монголчууд бид ийм үнэлэмжид тулж ирлээ. Тэр нь яруу найрагч Г. Мэнд-Ооёогийн хүртсэн Poet Laureate цолын хэрхэн хүлээн авахаас цаашдын жишиг тогтох нь тодорхой болж байна.
Роет Laureate шагналыг Английн хааны зарлигаар 1389 онд анх Ж. Чосерид навчин хэлбэрт хаан титэм, жилийн турш хэрэглэх дарсаар шагнажээ. Энэ нь Англичууд яруу найрагч Ж. Чосеридээ суут уран бүтээлч болохыг дэлхий даяар зарлан тунхагласан хэрэг байлаа. Чухамхүү ийм учир шалтгааны үүднээс Роет Laureate шагналыг хааны зарлигаар сонетийн эцэг хэмээгч суут яруу найрагч Ф. Петраркад олгожээ.
Монголчуудын эрхшээн эзэгнэж байсан 13-р зуунаас эхлэн Английн хааны ордонд “pоет laureate”-ийн албан ёсны ажлын танхим байсан төдийгүй хааны сангаас санхүүждэг байсан тухай мэдээ байна. Тэртээ 1488 оноос Оксфордын их сургууль, 1490 оноос Кембрежийн их сургуулиас “pоет laureate” цолд нэр дэвшүүлэн олгож эхэлжээ.
1937 оноос “АНУ pоет laureate” цол хэргэмийг бий болгон Конгрессийн номын сангийн яруу найргийн зөвлөлөөс эрхлэн олгож эхэлсэн байна. АНУ-ын энэхүү эрхэм шагналыг гайхамшигт яруу найрагч Роберт Фрост, Аллен Тате, Элизабет Вышол, Даниед Хофман, Йосиф Бродский, Билл Коллинз, Доналд Халл Кае Райн нарын 17 яруу найрагч хүртжээ. “АНУ-ын pоет laureate”-ийн тэтгэлэг нь 35000 ам доллар байдаг аж. АНУ, Канад, Шотланд, Шинэ Зеланд, Норвеги зэрэг олон орнууд “pоет laureate” цолыг үндэсний номын сан, вангийн сан, Засгийн газраас санхүүжүүлж цалин хангамж, эрх ямбаар хангадаг байна.
АНУ-ын Калифорни муж улсад бүртгэлтэй Дэлхийн Урлаг Соёлын Академи, түүний ивээл дор зохион байгуулдаг Дэлхийн яруу найргийн их хурал 1969 оноос Роеt Laureate цолыг алтан титэмийн хамт олгодог болжээ. Энэхүү шагналыг АНУ-ын Роберт Пэнн Баррен, Сенегалын Леофолд Седар Сенгхор, Мехсикийн Маниуэл Марнинез Лэвия, Энэтхэгийг М. Карунандхи нарын хэдхэн яруу найрагч хүртээд байгаа бөгөөд тэрхүү нэрсийн жагсаалт Монголын Гомбожавын Мэнд-Ооёогоор үргэлжилж байна. Дэлхийн яруу найргийн өндөр хүндэтгэл, дээд жишиг болсон энэхүү эрхэм дээд шагналыг Монгол хүн анх удаа хүртэж буй нь монголын их утга зохиолын тэмдэглэлт онцгой үйл явдлын нэгэн болж байна.
Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэрт яруу найрагч Г. Мэнд-Ооёо урт замыг туулан байж энэхүү дэлхийн яруу найргийн өндөрлөгт хүрч ирэв. Г. Мэнд-Ооёо 2001 онд Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн байнгын гишүүнээр элсчээ. Түүнд 2002 онд Румыний Яаси хотноо болсон Дэлхийн яруу найрагчдын XXII их хурлаар утга зохиолын доктор цол олгосон байна. 2001 онд Хятадын Дайлянь хотод болсон Олон Улсын Яруу найргийн ПЕН клубийн шагнал, Олон Улсын Яруу найргийн орчуулга, судлалын төвөөс 2002 оны хамгийн шилдэг яруу найрагч өргөмжлөл, 2003 онд АНУ-ын Соёлын нэгдсэн чуулганаас Олон улсын Энхтайвны шагнал, 2004 онд Кембрижийн Олон улсын Намтар судлалын төвөөс оны зохиолчоор тодруулсан байна.
Г.Мэнд-Ооёо 2005 онд АНУ-ын Лос Анжелос хотод Дэлхийн Яруу найрагчдын дунд зарласан “Бурханы хайр” сэдэвтэй яруу найргийн уралдаанд “Хуучин сүмийн дээгүүр саран мандах цагт” шүлгээрээ тэргүүн байрын шагнал хүртжээ. Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн Ерөнхийлөгчийн “Гарамгай яруу найраг бүтээсний төлөөх” алтан медалийг 2005 онд Лос Анжелост түүнд гардуулсан бол 2006 онд Дэлхийн урлаг соёлын Академийн “Алтан алх” шагнал, Солонгосын Ханчон Соёлын Академийн соёлын шагнал, Грекийн Зохиолчдын Олон Улсын Нийгэмлэгийн шагнал, Энэтхэг дэх Олон улсын Яруу найргийн Академийн шагнал, Дэлхийн Энх тайвны утга зохиолын академийн алтан медаль, 2007 онд Сокагийн их сургуулийн хүндэт шагнал (Япон), XXI зууны олон улсын яруу найргийн форумын дээд шагнал алтан медаль (Тайвань) тус тус олгосон байна.
Ийм урт зам туулсны эцэст Г. Мэнд-Ооёо хэдхэн хоногийн өмнө Унгарын нийслэл Будапешт хотноо болсон Дэлхийн яруу найрагчдын XXIX их хурлын нээлтийн ёслол дээр Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн дээд шагнал “Poet Laureate” эрхэм цол, алтан титмийг хүртлээ.
Г. Мэнд-Ооёогийн яруу найргийн бүтээлийн үнэ цэнийг дэлхийн яруу найргийн нэрт зүтгэлтнүүд олон талаас нь үнэлэн дүгнэж байна. Дэлхийн энх тайвны нэрт зүтгэлтэн, яруу найрагч, төгс гэгээрсэн бясалгагч Шри Чинмой “Мэнд-Ооёо бол үнэхээрийн оюун санааны зөнч-найрагч юм. Түүний тарнилаг шүлгүүд нь мөнхийн цаглашгүй сэтгэл зүрх рүү уншигчдыг шуурхай зөөвөрлөдөг” гэсэн бол Японы нэрт яруу найрагч, соёл, нийгмийн зүтгэлтэн, сэтгэгч Сока Гайкай Интернешнлийн Ерөнхийлөгч Икеда Дайсаку “Миний бие таны гэгээлэг сайхан сэтгэлтэй танилцаад гүнзгий сэтгэгдэл төрлөө… Хүний сэтгэлийг хязгааргүй дэлгэрүүлэх яруу найргийн дахин сэтгэлт бол хүний дахин сэргэлт юм. Түүний төлөө яруу найрагчид босох ёстой” гэсэн байна. Олон улсын Яруу найрагчдын Тив хоорондын Нийгэмлэгийн Ерөнхийлөгч, Дэлхийн Яруу найрагчдын Их хурлыг үндэслэгч Кришна Ширнавас “Таны дур булаам шүлгүүд миний сонирхлыг татлаа. Таны Чам руу би явж байна шүлэг мянганы шүлэг болжээ” гэсэн бол АНУ-ын яруу найрагч, Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн хүндэт Ерөнхийлөгч Росемари С. Вилкинсон “Г. Мэнд-Ооёогийн “Нүүдэлчин одны үлгэр” хэмээх өөдрөг сэтгэл санаагаар дүүрэн, өрөвдөн хайрламаар нэгэн номыг уншлаа. Монгол хэмээх нээгдээгүй хосгүй ертөнц, маш удаан хугацаагаар нууцлаг далд байв. Энэ зохиол бидний мэдрэмжийг хурцалж, сэтгэл догдлуулж…биднийг агуулгандаа тэврэн багтааж, сэтгэлдээ адислаж байна” гэсэн бол Энэтхэгийн яруу найрагч Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн Ерөнхийлөгч Ж. Мохан “Түүний шүлгүүд үнэхээрийн сэтгэл хөдөлгөм. Эмерсоны хэлсэн шиг энэ найрагч үнэхээрийн гайхамшигт найрагч. Тэрээр үнэхээр гайхалтай, тайлагдашгүй” хэмээн дуу алдсан байна. АНУ-ын яруу найрагч Жой Райны Кинг “Г. Мэнд-Ооёо уншигчдыг өөртөө татах увидастай найрагч бөгөөд туурвил нь уншигчдад зохиолынхоо ертөнцөд орших хүслэнгийн өглөгийг түгээж, яруу найргийн оршихуйд нь дэлхий ертөнц илүү гэрэл гэгээтэй сайхан болж харагдаж байна” гэсэн бол Тайванийн яруу найрагч Имре Цолдос “Таны шүлгүүдийг уншаад надад өөрийн эрхгүй Унгарчуудад Петөөфи Шаандор ямар нөлөөтэй шиг та Монголчуудын хувьд тийм чухал хэмээх сэтгэгдэл төрсөн” гэсэн бол Белги Улсын Louvain Их сургуулийн доктор Ши Чаоин “Г. Мэнд-Ооёогийн шүлгүүдийн түүврийг уншиж дуусахад миний сэтгэлд хамгийн түрүүнд буусан зүйл бол ХХ зууны нэрт философич Мартин Хэйдгэрийн алдарт бүтээл болох “Ойн харгуй зам” /Holz wege/-ын нэгэн үг байлаа. Тэрбээр “Энэхүү ээдрээтэй эрин үед яруу найрагч хүн чухам ямар үүрэгтэй вэ?” хэмээн өгүүлсэн байдаг. Г. Мэнд-Ооёогийн яруу найргийн түүврийн эхний шүлэг болох “Нээхийн утгын хэлхээ” шүлгийг уншаад яруу найрагч бидэд өнөөдрийн энэхүү ээдрээтэй эрин үед яруу найрагч хүн чухам юу хийж чадах талаар нэгийг бодогдуулам санаа олж авлаа” гэсэн бол Японы яруу найрагч Кае Морий “Г. Мэнд-Ооёогийн яруу найргаас өнөө үеийн Японд бүдгэрсэн энэрэнгүй зөөлөн урин дулаан сэтгэл халуун бүлээн илч гэгээг мэдрэв” гэжээ.
Г. Мэнд-Ооёогийн яруу найргийн тухай гадаадын эрдэмтэд, уран бүтээлчид ийнхүү бахархан бичиж байхад монголын уран бүтээлчид түүнийг нүүдэлчдийн яруу найргийн шилдэг төлөөлөгч хэмээн тодорхойлж байлаа. Монгол Улсын Ардын уран зохиолч, төрийн соёрхолт Ш. Сүрэнжав “Г. Мэнд-Ооёо байгалийн хөг дуурьсал шингэсэн зөөлөн аялгуут хүн-ятга” гэсэн бол Төрийн шагналт яруу найрагч О. Дашбалбар “Г. Мэнд-Ооёо сэтгэлийн байгалийг бидний үеийнхэнд эхэлж нээснийг мартах учиргүй…Хүн ард зөвхөн бухимдлаа илэрхийлэн тайтгарах бус, гүн ухаанаар тайтгарах, яруу сайхнаар сэтгэхийг эрмэлзэх болно. Тэр цагт Нямсүрэн, Мэнд-Ооёогийн яруу найраг үнэд орж Ахматова, Фет, Явуухулан, Тютчев шиг бусдын сэтгэлийг эзэмдэх болно” гэжээ. Монгол Улсын Ардын уран зохиолч, төрийн шагналт зохиолч С. Эрдэнэ “Г. Мэнд-Ооёогийн “Алтан овоо” бол эх нутгийн дуулал мөн. Пантеист ариун сургаалыг номлосон өөр хүчтэй бүтээлийг би үл мэднэ” гэсэн бол Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн утга зохиолын доктор, нэрт зохиолч Д. Урианхай “Г. Мэнд-Ооёогийн бэлгэ билгүүний хэвд цутгагдсан сэтгэхүйн гольдрол, урлах, найруулах авьяас нь монгол мэргэдийн сонгодог бичгийн хэлний гайхамшигт өвөөс хөхсөн шим шүүсээс эх ундрагатай нь харагдах ч тэрээр өөрөө өнөөдөр эртний мэргэд тэдэнтэй эн зэрэгцэн уншигдах, түүхийн хойтод, эсэргэн цагийн номын хайвуудад өв уламжлал болж дамжих түвшинд монгол хэлээр дуун өгүүлэх эрдэмд боловсорсон нь монголын ахмад, залуу аль аль үеийн зохиолчдыг ихэд баярлуулах боллоо” гэжээ. Нэрт нийтлэлч Ш. Цэрэнпил “Г. Мэнд-Ооёо бол нийтлэлийн төрөл зүйл, өөр бусад загварт баригддаггүй, өөрийн зоргоор яруу тунгалаг болоод өрнүүн эрчлэг хүүрнэдэг өндөрт гарсан уран бүтээлч юм” гэсэн бол яруу найрагч Ж. Болд-Эрдэнэ “Алтан Овоо” нэртэй хөлгөн судар нь Монголын яруу найрагт шинэчлэл болсон” гэсэн байна. Төрийн шагналт Д. Төрбат “Г. Мэнд-Ооёогийн шүлгүүд гол мөрөн намуухан урсаж буй мэт ихэмсэг атлаа дөлгөөн. Өнгөндөө тайван хэдий ч гүндээ шатаж буй мэт санагддаг. Ер нь яруу найрагч өөрөө ч тийм юм” гэсэн бол яруу найрагч Ш. Уянга “Алтан Одоо” үнэхээр гэрэлт номуудын нэг мөн болжээ…Гэрэлт номыг гагцхүү гэрэлт хүн бүтээмой” гэсэн байна.
Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Ц. Дашдондов Төр түмэн нүдтэй нь үнэн юм бол Г. Мэнд-Ооёог дутуу бус гүйцэд үнэлэх цаг нь болсондог. Түүнд Төрийн шагнал ч юм уу, Ардын уран зохиолч цол олгоход хүмүүс гайхахаасаа илүү зүй ёсны хэмээн үзэж баярлах байлгүй. Ер нь бид үнэлэхээ үнэлж, хүндэтгэхээ хүндэтгэж баймаар юм даа. Рашааныг мэдэхгүй ус хэмээн тургиж, алтыг танихгүй гууль хэмээн шидэхгүй байя” гэж саявтархан бичсэндээ миний бие санал нэг байна.
Гадаад дотоодын эрдэмтэн мэргэдийн үнэлэлт цэгнэлтээс үзэхэд монголын яруу найрагч Гомбожавын Мэнд-Ооёод Дэлхийн яруу найргийн эрхэм дээд шагнал “Роет Laureate” цол хэргэм хүртээсэн нь нүдээ олсон хүндэтгэл мөн болохыг бэлхнээ нотолж байна. Түүний яруу найраг нь монголчуудын үе үеийн яруу найрагчдын туурвин бүтээсэн нүүдэлчин соёл иргэншлийн язгуур найргийн энэ цагийн алтан залгамж мөн бөгөөд дэлхийн яруу найрагт түрэн орж ирж буй монголчуудын зөн билэг, зөөлөн эгшгийн дуулал юм.
Ерөөс Г. Мэнд-Ооёогийн туурвил зүй, яруу найргийн язгуур санаа нь энгийн бөгөөд “Тэнгэрийн хаяанаас нүүдэлчин айсуй” хэмээн номынх нь нэр юм. Газар тэнгэрийн савслага, хүн байгалийн шүтэлцэл, зөн билгийн мэдрэмж, дотоод сэтгэлийн зөөлөн ай нь түүний оюун санааны “Алтан Овоо” бөгөөд бүхэлдээ нүүдэлчний найраг, номадизмын дуулал билээ. Тиймээс Г. Мэнд-Ооёогийн яруу найргийн сэдэв нь нүүдэлчин монголын ахуй байдал, сэтгэлгээ нь тэнгэрийн дуудлага, бичлэг нь монгол босоо бичгийн зөөлөн аялгуу бөгөөд яруу найргийн шидэт долгион ийнхүү дэлхийн түвшинд үнэлэгдэж байна.
Монголчуудын аз хийморийн үүд нээгджээ. Дэлхийн их утга зохиолын цаст ноён оргил өөд монгол шүлэг, монгол шүлэгч ийнхүү мацаж эхэллээ. “Шүлэг минь хүлэг минь чи бидэн хоёрт дэлхийн дэвжээ хэрэгтэй” гэж дорнын их яруу найрагч Бэгзийн Явуухулан ямар зөнч мэргэнээр хэлсэн юм бэ. Эдүгээ түүний унаган шавь Гомбожавын Мэнд-Ооёо дэлхийн дээвэр болсон цаст Гимлайн зулайд тулж очсон мэт санагдана. Монгол угсаат Дэнзэн Норгойн зулайг нь анх мялаасан тэнгэрлэг их уулс мэт хүн төрөлхтний оюун санааны их оргилд монголын их хөлгөн судар – нүүдэлчний яруу найраг залрах цаг айсуй. Монголын яруу найргийн Дэнзэн Норгой хэн бэ ?
"Зууны мэдээ" 2009.10.27
№251 /3323/
Дэлхийн яруу найргийн эрхэм дээд шагнал “Роеt Laureate” цолын учир
МЗЭ-ийн Уран зохиолын шүүмж судлалын төвийн
тэргүүн, хэл бичгийн ухааны доктор /Ph.D/ Ү. Хүрэлбаатар
Монголчуудын аз хийморийн үүд нээгджээ. Их спортын цаст их оргилыг “байлдан” эзэлж монголчуудаас анхны олимпийн их аварга хослон төрөв. Үндэсний хэмжээний энэ их баярын торгон эгшинг монгол хүн бүр амьсгал даран хүлээж ялалтын уухайг одот шөнийн оддын тоогоор орон даяар хурайлан угтсан нь тун саяхан. Энэхүү төрхөмдөө буцсан эмээс төрийн удирдагч хүртэл бүх нийтээр найрлан цэнгэсэн азтай тэр мөч нь ард түмний зүрх сэтгэл, зөн билгийн учрал байлаа.
Монголчуудын олз хийморийн үүц нээгджээ. Оюу толгой, Таван толгой үүц юугаа дэлгэж эртний монголчуудын газар усны нэршлийн утга учир тайлагдаж эхлэв. Тэд аль дивангарт хөрсөн дорхи алт эрдэнэсээ нээж үүцлэн хадгалж түүнээ нэршүүлэн тэмдэглэж хойч үедээ гэрээслэн үлдээжээ. Өвгөдийн маань ухааныг өнөөгийн дэлхийн техникийн дээд ололт дөнгөж тэмтрэх төдий болж байна. Их ард түмний оюуны их нууц далдын чанадад байдаг аж.
Монголын яруу найраг дэлхийд оюут толгойн оюуны үүцээ нээлээ. Нүүдэлчдийн соёл иргэншлийн оюун тамга болсон монголын их утга зохиолын сүүн өрмийг дэлхийн яруу найрагчид “амсахын төдийд” дуу алдан гайхан шагширч байна. Тиймээс Гомбожавын Мэнд-Ооёо дэлхийн яруу найргийн эрхэм дээд шагналын нэг Роеt Laureate /поэт лаурет/ алтан титэмт цол хэргэм хүртэв. Хаан яруу найргийн хаан титэмт энэ шагнал бол Олимпийн аварга төрөх, Оюу толгой нээгдэхтэй агаар нэгэн монголчуудын аз хийморь түшсэн гэрэлт агшин юм.
Монголын яруу найрагч Г. Мэнд-Ооёо дэлхийн дэвжээнээс олон шагнал хүртсэн боловч Роеt Laureate цол нь тэр бүхнээс эрхэм дээд нь юм. Тиймээс Г. Мэнд-Ооёо дэлхийн яруу найргийн шагнал авч л байдаг, түүний л нэгэн биз хэмээн “хэнэггүйтэн” өнгөрч боломгүй. Монголын зохиолч Нобелийн шагналын босгонд тулж ирснийг зарласан энэ эрхэм шагналыг АНУ-ын Калифорни муж улсад бүртгэлтэй Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн Удирдах зөвлөлийн шийдвэрээр Унгар улсын Будапешт хотноо болсон Дэлхийн Яруу найрагчдын 29-р их хурлаас түүнд олгосон байна. Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн Ерөнхийлөгч Маурис Янг, Дэд ерөнийлөгч Милан Рихтер, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Жермэйн Дроогенброодт нарын гарын үсэг бүхий Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн диплом, лаврын навчин дүрс бэлгэдэл бүхий алтан титэм юуг өгүүлнэ вэ? Ер нь энэ Роеt Laureate цолын утга учир юусан билээ?
Яруу найраг бол хүн төрөлхтний оюун мандлын цэцгэн хур юм. Тиймээс эртний Грек, Ромоос эхлэн яруу найргийг язгууртан ихэс дээдсийн урлаг, бурхан тэнгэрийн адислал, бясалгал гэгээрлийн бичвэр, зарлиг номлолын шаштир хэмээн эрхэмлэн дээдлэн иржээ. Тухайлбал эртний Грект яруу найрагч, дайчин баатаруудыг адилтгаж Апполон бурханы ариун гэгээн адислал хүртээж байсан нь оюуны хийгээд биеийн хүчинг хэм тэгш үнэлж байсны жишээ нь навчин титэмт “лаурет” юм. Эдүгээ монголчууд бид ийм үнэлэмжид тулж ирлээ. Тэр нь яруу найрагч Г. Мэнд-Ооёогийн хүртсэн Poet Laureate цолын хэрхэн хүлээн авахаас цаашдын жишиг тогтох нь тодорхой болж байна.
Роет Laureate шагналыг Английн хааны зарлигаар 1389 онд анх Ж. Чосерид навчин хэлбэрт хаан титэм, жилийн турш хэрэглэх дарсаар шагнажээ. Энэ нь Англичууд яруу найрагч Ж. Чосеридээ суут уран бүтээлч болохыг дэлхий даяар зарлан тунхагласан хэрэг байлаа. Чухамхүү ийм учир шалтгааны үүднээс Роет Laureate шагналыг хааны зарлигаар сонетийн эцэг хэмээгч суут яруу найрагч Ф. Петраркад олгожээ.
Монголчуудын эрхшээн эзэгнэж байсан 13-р зуунаас эхлэн Английн хааны ордонд “pоет laureate”-ийн албан ёсны ажлын танхим байсан төдийгүй хааны сангаас санхүүждэг байсан тухай мэдээ байна. Тэртээ 1488 оноос Оксфордын их сургууль, 1490 оноос Кембрежийн их сургуулиас “pоет laureate” цолд нэр дэвшүүлэн олгож эхэлжээ.
1937 оноос “АНУ pоет laureate” цол хэргэмийг бий болгон Конгрессийн номын сангийн яруу найргийн зөвлөлөөс эрхлэн олгож эхэлсэн байна. АНУ-ын энэхүү эрхэм шагналыг гайхамшигт яруу найрагч Роберт Фрост, Аллен Тате, Элизабет Вышол, Даниед Хофман, Йосиф Бродский, Билл Коллинз, Доналд Халл Кае Райн нарын 17 яруу найрагч хүртжээ. “АНУ-ын pоет laureate”-ийн тэтгэлэг нь 35000 ам доллар байдаг аж. АНУ, Канад, Шотланд, Шинэ Зеланд, Норвеги зэрэг олон орнууд “pоет laureate” цолыг үндэсний номын сан, вангийн сан, Засгийн газраас санхүүжүүлж цалин хангамж, эрх ямбаар хангадаг байна.
АНУ-ын Калифорни муж улсад бүртгэлтэй Дэлхийн Урлаг Соёлын Академи, түүний ивээл дор зохион байгуулдаг Дэлхийн яруу найргийн их хурал 1969 оноос Роеt Laureate цолыг алтан титэмийн хамт олгодог болжээ. Энэхүү шагналыг АНУ-ын Роберт Пэнн Баррен, Сенегалын Леофолд Седар Сенгхор, Мехсикийн Маниуэл Марнинез Лэвия, Энэтхэгийг М. Карунандхи нарын хэдхэн яруу найрагч хүртээд байгаа бөгөөд тэрхүү нэрсийн жагсаалт Монголын Гомбожавын Мэнд-Ооёогоор үргэлжилж байна. Дэлхийн яруу найргийн өндөр хүндэтгэл, дээд жишиг болсон энэхүү эрхэм дээд шагналыг Монгол хүн анх удаа хүртэж буй нь монголын их утга зохиолын тэмдэглэлт онцгой үйл явдлын нэгэн болж байна.
Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэрт яруу найрагч Г. Мэнд-Ооёо урт замыг туулан байж энэхүү дэлхийн яруу найргийн өндөрлөгт хүрч ирэв. Г. Мэнд-Ооёо 2001 онд Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн байнгын гишүүнээр элсчээ. Түүнд 2002 онд Румыний Яаси хотноо болсон Дэлхийн яруу найрагчдын XXII их хурлаар утга зохиолын доктор цол олгосон байна. 2001 онд Хятадын Дайлянь хотод болсон Олон Улсын Яруу найргийн ПЕН клубийн шагнал, Олон Улсын Яруу найргийн орчуулга, судлалын төвөөс 2002 оны хамгийн шилдэг яруу найрагч өргөмжлөл, 2003 онд АНУ-ын Соёлын нэгдсэн чуулганаас Олон улсын Энхтайвны шагнал, 2004 онд Кембрижийн Олон улсын Намтар судлалын төвөөс оны зохиолчоор тодруулсан байна.
Г.Мэнд-Ооёо 2005 онд АНУ-ын Лос Анжелос хотод Дэлхийн Яруу найрагчдын дунд зарласан “Бурханы хайр” сэдэвтэй яруу найргийн уралдаанд “Хуучин сүмийн дээгүүр саран мандах цагт” шүлгээрээ тэргүүн байрын шагнал хүртжээ. Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн Ерөнхийлөгчийн “Гарамгай яруу найраг бүтээсний төлөөх” алтан медалийг 2005 онд Лос Анжелост түүнд гардуулсан бол 2006 онд Дэлхийн урлаг соёлын Академийн “Алтан алх” шагнал, Солонгосын Ханчон Соёлын Академийн соёлын шагнал, Грекийн Зохиолчдын Олон Улсын Нийгэмлэгийн шагнал, Энэтхэг дэх Олон улсын Яруу найргийн Академийн шагнал, Дэлхийн Энх тайвны утга зохиолын академийн алтан медаль, 2007 онд Сокагийн их сургуулийн хүндэт шагнал (Япон), XXI зууны олон улсын яруу найргийн форумын дээд шагнал алтан медаль (Тайвань) тус тус олгосон байна.
Ийм урт зам туулсны эцэст Г. Мэнд-Ооёо хэдхэн хоногийн өмнө Унгарын нийслэл Будапешт хотноо болсон Дэлхийн яруу найрагчдын XXIX их хурлын нээлтийн ёслол дээр Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн дээд шагнал “Poet Laureate” эрхэм цол, алтан титмийг хүртлээ.
Г. Мэнд-Ооёогийн яруу найргийн бүтээлийн үнэ цэнийг дэлхийн яруу найргийн нэрт зүтгэлтнүүд олон талаас нь үнэлэн дүгнэж байна. Дэлхийн энх тайвны нэрт зүтгэлтэн, яруу найрагч, төгс гэгээрсэн бясалгагч Шри Чинмой “Мэнд-Ооёо бол үнэхээрийн оюун санааны зөнч-найрагч юм. Түүний тарнилаг шүлгүүд нь мөнхийн цаглашгүй сэтгэл зүрх рүү уншигчдыг шуурхай зөөвөрлөдөг” гэсэн бол Японы нэрт яруу найрагч, соёл, нийгмийн зүтгэлтэн, сэтгэгч Сока Гайкай Интернешнлийн Ерөнхийлөгч Икеда Дайсаку “Миний бие таны гэгээлэг сайхан сэтгэлтэй танилцаад гүнзгий сэтгэгдэл төрлөө… Хүний сэтгэлийг хязгааргүй дэлгэрүүлэх яруу найргийн дахин сэтгэлт бол хүний дахин сэргэлт юм. Түүний төлөө яруу найрагчид босох ёстой” гэсэн байна. Олон улсын Яруу найрагчдын Тив хоорондын Нийгэмлэгийн Ерөнхийлөгч, Дэлхийн Яруу найрагчдын Их хурлыг үндэслэгч Кришна Ширнавас “Таны дур булаам шүлгүүд миний сонирхлыг татлаа. Таны Чам руу би явж байна шүлэг мянганы шүлэг болжээ” гэсэн бол АНУ-ын яруу найрагч, Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн хүндэт Ерөнхийлөгч Росемари С. Вилкинсон “Г. Мэнд-Ооёогийн “Нүүдэлчин одны үлгэр” хэмээх өөдрөг сэтгэл санаагаар дүүрэн, өрөвдөн хайрламаар нэгэн номыг уншлаа. Монгол хэмээх нээгдээгүй хосгүй ертөнц, маш удаан хугацаагаар нууцлаг далд байв. Энэ зохиол бидний мэдрэмжийг хурцалж, сэтгэл догдлуулж…биднийг агуулгандаа тэврэн багтааж, сэтгэлдээ адислаж байна” гэсэн бол Энэтхэгийн яруу найрагч Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн Ерөнхийлөгч Ж. Мохан “Түүний шүлгүүд үнэхээрийн сэтгэл хөдөлгөм. Эмерсоны хэлсэн шиг энэ найрагч үнэхээрийн гайхамшигт найрагч. Тэрээр үнэхээр гайхалтай, тайлагдашгүй” хэмээн дуу алдсан байна. АНУ-ын яруу найрагч Жой Райны Кинг “Г. Мэнд-Ооёо уншигчдыг өөртөө татах увидастай найрагч бөгөөд туурвил нь уншигчдад зохиолынхоо ертөнцөд орших хүслэнгийн өглөгийг түгээж, яруу найргийн оршихуйд нь дэлхий ертөнц илүү гэрэл гэгээтэй сайхан болж харагдаж байна” гэсэн бол Тайванийн яруу найрагч Имре Цолдос “Таны шүлгүүдийг уншаад надад өөрийн эрхгүй Унгарчуудад Петөөфи Шаандор ямар нөлөөтэй шиг та Монголчуудын хувьд тийм чухал хэмээх сэтгэгдэл төрсөн” гэсэн бол Белги Улсын Louvain Их сургуулийн доктор Ши Чаоин “Г. Мэнд-Ооёогийн шүлгүүдийн түүврийг уншиж дуусахад миний сэтгэлд хамгийн түрүүнд буусан зүйл бол ХХ зууны нэрт философич Мартин Хэйдгэрийн алдарт бүтээл болох “Ойн харгуй зам” /Holz wege/-ын нэгэн үг байлаа. Тэрбээр “Энэхүү ээдрээтэй эрин үед яруу найрагч хүн чухам ямар үүрэгтэй вэ?” хэмээн өгүүлсэн байдаг. Г. Мэнд-Ооёогийн яруу найргийн түүврийн эхний шүлэг болох “Нээхийн утгын хэлхээ” шүлгийг уншаад яруу найрагч бидэд өнөөдрийн энэхүү ээдрээтэй эрин үед яруу найрагч хүн чухам юу хийж чадах талаар нэгийг бодогдуулам санаа олж авлаа” гэсэн бол Японы яруу найрагч Кае Морий “Г. Мэнд-Ооёогийн яруу найргаас өнөө үеийн Японд бүдгэрсэн энэрэнгүй зөөлөн урин дулаан сэтгэл халуун бүлээн илч гэгээг мэдрэв” гэжээ.
Г. Мэнд-Ооёогийн яруу найргийн тухай гадаадын эрдэмтэд, уран бүтээлчид ийнхүү бахархан бичиж байхад монголын уран бүтээлчид түүнийг нүүдэлчдийн яруу найргийн шилдэг төлөөлөгч хэмээн тодорхойлж байлаа. Монгол Улсын Ардын уран зохиолч, төрийн соёрхолт Ш. Сүрэнжав “Г. Мэнд-Ооёо байгалийн хөг дуурьсал шингэсэн зөөлөн аялгуут хүн-ятга” гэсэн бол Төрийн шагналт яруу найрагч О. Дашбалбар “Г. Мэнд-Ооёо сэтгэлийн байгалийг бидний үеийнхэнд эхэлж нээснийг мартах учиргүй…Хүн ард зөвхөн бухимдлаа илэрхийлэн тайтгарах бус, гүн ухаанаар тайтгарах, яруу сайхнаар сэтгэхийг эрмэлзэх болно. Тэр цагт Нямсүрэн, Мэнд-Ооёогийн яруу найраг үнэд орж Ахматова, Фет, Явуухулан, Тютчев шиг бусдын сэтгэлийг эзэмдэх болно” гэжээ. Монгол Улсын Ардын уран зохиолч, төрийн шагналт зохиолч С. Эрдэнэ “Г. Мэнд-Ооёогийн “Алтан овоо” бол эх нутгийн дуулал мөн. Пантеист ариун сургаалыг номлосон өөр хүчтэй бүтээлийг би үл мэднэ” гэсэн бол Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн утга зохиолын доктор, нэрт зохиолч Д. Урианхай “Г. Мэнд-Ооёогийн бэлгэ билгүүний хэвд цутгагдсан сэтгэхүйн гольдрол, урлах, найруулах авьяас нь монгол мэргэдийн сонгодог бичгийн хэлний гайхамшигт өвөөс хөхсөн шим шүүсээс эх ундрагатай нь харагдах ч тэрээр өөрөө өнөөдөр эртний мэргэд тэдэнтэй эн зэрэгцэн уншигдах, түүхийн хойтод, эсэргэн цагийн номын хайвуудад өв уламжлал болж дамжих түвшинд монгол хэлээр дуун өгүүлэх эрдэмд боловсорсон нь монголын ахмад, залуу аль аль үеийн зохиолчдыг ихэд баярлуулах боллоо” гэжээ. Нэрт нийтлэлч Ш. Цэрэнпил “Г. Мэнд-Ооёо бол нийтлэлийн төрөл зүйл, өөр бусад загварт баригддаггүй, өөрийн зоргоор яруу тунгалаг болоод өрнүүн эрчлэг хүүрнэдэг өндөрт гарсан уран бүтээлч юм” гэсэн бол яруу найрагч Ж. Болд-Эрдэнэ “Алтан Овоо” нэртэй хөлгөн судар нь Монголын яруу найрагт шинэчлэл болсон” гэсэн байна. Төрийн шагналт Д. Төрбат “Г. Мэнд-Ооёогийн шүлгүүд гол мөрөн намуухан урсаж буй мэт ихэмсэг атлаа дөлгөөн. Өнгөндөө тайван хэдий ч гүндээ шатаж буй мэт санагддаг. Ер нь яруу найрагч өөрөө ч тийм юм” гэсэн бол яруу найрагч Ш. Уянга “Алтан Одоо” үнэхээр гэрэлт номуудын нэг мөн болжээ…Гэрэлт номыг гагцхүү гэрэлт хүн бүтээмой” гэсэн байна.
Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Ц. Дашдондов Төр түмэн нүдтэй нь үнэн юм бол Г. Мэнд-Ооёог дутуу бус гүйцэд үнэлэх цаг нь болсондог. Түүнд Төрийн шагнал ч юм уу, Ардын уран зохиолч цол олгоход хүмүүс гайхахаасаа илүү зүй ёсны хэмээн үзэж баярлах байлгүй. Ер нь бид үнэлэхээ үнэлж, хүндэтгэхээ хүндэтгэж баймаар юм даа. Рашааныг мэдэхгүй ус хэмээн тургиж, алтыг танихгүй гууль хэмээн шидэхгүй байя” гэж саявтархан бичсэндээ миний бие санал нэг байна.
Гадаад дотоодын эрдэмтэн мэргэдийн үнэлэлт цэгнэлтээс үзэхэд монголын яруу найрагч Гомбожавын Мэнд-Ооёод Дэлхийн яруу найргийн эрхэм дээд шагнал “Роет Laureate” цол хэргэм хүртээсэн нь нүдээ олсон хүндэтгэл мөн болохыг бэлхнээ нотолж байна. Түүний яруу найраг нь монголчуудын үе үеийн яруу найрагчдын туурвин бүтээсэн нүүдэлчин соёл иргэншлийн язгуур найргийн энэ цагийн алтан залгамж мөн бөгөөд дэлхийн яруу найрагт түрэн орж ирж буй монголчуудын зөн билэг, зөөлөн эгшгийн дуулал юм.
Ерөөс Г. Мэнд-Ооёогийн туурвил зүй, яруу найргийн язгуур санаа нь энгийн бөгөөд “Тэнгэрийн хаяанаас нүүдэлчин айсуй” хэмээн номынх нь нэр юм. Газар тэнгэрийн савслага, хүн байгалийн шүтэлцэл, зөн билгийн мэдрэмж, дотоод сэтгэлийн зөөлөн ай нь түүний оюун санааны “Алтан Овоо” бөгөөд бүхэлдээ нүүдэлчний найраг, номадизмын дуулал билээ. Тиймээс Г. Мэнд-Ооёогийн яруу найргийн сэдэв нь нүүдэлчин монголын ахуй байдал, сэтгэлгээ нь тэнгэрийн дуудлага, бичлэг нь монгол босоо бичгийн зөөлөн аялгуу бөгөөд яруу найргийн шидэт долгион ийнхүү дэлхийн түвшинд үнэлэгдэж байна.
Монголчуудын аз хийморийн үүд нээгджээ. Дэлхийн их утга зохиолын цаст ноён оргил өөд монгол шүлэг, монгол шүлэгч ийнхүү мацаж эхэллээ. “Шүлэг минь хүлэг минь чи бидэн хоёрт дэлхийн дэвжээ хэрэгтэй” гэж дорнын их яруу найрагч Бэгзийн Явуухулан ямар зөнч мэргэнээр хэлсэн юм бэ. Эдүгээ түүний унаган шавь Гомбожавын Мэнд-Ооёо дэлхийн дээвэр болсон цаст Гимлайн зулайд тулж очсон мэт санагдана. Монгол угсаат Дэнзэн Норгойн зулайг нь анх мялаасан тэнгэрлэг их уулс мэт хүн төрөлхтний оюун санааны их оргилд монголын их хөлгөн судар – нүүдэлчний яруу найраг залрах цаг айсуй. Монголын яруу найргийн Дэнзэн Норгой хэн бэ ?
"Зууны мэдээ" 2009.10.27
№251 /3323/
Цааш унших...
Хайрын бурхан
Би чамайг хайрлаж харамлаж
Бие сэтгэлээ чамдаа зориулж
Гэнэ залуу насаа намрын навчис шиг гээчихээд
Гэгээн хүслэн цаламдуулж явандаа
Хайрын бурхан чи минь хаана байна
Хариулж надад хэлээд өгөөч
Олноос чамайг онцолж дурлаад
Онгон сэтгэлээ чамдаа илгээж
Дуутайхан насаа дугтуйтай захидал мэт гээчихээд
Дурлалын мананд төөрч л яван даа
Хайрын бурхан чи минь хаана байна
Хариулж надад хэлээд өгөөч
Бүтэн шөнө нойроо хагасалж
Бүсгүй заяа чамдаа залбирч
Өглөөний нар шиг ганцхан хайр дурлалаа шүтээд
Өөдрөг мөрөөдлөөр дуулж явна даа
Энэхэн миний домгийг
Минь сонсож соёрхоно уу
Үг: Ү.Хүрэлбаатар
Ая: Д.Өлзийн-Орших
Дуучин: Б.Сарантуяа
Цааш унших...
Бие сэтгэлээ чамдаа зориулж
Гэнэ залуу насаа намрын навчис шиг гээчихээд
Гэгээн хүслэн цаламдуулж явандаа
Хайрын бурхан чи минь хаана байна
Хариулж надад хэлээд өгөөч
Олноос чамайг онцолж дурлаад
Онгон сэтгэлээ чамдаа илгээж
Дуутайхан насаа дугтуйтай захидал мэт гээчихээд
Дурлалын мананд төөрч л яван даа
Хайрын бурхан чи минь хаана байна
Хариулж надад хэлээд өгөөч
Бүтэн шөнө нойроо хагасалж
Бүсгүй заяа чамдаа залбирч
Өглөөний нар шиг ганцхан хайр дурлалаа шүтээд
Өөдрөг мөрөөдлөөр дуулж явна даа
Хайрын бурхан чи минь хаана байна
Хариулж надад хэлээд өгөөч
Хариулж надад хэлээд өгөөч
Энэхэн миний домгийг
Минь сонсож соёрхоно уу
Үг: Ү.Хүрэлбаатар
Ая: Д.Өлзийн-Орших
Дуучин: Б.Сарантуяа
Цааш унших...
Дэргэд минь байж
Уучил намайг, чиний сэтгэл
Навч биш цэцэг нь байж дээ чи минь
Алагхан цэцэгсийн хүрээлэн дунд
Амраг минь, чи байсныг мэдсэнгүй таньсангүй ээ
Халуухан байж дээ чи минь
Хавар нь биш намар нь байж дээ чи минь
Хайрын цэцэгсийн хүрээлэн дунд
Хайрт минь чи байсныг мэдсэнгүй ээ
Дэргэд минь байж хайр минь
Дэндүү ойрхон байж чи минь
Хажууд минь байж хайр минь
Чи минь, хайр минь чи минь намайг уучил
Дэргэд минь байж хайр минь
Дэндүү ойрхон байж чи минь
Хажууд минь байж хайр минь
Энэ олон жилүүдэд чамайгаа би таньсангүй, мэдсэнгүй
Уучил намайг, чиний сэтгэл
Урсгал биш, ундарга нь байж дээ чи минь
Өнгийн цэцгийн хүрээлэн дундаас
Өчнөөн жил чамайгаа би таньсангүй
Дэргэд минь байж хайр минь
Дэндүү ойрхон байж чи минь
Хажууд минь байж хайр минь
Чи минь, хайр минь, чи минь намайгаа уучил
Дэргэд минь байж хайр минь
Дэндүү ойрхон байж чи минь
Хажууд минь байж хайр минь
Энэ олон жилүүдэд чамайгаа би таньсангүй мэдсэнгүй
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Ч. Чулуунбат
Дуучин Ч. Чулуунбат
2002.10.26. 23 цаг 18 минут
Цааш унших...
Навч биш цэцэг нь байж дээ чи минь
Алагхан цэцэгсийн хүрээлэн дунд
Амраг минь, чи байсныг мэдсэнгүй таньсангүй ээ
Халуухан байж дээ чи минь
Хавар нь биш намар нь байж дээ чи минь
Хайрын цэцэгсийн хүрээлэн дунд
Хайрт минь чи байсныг мэдсэнгүй ээ
Дэргэд минь байж хайр минь
Дэндүү ойрхон байж чи минь
Хажууд минь байж хайр минь
Чи минь, хайр минь чи минь намайг уучил
Дэргэд минь байж хайр минь
Дэндүү ойрхон байж чи минь
Хажууд минь байж хайр минь
Энэ олон жилүүдэд чамайгаа би таньсангүй, мэдсэнгүй
Уучил намайг, чиний сэтгэл
Урсгал биш, ундарга нь байж дээ чи минь
Өнгийн цэцгийн хүрээлэн дундаас
Өчнөөн жил чамайгаа би таньсангүй
Дэргэд минь байж хайр минь
Дэндүү ойрхон байж чи минь
Хажууд минь байж хайр минь
Чи минь, хайр минь, чи минь намайгаа уучил
Дэргэд минь байж хайр минь
Дэндүү ойрхон байж чи минь
Хажууд минь байж хайр минь
Энэ олон жилүүдэд чамайгаа би таньсангүй мэдсэнгүй
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Ч. Чулуунбат
Дуучин Ч. Чулуунбат
2002.10.26. 23 цаг 18 минут
Цааш унших...
Догь байгаа биз
Чи минь наашаа ирж яваа би мэдэж байна
Чин сэтгэлээсээ яарч яваа би итгэж байна
Аниргүйн дунд ганцаараа чи минь алхаж яваа
Амрагийн дуу аяланхан гүйж яваа би мэдэж байна
Тиймээ, би өнөөдөр болзоотой байгаа
Тэгэлгүй дээ, бас догь байгаа биз
Хайрт минь наашаа ирж яваа би мэдэж байна
Халуун сэтгэлээсээ яарч яваа би итгэж байна
Хавирган сарын нумартал чи минь харуулдан яваа
Хайрын дуу аяланхан гүйж яваа би мэдэж байна
Тиймээ, би өнөөдөр болзоотой байгаа
Тэгэлгүй дээ, бас догь байгаа биз
Тэр минь наашаа ирж яваа би мэдэж байна
Тэнгэрийн дор яарч яваа би итгэж байна
Сэтгэлийн уянга цацруулан чи минь эгшиглэж яваа
Сэргэлэн нүдээ тормолзуулан исгэрч яваа би мэдэж байна
Тиймээ, би өнөөдөр болзоотой байгаа
Тэгэлгүй дээ, бас догь байгаа биз
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Г. Жаргалсайхан
Дуучин Т. Ариунаа
2002.05.30 17 цаг 25 минут
Нью-Йорк хот. Манхайтен дүүрэг.
Зүүн 88-р гудамж. 205-р байр.
11-ийн “ж” тоот хаалга
Цааш унших...
Чин сэтгэлээсээ яарч яваа би итгэж байна
Аниргүйн дунд ганцаараа чи минь алхаж яваа
Амрагийн дуу аяланхан гүйж яваа би мэдэж байна
Тиймээ, би өнөөдөр болзоотой байгаа
Тэгэлгүй дээ, бас догь байгаа биз
Хайрт минь наашаа ирж яваа би мэдэж байна
Халуун сэтгэлээсээ яарч яваа би итгэж байна
Хавирган сарын нумартал чи минь харуулдан яваа
Хайрын дуу аяланхан гүйж яваа би мэдэж байна
Тиймээ, би өнөөдөр болзоотой байгаа
Тэгэлгүй дээ, бас догь байгаа биз
Тэр минь наашаа ирж яваа би мэдэж байна
Тэнгэрийн дор яарч яваа би итгэж байна
Сэтгэлийн уянга цацруулан чи минь эгшиглэж яваа
Сэргэлэн нүдээ тормолзуулан исгэрч яваа би мэдэж байна
Тиймээ, би өнөөдөр болзоотой байгаа
Тэгэлгүй дээ, бас догь байгаа биз
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Г. Жаргалсайхан
Дуучин Т. Ариунаа
2002.05.30 17 цаг 25 минут
Нью-Йорк хот. Манхайтен дүүрэг.
Зүүн 88-р гудамж. 205-р байр.
11-ийн “ж” тоот хаалга
Цааш унших...
Чи миний амьдрал
Өчнөөн жил ханилсан ч
Өчигдрийн бороо шиг шинэхэн
Өнгө тунамал зүрхэн, хайр минь
Үлгэрийн цэцгэн шивнээ
Үнэнч миний амраг
Үзэсгэлэнт чи миний, хайрын домог
Хайрын алтан завъяа
Хань минь чи наддаа ганцхан
Үдлээд буух энэхэн орчлонд
Үрийн тэнгэртэй хайрын домог
Чи миний амьдралын минь баяр жаргал
Чи миний хайр, ертөнцийг харах гэгээн мэлмий
Би чиний, амьдралд тэмүүлсэн зүрхний уянга
Бидэн хоёрын хайр, ханьсахын жаргал амьд домог
Бие биедээ ууссан, өглөөний шүүдрийн мөнгөн дусал
Олон жил ханилсан ч
Оройн болзоо шиг шинэхэн
Омог бардам зүрхэн, хайр минь
Онгодын минь ундарга
Огторгуйн солонго
Орчлонд чи миний, хайрын оргил
Хорвоогийн ховорхон заяа
Хонгор минь чи наддаа ганцхан
Шүүдрийн дусал, ариухан чи минь
Шүтээн бүхний хайрын оргил
Чи миний амьдралын минь гэгээн гуниг
Чи миний хайр, ертөнцийг тольдох гэгээн мэлмий
Би чиний, амьдралд тэмүүлсэн зүрхний чинь уянга
Бидэн хоёрын хайр, ханьсахын жаргал амьд домог
Бие биедээ ууссан, өглөөний шүүдрийн мөнгөн дусал
Насаараа ханилсан ч
Намрын сар шиг шинэхэн
Намуун уянга зүрхэн, хайр минь
Алхам ч холдохын зайгүй
Аз жаргалын шувуухай
Амраг чи миний, тэнгэрийн сахиус
Гэрийн минь бүтэн заяа
Гэгээн чи минь, наддаа ганцхан
Зүрхэнд шингэсэн дурлалын бурхан
Зөөлөн тэврэх чиний минь үнсэлт
Чи миний амьдралын минь хайрын шүтээн
Чи миний хайр, ертөнцийг тольдох гэгээн мэлмий
Би чиний, амьдралд тэмүүлсэн зүрхний чинь уянга
Бидэн хоёрын хайр, ханьсахын жаргал амьд домог
Бие биедээ ууссан, өглөөний шүүдрийн мөнгөн дусал
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Ч. Чулуунбат
Дуучин Т. Ариунаа
2003.03.19. 20 цаг 15 минут Чукагийн гэрт.
Цааш унших...
Өчигдрийн бороо шиг шинэхэн
Өнгө тунамал зүрхэн, хайр минь
Үлгэрийн цэцгэн шивнээ
Үнэнч миний амраг
Үзэсгэлэнт чи миний, хайрын домог
Хайрын алтан завъяа
Хань минь чи наддаа ганцхан
Үдлээд буух энэхэн орчлонд
Үрийн тэнгэртэй хайрын домог
Чи миний амьдралын минь баяр жаргал
Чи миний хайр, ертөнцийг харах гэгээн мэлмий
Би чиний, амьдралд тэмүүлсэн зүрхний уянга
Бидэн хоёрын хайр, ханьсахын жаргал амьд домог
Бие биедээ ууссан, өглөөний шүүдрийн мөнгөн дусал
Олон жил ханилсан ч
Оройн болзоо шиг шинэхэн
Омог бардам зүрхэн, хайр минь
Онгодын минь ундарга
Огторгуйн солонго
Орчлонд чи миний, хайрын оргил
Хорвоогийн ховорхон заяа
Хонгор минь чи наддаа ганцхан
Шүүдрийн дусал, ариухан чи минь
Шүтээн бүхний хайрын оргил
Чи миний амьдралын минь гэгээн гуниг
Чи миний хайр, ертөнцийг тольдох гэгээн мэлмий
Би чиний, амьдралд тэмүүлсэн зүрхний чинь уянга
Бидэн хоёрын хайр, ханьсахын жаргал амьд домог
Бие биедээ ууссан, өглөөний шүүдрийн мөнгөн дусал
Насаараа ханилсан ч
Намрын сар шиг шинэхэн
Намуун уянга зүрхэн, хайр минь
Алхам ч холдохын зайгүй
Аз жаргалын шувуухай
Амраг чи миний, тэнгэрийн сахиус
Гэрийн минь бүтэн заяа
Гэгээн чи минь, наддаа ганцхан
Зүрхэнд шингэсэн дурлалын бурхан
Зөөлөн тэврэх чиний минь үнсэлт
Чи миний амьдралын минь хайрын шүтээн
Чи миний хайр, ертөнцийг тольдох гэгээн мэлмий
Би чиний, амьдралд тэмүүлсэн зүрхний чинь уянга
Бидэн хоёрын хайр, ханьсахын жаргал амьд домог
Бие биедээ ууссан, өглөөний шүүдрийн мөнгөн дусал
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Ч. Чулуунбат
Дуучин Т. Ариунаа
2003.03.19. 20 цаг 15 минут Чукагийн гэрт.
Цааш унших...
Гар утас ертөнцийг атгуулна
Миний гар утсаар
Мессеж зөндөө ирдэг
Заримдаа залхуу хүрээд
Уншиж ч амжилгүй устгачихдаг
Харин тэгтэл ойрын үед
Хаанаас ч юм, хэнээс ч юм нэгнээс
Хайрын үгтэй мессеж
Хагацаж салахаа болилоо
Гар утас амраг сэтгэлийн болзоо болж
Хайр сэтгэлийг минь авчирсан
Хайрын минь алтан зууч
Миний гар утсаар
Мессеж зөндөө ирдэг
Заримдаа залхуу хүрээд
Уншихгүй арилгадаг
Харин тэгтэл ойрын үед
Хаанаас ч юм, хэнээс ч юм нэгнээс
Хайрын үгтэй мессеж
Хагацаж салахаа болилоо
Чиний гар утас руу
Зүрхний зураг явууллаа
Хайрын үгсээ чамруу илгээе
Хариу надад бичээч
Гар утас хайр сэтгэлийн гүүр болж
Гар утас хаана ч явсан солонго шиг дагана
Гар утастай байхад ганцаардахгүй
Гар утас миний гарт ертөнцийг атгуулна
Миний гар утас руу
Хүмүүс зөндөө ярьдаг
Харин чамтай ярихад
Хамгаас илүү жаргалтай
Чамайг ярихгүй зөндөө удахаар
Чамайг үгүйлэн гар утастайгаа ярина
Гар утас амраг сэтгэлийн болзоо болж
Хайр сэтгэлийг минь авчилсан
Хайрын минь зууч
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Д.Болд
Дуучин Камертон
Цааш унших...
Мессеж зөндөө ирдэг
Заримдаа залхуу хүрээд
Уншиж ч амжилгүй устгачихдаг
Харин тэгтэл ойрын үед
Хаанаас ч юм, хэнээс ч юм нэгнээс
Хайрын үгтэй мессеж
Хагацаж салахаа болилоо
Гар утас амраг сэтгэлийн болзоо болж
Хайр сэтгэлийг минь авчирсан
Хайрын минь алтан зууч
Миний гар утсаар
Мессеж зөндөө ирдэг
Заримдаа залхуу хүрээд
Уншихгүй арилгадаг
Харин тэгтэл ойрын үед
Хаанаас ч юм, хэнээс ч юм нэгнээс
Хайрын үгтэй мессеж
Хагацаж салахаа болилоо
Чиний гар утас руу
Зүрхний зураг явууллаа
Хайрын үгсээ чамруу илгээе
Хариу надад бичээч
Гар утас хайр сэтгэлийн гүүр болж
Гар утас хаана ч явсан солонго шиг дагана
Гар утастай байхад ганцаардахгүй
Гар утас миний гарт ертөнцийг атгуулна
Миний гар утас руу
Хүмүүс зөндөө ярьдаг
Харин чамтай ярихад
Хамгаас илүү жаргалтай
Чамайг ярихгүй зөндөө удахаар
Чамайг үгүйлэн гар утастайгаа ярина
Гар утас амраг сэтгэлийн болзоо болж
Хайр сэтгэлийг минь авчилсан
Хайрын минь зууч
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Д.Болд
Дуучин Камертон
Цааш унших...
Би монгол хүн
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Л. Балхжав
Дуучин Камертон
Би монгол хүн
Хөх тэнгэрийн дуудлага
Хөх толботой төрсөн - би монгол хүн
Уртын дууны уянгалаг шуранхайд нь
Уярч мэлмэрдэг уяхан - би монгол хүн
Аргалын цэнхэрхэн талдаа
Адуунд эрэмгий өссөн - би монгол хүн
Наадмын торгон дэвжээнд
Наран мэт баясдаг – би монгол хүн
Эх орон газар нутаг таныгаа
Ээж аавтайгаа зүйрлэдэг – би монгол хүн
Азийн элгэнд нүүдэлчин удмынхан би
Ариухан тэр ард түмнийг монгол гэдэг юм
Би тэнгэрлэг монголчууд
Энгэр цагаан үүлний нүүдэл шиг
Эрх дураараа жаргасан - би монгол хүн
Эсгий цагаан монгол гэртээ
Эрхлэж торнин өссөн - би монгол хүн
Мөнх тэнгэрийн зарилгатай монголчууд
Мөрөөдөл дүүрэн заяатай монголчууд
Азийн элгэнд нүүдэлчин удмынхан би
Ариухан тэр ард түмнийг монгол гэдэг юм
Би тэнгэрлэг монголчууд
2002.08.20. 20 цаг 00 минут
Цааш унших...
Хөгжмийг Л. Балхжав
Дуучин Камертон
Би монгол хүн
Хөх тэнгэрийн дуудлага
Хөх толботой төрсөн - би монгол хүн
Уртын дууны уянгалаг шуранхайд нь
Уярч мэлмэрдэг уяхан - би монгол хүн
Аргалын цэнхэрхэн талдаа
Адуунд эрэмгий өссөн - би монгол хүн
Наадмын торгон дэвжээнд
Наран мэт баясдаг – би монгол хүн
Эх орон газар нутаг таныгаа
Ээж аавтайгаа зүйрлэдэг – би монгол хүн
Азийн элгэнд нүүдэлчин удмынхан би
Ариухан тэр ард түмнийг монгол гэдэг юм
Би тэнгэрлэг монголчууд
Энгэр цагаан үүлний нүүдэл шиг
Эрх дураараа жаргасан - би монгол хүн
Эсгий цагаан монгол гэртээ
Эрхлэж торнин өссөн - би монгол хүн
Мөнх тэнгэрийн зарилгатай монголчууд
Мөрөөдөл дүүрэн заяатай монголчууд
Азийн элгэнд нүүдэлчин удмынхан би
Ариухан тэр ард түмнийг монгол гэдэг юм
Би тэнгэрлэг монголчууд
2002.08.20. 20 цаг 00 минут
Цааш унших...
Нарны хаан хүүхэд
Нарны гэрэл хүүхэд насыг цэцэг шигээ хайрлая
Наашлах цагийн замыг товчлон цэнгэлийн дуугаа өргөе
Газрын хаан хүүхдийн хүслийг гал шигээ дээдлэе
Хүний орчлон жаргалын булаг хүүхэд насаа хайрлая
Мянга мянган жил жилийн хүүхдийн мөрөөдлийг
Манай гаригийн хүүхэд бүхэн түрэн дуулж байна
Даян дэлхийн хүмүүсээ хүүхдийн сайн сайхны төлөө
Замбуулин хорвоог уяртал За гэж хэлцгээе
Газар дэлхийн хүмүүс ээ хүүхдийн сайн сайхны төлөө
Гар гараасаа барилцан За гэж хэлцгээе
Ариухнаас ариун хүүхэд чамайгаа алгаа тосон хайрлая
Айсуй цагийн тэнгэрт залбирч ардын дуугаа өргөе
Дэлхийн хаан хүүхдийн хүслийг дээдэс шигээ хүндлэе
Хүний орчлон жаргалын булаг хүүхэд насаа хайрлая
Мянга мянган жил жилийн хүүхдийн мөрөөдлийг
Манай гаригийн хүүхэд бүхэн түрэн дуулж байна
Даян дэлхийн хүмүүс ээ хүүхдийн сайн сайхны төлөө
Замбуулин хорвоог уяртал За гэж хэлцгээе
Газар дэлхийн хүмүүс ээ хүүхдийн сайн сайхны төлөө
Гар гараасаа барилцан За гэж хэлцгээе
Өдлөн нисэх хүслийн шувуухайг өглөө шигээ хайрлая
Ирэх цагийн аясыг зөгнөн итгэлийн дуугаа өргөе
Нарны хаан хүүхдийн хүслийг нандигнан дээдлэе
Хүний орчлон жаргалын булаг хүүхэд насаа хайрлая
Мянга мянган жил жилийн хүүхдийн мөрөөдлийг
Манай гаригийн хүүхэд бүхэн түрэн дуулж байна
Даян дэлхийн хүмүүс ээ хүүхдийн сайн сайхны төлөө
Замбуулин хорвоог уяртал За гэж хэлцгээе
Газар дэлхийн хүмүүс ээ хүүхдийн сайн сайхны төлөө
Гар гараасаа барилцан За гэж хэлцгээе
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Л. Балхжав
Дуучин Т.Ариунаа
2001.08.09. 01 цаг 03 минут
Цааш унших...
Наашлах цагийн замыг товчлон цэнгэлийн дуугаа өргөе
Газрын хаан хүүхдийн хүслийг гал шигээ дээдлэе
Хүний орчлон жаргалын булаг хүүхэд насаа хайрлая
Мянга мянган жил жилийн хүүхдийн мөрөөдлийг
Манай гаригийн хүүхэд бүхэн түрэн дуулж байна
Даян дэлхийн хүмүүсээ хүүхдийн сайн сайхны төлөө
Замбуулин хорвоог уяртал За гэж хэлцгээе
Газар дэлхийн хүмүүс ээ хүүхдийн сайн сайхны төлөө
Гар гараасаа барилцан За гэж хэлцгээе
Ариухнаас ариун хүүхэд чамайгаа алгаа тосон хайрлая
Айсуй цагийн тэнгэрт залбирч ардын дуугаа өргөе
Дэлхийн хаан хүүхдийн хүслийг дээдэс шигээ хүндлэе
Хүний орчлон жаргалын булаг хүүхэд насаа хайрлая
Мянга мянган жил жилийн хүүхдийн мөрөөдлийг
Манай гаригийн хүүхэд бүхэн түрэн дуулж байна
Даян дэлхийн хүмүүс ээ хүүхдийн сайн сайхны төлөө
Замбуулин хорвоог уяртал За гэж хэлцгээе
Газар дэлхийн хүмүүс ээ хүүхдийн сайн сайхны төлөө
Гар гараасаа барилцан За гэж хэлцгээе
Өдлөн нисэх хүслийн шувуухайг өглөө шигээ хайрлая
Ирэх цагийн аясыг зөгнөн итгэлийн дуугаа өргөе
Нарны хаан хүүхдийн хүслийг нандигнан дээдлэе
Хүний орчлон жаргалын булаг хүүхэд насаа хайрлая
Мянга мянган жил жилийн хүүхдийн мөрөөдлийг
Манай гаригийн хүүхэд бүхэн түрэн дуулж байна
Даян дэлхийн хүмүүс ээ хүүхдийн сайн сайхны төлөө
Замбуулин хорвоог уяртал За гэж хэлцгээе
Газар дэлхийн хүмүүс ээ хүүхдийн сайн сайхны төлөө
Гар гараасаа барилцан За гэж хэлцгээе
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Л. Балхжав
Дуучин Т.Ариунаа
2001.08.09. 01 цаг 03 минут
Цааш унших...
Эрх саран
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Л. Балхжав
Дуучин С.Сэрчмаа
ЭРХ САРАН
Оддын дунд зугаалах эрх саран
Орой бүр хайрын үлгэр ярина
Ханашгүй тэр үлгэрийн
Хан хүүг би зүүдэлнэ
Яг дэргэд минь байгаа юм шиг
Ялгуун саран эрхэлнэ
Үйтэн хуар шиг толбот эрх саран
Үдэш бүхэн чиний тухай ярина
Зүйрлэшгүй тэр жаргалын
Зөн совингийн аялгуу
Дэргэд минь байгаа юм шиг
Тэргэл саран эрхэлнэ
Хайрт минь тэр сарыг хар даа
Хайрын тэргэл сартай ярь даа
Дулаан уруул шиг дурлалын саран
Дунд минь наадна
Дуу шиг энэ их хорвоод
Эрх саран эрхэлнэ ээ
Бодлыг минь аргадах ухаант эрх саран
Болор жүнз мэт дарсны тухай дуулна
Хайрын тэр дарсны
Халуун илч зүрхэнд цутгана
Миний саран хүлэг
Сэтгэлийг минь илчлэнэ
Хайрт минь тэр сарыг хар даа
Хайрын тэргэл сартай ярь даа
Дулаан уруул шиг дурлалын саран
Дунд минь наадна
Дуу шиг энэ их хорвоод
Эрх саран эрхэлнэ ээ
2001. 08. 13.
Цааш унших...
Миний хайртын төрсөн өдөр
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Л. Балхжав
Дуучин Чинбат
МИНИЙ ХАЙРТЫН ТӨРСӨН ӨДӨР
Намуун аялгуут цэцгийн тухай дуугаа чамдаа би дуулна аа
Надтай учрах гэж чи минь төрсөн
Хаврын яргуй цэнхэртэн дэлгэрэх тэр цагаар би
Ханашгүй жаргалаа зүүдэллээ
Чандын холоос хайрын тухай дуугаа чамдаа би дуулна аа
Чамтай учрах гэж би ирсэн
Бүлээн уруулаас дурлалын үгийг сонсох тэр цагаар би
Бүхнийг мартан чамайгаа зүүдэллээ
Миний хайртын төрсөн өдөр
Мянган сарнай цэцэг дэлгэрнэ ээ
Миний хайртын мэндэлсэн өдөр
Хайрын бороо сэтгэлд шивэрнэ ээ
Тэнгэрт түгэх оддын тухай дуугаа чамдаа би дуулна аа
Тэврэлдэн учрах гэж гэж чи минь төрсөн
Тэргэл сартай алтан наран ихэрлэх тэр цагаар би
Тэнүүн жаргалаа би зүүдэллээ
Ятгын эгшиг хайрын тухай дуугаа чамдаа би дуулна аа
Янагхан чамайгаа гэж би ирсэн
Ялгуун талын усан зэрэглээ үелзэх тэр цагаар би
Ялдам сайхан чамайгаа зүүдэллээ
Миний хайртын төрсөн өдөр
Зуу зуун солонго зэрэг солонгорно оо
Миний хайртын мэндэлсэн өдөр
Зуны бороо сэтгэлд шивэрнэ ээ
Насны заяа ханийн тухай дуугаа чамдаа би дуулна аа
Намайг уяраах гэж чи минь төрсөн
Үүрийн гэгээ манхайн цайх тэр цагаар би
Үгүйлэхийн жаргалаа зүүдэллээ
Дуулаад дуусашгүй дурлалын тухай дуугаа чамдаа дуулна
Дурлаж дурлуулах гэж чи минь ирсэн
Учрах л гэж чамтайгаа учирсан тэр цагаар би
Ухаангүй хайртай гэж чамайгаа зүүдэллээ
Миний хайртын төрсөн өдөр
Гайхамшигт аялгуу эгшиглэнэ ээ
Миний хайртын мэндэлсэн өдөр
Ганцхан чамдаа хайраа шивнэнэ ээ
Миний хайртын мэндэлсэн өдөр
Мянган сарнай цэцэг дэлгэрнэ ээ
Миний хайртын төрсөн өдөр
Ганцхан чамдаа хайраа шивнэнэ ээ
Ү. Хүрэлбаатар
2001. 05. 07. 23 цаг 15 минут. Л. Балхжавын гэрт.
Цааш унших...
Хөгжмийг Л. Балхжав
Дуучин Чинбат
МИНИЙ ХАЙРТЫН ТӨРСӨН ӨДӨР
Намуун аялгуут цэцгийн тухай дуугаа чамдаа би дуулна аа
Надтай учрах гэж чи минь төрсөн
Хаврын яргуй цэнхэртэн дэлгэрэх тэр цагаар би
Ханашгүй жаргалаа зүүдэллээ
Чандын холоос хайрын тухай дуугаа чамдаа би дуулна аа
Чамтай учрах гэж би ирсэн
Бүлээн уруулаас дурлалын үгийг сонсох тэр цагаар би
Бүхнийг мартан чамайгаа зүүдэллээ
Миний хайртын төрсөн өдөр
Мянган сарнай цэцэг дэлгэрнэ ээ
Миний хайртын мэндэлсэн өдөр
Хайрын бороо сэтгэлд шивэрнэ ээ
Тэнгэрт түгэх оддын тухай дуугаа чамдаа би дуулна аа
Тэврэлдэн учрах гэж гэж чи минь төрсөн
Тэргэл сартай алтан наран ихэрлэх тэр цагаар би
Тэнүүн жаргалаа би зүүдэллээ
Ятгын эгшиг хайрын тухай дуугаа чамдаа би дуулна аа
Янагхан чамайгаа гэж би ирсэн
Ялгуун талын усан зэрэглээ үелзэх тэр цагаар би
Ялдам сайхан чамайгаа зүүдэллээ
Миний хайртын төрсөн өдөр
Зуу зуун солонго зэрэг солонгорно оо
Миний хайртын мэндэлсэн өдөр
Зуны бороо сэтгэлд шивэрнэ ээ
Насны заяа ханийн тухай дуугаа чамдаа би дуулна аа
Намайг уяраах гэж чи минь төрсөн
Үүрийн гэгээ манхайн цайх тэр цагаар би
Үгүйлэхийн жаргалаа зүүдэллээ
Дуулаад дуусашгүй дурлалын тухай дуугаа чамдаа дуулна
Дурлаж дурлуулах гэж чи минь ирсэн
Учрах л гэж чамтайгаа учирсан тэр цагаар би
Ухаангүй хайртай гэж чамайгаа зүүдэллээ
Миний хайртын төрсөн өдөр
Гайхамшигт аялгуу эгшиглэнэ ээ
Миний хайртын мэндэлсэн өдөр
Ганцхан чамдаа хайраа шивнэнэ ээ
Миний хайртын мэндэлсэн өдөр
Мянган сарнай цэцэг дэлгэрнэ ээ
Миний хайртын төрсөн өдөр
Ганцхан чамдаа хайраа шивнэнэ ээ
Ү. Хүрэлбаатар
2001. 05. 07. 23 цаг 15 минут. Л. Балхжавын гэрт.
Цааш унших...
Би хэнтэй ч учирч болох байсан
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Н.Халиун
Дуучин Камертон
Би хэнтэй ч учирч болох байсан
Би хэнтэй ч учирч болноо
Гэвч чамтай л анх танилцсан
Бие биенээ бурхан мэт хайрласан
Гэгээн хайр л тэр байсан
Би чамд хайртай гэж анх тэвэрсэн
Бид хоёр тэр үгээ сэтгэлээсээ хэлсэн
Орчлон хагарсан ч бид хоёр хагацахгүй
Оройжин бид ингэж ярьсан
Шөний саран бид хоёрыг гэрэлтүүлнэ
Шөнийн одод бид хоёрыг шивнэлдэнэ
Сэвшээх салхи бид хоёрыг үнсэнэ
Сэрүүн зүүд байж дээ энэ учрал
Нэг л мэдхэд хоёр тийшээ ниссэн
Нэвсийгээд энэ дэлхий үлдсэн
Аяны зам дэндүү олон салаатайг
Амьдралд хөл тавиад мэдсэн
Салж нийлдэг хорвоо ийм л байдаг
Санаагаар болдогүй амьдрал тийм л байдаг
Хайрын орчлонд авах гээх юм зөндөө ч
Анхны хайраа насан туршдаа хайрлана
Шөний саран бид хоёрыг гэрэлтүүлнэ
Шөнийн одод бид хоёрыг шивнэлдэнэ
Сэвшээх салхи бид хоёрыг үнсэнэ
Сэрүүн зүүд байж дээ энэ учрал
Инээх уйлахын завсар
Ирээд буцсан анхны минь хайр
Нэг л мэдэхэд хоёр тийшээ ниссэн
Нэвсийгээд энэ дэлхий үлдсэн
Шөний саран бид хоёрыг гэрэлтүүлнэ
Шөнийн одод бид хоёрыг шивнэлдэнэ
Сэвшээх салхи бид хоёрыг үнсэнэ
Сэрүүн зүүд байж дээ энэ учрал
Сэрүүн зүүд байж дээ энэ учрал
2000 он
Цааш унших...
Хөгжмийг Н.Халиун
Дуучин Камертон
Би хэнтэй ч учирч болох байсан
Би хэнтэй ч учирч болноо
Гэвч чамтай л анх танилцсан
Бие биенээ бурхан мэт хайрласан
Гэгээн хайр л тэр байсан
Би чамд хайртай гэж анх тэвэрсэн
Бид хоёр тэр үгээ сэтгэлээсээ хэлсэн
Орчлон хагарсан ч бид хоёр хагацахгүй
Оройжин бид ингэж ярьсан
Шөний саран бид хоёрыг гэрэлтүүлнэ
Шөнийн одод бид хоёрыг шивнэлдэнэ
Сэвшээх салхи бид хоёрыг үнсэнэ
Сэрүүн зүүд байж дээ энэ учрал
Нэг л мэдхэд хоёр тийшээ ниссэн
Нэвсийгээд энэ дэлхий үлдсэн
Аяны зам дэндүү олон салаатайг
Амьдралд хөл тавиад мэдсэн
Салж нийлдэг хорвоо ийм л байдаг
Санаагаар болдогүй амьдрал тийм л байдаг
Хайрын орчлонд авах гээх юм зөндөө ч
Анхны хайраа насан туршдаа хайрлана
Шөний саран бид хоёрыг гэрэлтүүлнэ
Шөнийн одод бид хоёрыг шивнэлдэнэ
Сэвшээх салхи бид хоёрыг үнсэнэ
Сэрүүн зүүд байж дээ энэ учрал
Инээх уйлахын завсар
Ирээд буцсан анхны минь хайр
Нэг л мэдэхэд хоёр тийшээ ниссэн
Нэвсийгээд энэ дэлхий үлдсэн
Шөний саран бид хоёрыг гэрэлтүүлнэ
Шөнийн одод бид хоёрыг шивнэлдэнэ
Сэвшээх салхи бид хоёрыг үнсэнэ
Сэрүүн зүүд байж дээ энэ учрал
Сэрүүн зүүд байж дээ энэ учрал
2000 он
Цааш унших...
Шивнэх үгс
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Б.Эрдэнэбат
Дуучин Камертон
Шивнэх үгс
Өдөржин хамтдаа зугаалсан өдрийн наран минь
Өглөө болтол хүлээгээч
Оройжин цугтаа зугаалсан хайрын тэнгэр минь
Од гийхэд зүүдэнд уулзъя
Салхи нь саатам намуухан дөлгөөн үдэш минь
Саран шингэтэл хүлээгээч
Сар жилээр бодогдох түүний минь царай
Сайхан нь үргэлж тодроод байх юм
Зүрхийг минь эзэмдсэн хайрт минь
Зэргэлээ мэт битгий замхраач
Бодлыг минь эзэмдсэн хайрт минь
Биенд минь үүрд шингэн уусаач
Шөжингөө хамтдаа зугаалсан үүрийн цолмон минь
Шивнэх үгийг минь сонсооч
Насаараа хамтдаа аялах орчлон дэлхий минь
Надтай бодлыг минь хуваалцаач
Өдөржин хамтдаа зугаалсан өдрийн наран минь
Өглөө болтол хүлээгээч
Оройжин цугтаа зугаалсан хайрын тэнгэр минь
Од гийхэд зүүдэнд уулзъя
Зүрхийг минь эзэмдсэн хайрт минь
Зэргэлээ мэт битгий замхраач
Бодлыг минь эзэмдсэн хайрт минь
Биенд минь үүрд шингэн уусаач
Хэлээч хайрт минь хэлээч
Хэн нэгнийх биш зөвхөн чинийх гэж хэлээч
Хайрт минь зөвхөн чинийх гэж шивнээч наддаа
Биенд минь шингэн уусаач
Зүрхийг минь эзэмдсэн хайрт минь
Зэргэлээ мэт битгий замхраач
Бодлыг минь эзэмдсэн хайрт минь
Биенд минь үүрд шингэн уусаач
2000 он
Цааш унших...
Хөгжмийг Б.Эрдэнэбат
Дуучин Камертон
Шивнэх үгс
Өдөржин хамтдаа зугаалсан өдрийн наран минь
Өглөө болтол хүлээгээч
Оройжин цугтаа зугаалсан хайрын тэнгэр минь
Од гийхэд зүүдэнд уулзъя
Салхи нь саатам намуухан дөлгөөн үдэш минь
Саран шингэтэл хүлээгээч
Сар жилээр бодогдох түүний минь царай
Сайхан нь үргэлж тодроод байх юм
Зүрхийг минь эзэмдсэн хайрт минь
Зэргэлээ мэт битгий замхраач
Бодлыг минь эзэмдсэн хайрт минь
Биенд минь үүрд шингэн уусаач
Шөжингөө хамтдаа зугаалсан үүрийн цолмон минь
Шивнэх үгийг минь сонсооч
Насаараа хамтдаа аялах орчлон дэлхий минь
Надтай бодлыг минь хуваалцаач
Өдөржин хамтдаа зугаалсан өдрийн наран минь
Өглөө болтол хүлээгээч
Оройжин цугтаа зугаалсан хайрын тэнгэр минь
Од гийхэд зүүдэнд уулзъя
Зүрхийг минь эзэмдсэн хайрт минь
Зэргэлээ мэт битгий замхраач
Бодлыг минь эзэмдсэн хайрт минь
Биенд минь үүрд шингэн уусаач
Хэлээч хайрт минь хэлээч
Хэн нэгнийх биш зөвхөн чинийх гэж хэлээч
Хайрт минь зөвхөн чинийх гэж шивнээч наддаа
Биенд минь шингэн уусаач
Зүрхийг минь эзэмдсэн хайрт минь
Зэргэлээ мэт битгий замхраач
Бодлыг минь эзэмдсэн хайрт минь
Биенд минь үүрд шингэн уусаач
2000 он
Цааш унших...
Дөрвөн цагийн зурлага
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Л. Балхжав
Дуучин Камертон
ДӨРВӨН ЦАГИЙН ЗУРЛАГА
Алсын уулс цэнхэртэн униартахад
Аягатай тарагнаас яргуй үнэртэнэ
Аялгуут дуу сэтгэлд минь нялхрахад
Ангир уурагандаа янзага тэмүүлнэ
Хурдан морины уяа сойлго таарахад
Хулан тахийн шинж нь бүрдэнэ
Хулсан хусуур сувдран хөлрөхөд
Хултай айрганд уруул чимчигнэнэ
Ай хавар, зуны улирал минь
Алтан нарны бичээс билээ
Тэнгэр шүтсэн монгол түмний минь
Тэгш дөрвөн зурлага билээ
Хүүхэд залуус эрдмийн аянд мордоход
Хүн бүрийн сэтгэл дүүрэн
Намар цагийн салхин зөөлөн үлээж
Намайг чамайг даллах шиг санагдана
Ай намрын сайхан улирал минь
Алтан нарны бичээс билээ
Тэнгэр шүтсэн монгол түмний минь
Тэгш дөрвөн зурлага билээ
Үлэмж ариун цагаан цасан ширхэг
Үлээх салхи түүх хүүрнэнэ
Хүйтний эрч чангарах тусам
Хөх чонын жавхаа нэмэгдэнэ
Ай өвлийн сайхан улирал минь
Алтан нарны бичээс билээ
Тэнгэр шүтсэн монгол түмний минь
Тэгш дөрвөн зурлага билээ
2000 он
Цааш унших...
Хөгжмийг Л. Балхжав
Дуучин Камертон
ДӨРВӨН ЦАГИЙН ЗУРЛАГА
Алсын уулс цэнхэртэн униартахад
Аягатай тарагнаас яргуй үнэртэнэ
Аялгуут дуу сэтгэлд минь нялхрахад
Ангир уурагандаа янзага тэмүүлнэ
Хурдан морины уяа сойлго таарахад
Хулан тахийн шинж нь бүрдэнэ
Хулсан хусуур сувдран хөлрөхөд
Хултай айрганд уруул чимчигнэнэ
Ай хавар, зуны улирал минь
Алтан нарны бичээс билээ
Тэнгэр шүтсэн монгол түмний минь
Тэгш дөрвөн зурлага билээ
Хүүхэд залуус эрдмийн аянд мордоход
Хүн бүрийн сэтгэл дүүрэн
Намар цагийн салхин зөөлөн үлээж
Намайг чамайг даллах шиг санагдана
Ай намрын сайхан улирал минь
Алтан нарны бичээс билээ
Тэнгэр шүтсэн монгол түмний минь
Тэгш дөрвөн зурлага билээ
Үлэмж ариун цагаан цасан ширхэг
Үлээх салхи түүх хүүрнэнэ
Хүйтний эрч чангарах тусам
Хөх чонын жавхаа нэмэгдэнэ
Ай өвлийн сайхан улирал минь
Алтан нарны бичээс билээ
Тэнгэр шүтсэн монгол түмний минь
Тэгш дөрвөн зурлага билээ
2000 он
Цааш унших...
Надруу яриач
Чамайг ярих болов уу гэж
Цаг харан удаан хүлээлээ
Үнэнч сэтгэлийг минь шалгах гэсэн мэт чи минь
Үдшийн бүрий үүрийн гэгээ намайг нөмөрлөө
Чамайг ярих болов уу гэж
Утас чагна удаан хүлээлээ
Чанд холын одод гүн тод гялалзаад
Уйтгар гунигийг минь баяр жаргалтай тэцүүлж
Амьдрал хайрыг минь хуваалцаач
Өдийд чи минь хаана явна
Өдрийн бодол шөнийн зүүд минь
Өр зүрхэнд чинь миний зай байна уу үгүй юу
Өлгийн дуу шиг орчино уу үгүй юу
Чамайг ирэх болов уу гэж
Хаалга чагнан шөнөжин харуулдлаа
Үүрийн гэгээ манхайн цайж
Үгүйлэх сэтгэлийн хэцүүг
Үүрийн гэгээтэй хамт би чинь ухаарлаа
Хувь заяг минь хуваалцаач
Чамайг ярих болов уу гэж
Утас чагна удаан хүлээлээ
Чанд холын одод гүн тод гялалзаад
Уйтгар гунигийг минь баяр жаргалтай тэцүүлж
Амьдрал хайрыг минь хуваалцаач
Өдийд чи минь хаана явна
Өдрийн бодол шөнийн зүүд минь
Өр зүрхэнд чинь миний зай байна уу үгүй юу
Өлгийн дуу шиг орчино уу үгүй юу
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Л. Ган-Эрдэнэ
Дуучин Камертон
2000 он
Цааш унших...
Цаг харан удаан хүлээлээ
Үнэнч сэтгэлийг минь шалгах гэсэн мэт чи минь
Үдшийн бүрий үүрийн гэгээ намайг нөмөрлөө
Чамайг ярих болов уу гэж
Утас чагна удаан хүлээлээ
Чанд холын одод гүн тод гялалзаад
Уйтгар гунигийг минь баяр жаргалтай тэцүүлж
Амьдрал хайрыг минь хуваалцаач
Өдийд чи минь хаана явна
Өдрийн бодол шөнийн зүүд минь
Өр зүрхэнд чинь миний зай байна уу үгүй юу
Өлгийн дуу шиг орчино уу үгүй юу
Чамайг ирэх болов уу гэж
Хаалга чагнан шөнөжин харуулдлаа
Үүрийн гэгээ манхайн цайж
Үгүйлэх сэтгэлийн хэцүүг
Үүрийн гэгээтэй хамт би чинь ухаарлаа
Хувь заяг минь хуваалцаач
Чамайг ярих болов уу гэж
Утас чагна удаан хүлээлээ
Чанд холын одод гүн тод гялалзаад
Уйтгар гунигийг минь баяр жаргалтай тэцүүлж
Амьдрал хайрыг минь хуваалцаач
Өдийд чи минь хаана явна
Өдрийн бодол шөнийн зүүд минь
Өр зүрхэнд чинь миний зай байна уу үгүй юу
Өлгийн дуу шиг орчино уу үгүй юу
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Л. Ган-Эрдэнэ
Дуучин Камертон
2000 он
Цааш унших...
Сар шиг холын нутагт
Сар шиг холын газарт дасахгүй гээд яах вэ
Сайхан монгол бүсгүйг санахгүй гээд яах вэ
Зориод очсон газраа дасахгүй гээд яах вэ
Зоргоор орхисон нутгаа санахгүй яах вэ
Нүд тайлах гэж би нутгаасаа гарсан юм
Нүүдлийн шувуу шиг газар сайгүй тэнэсэн юм
Халуун хүйтнийг ажралгүй гүйсэн юм
Харийн хүмүүс наанаа инээвч цаанаа хүйтэн
Амьдрал хөөж би нутгаасаа гарсан юм
Аргагүй л ажил гололгүй хийсэн юм
Зоосны нүхээр хорвоог хараагүй
Зорьсноо бүтээх гэж зогсолтгүй зүтгэсэн юм
Сар шиг холын газарт дасахгүй гээд яах вэ
Сайхан монгол бүсгүйг санахгүй гээд яах вэ
Зориод очсон газраа дасахгүй гээд яах вэ
Зоргоор орхисон нутгаа санахгүй яах вэ
Агуу түүхтэй нутгаа би алсын газраас санаж л сууна
Ард үлдсэн амьдралаа би амин зүрхэндээ тээж явна
Дээд тэнгэрээс заяат нутгаа дэлхийн цээж гэж бодож л сууна
Тэнд үлдсэн амьдралаа би тээж явна сэтгэлдээ
Хэн ч албадаагүй би өөрөө л явсан юм
Хэрсүү ухаандаа нутгаа бодсон юм
Ийм л амьдрал үзэх гэж би тэмүүлсэн юм
Эргэж очоод нутагтаа үүрд амьдарна аа
Сар шиг холын газарт дасахгүй гээд яах вэ
Сайхан монгол бүсгүйг санахгүй гээд яах вэ
Зориод очсон газраа дасахгүй гээд яах вэ
Зоргоор орхисон нутгаа санахгүй яах вэ
Агуу түүхтэй нутгаа би алсын газраас санаж л сууна
Ард үлдсэн амьдралаа би амин зүрхэндээ тээж явна
Дээд тэнгэрээс заяат нутгаа дэлхийн цээж гэж бодож л сууна
Тэнд үлдсэн амьдралаа би тээж явна сэтгэлдээ
Сар шиг холын газарт дасахгүй гээд яах вэ
Сайхан монгол бүсгүйг санахгүй гээд яах вэ
Зориод очсон газраа дасахгүй гээд яах вэ
Зон монголынхоо зоригийг дуулахгүй гээд яах вэ
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Г. Жаргалсайхан
Дуучин Лхагвасүрэн
Цааш унших...
Сайхан монгол бүсгүйг санахгүй гээд яах вэ
Зориод очсон газраа дасахгүй гээд яах вэ
Зоргоор орхисон нутгаа санахгүй яах вэ
Нүд тайлах гэж би нутгаасаа гарсан юм
Нүүдлийн шувуу шиг газар сайгүй тэнэсэн юм
Халуун хүйтнийг ажралгүй гүйсэн юм
Харийн хүмүүс наанаа инээвч цаанаа хүйтэн
Амьдрал хөөж би нутгаасаа гарсан юм
Аргагүй л ажил гололгүй хийсэн юм
Зоосны нүхээр хорвоог хараагүй
Зорьсноо бүтээх гэж зогсолтгүй зүтгэсэн юм
Сар шиг холын газарт дасахгүй гээд яах вэ
Сайхан монгол бүсгүйг санахгүй гээд яах вэ
Зориод очсон газраа дасахгүй гээд яах вэ
Зоргоор орхисон нутгаа санахгүй яах вэ
Агуу түүхтэй нутгаа би алсын газраас санаж л сууна
Ард үлдсэн амьдралаа би амин зүрхэндээ тээж явна
Дээд тэнгэрээс заяат нутгаа дэлхийн цээж гэж бодож л сууна
Тэнд үлдсэн амьдралаа би тээж явна сэтгэлдээ
Хэн ч албадаагүй би өөрөө л явсан юм
Хэрсүү ухаандаа нутгаа бодсон юм
Ийм л амьдрал үзэх гэж би тэмүүлсэн юм
Эргэж очоод нутагтаа үүрд амьдарна аа
Сар шиг холын газарт дасахгүй гээд яах вэ
Сайхан монгол бүсгүйг санахгүй гээд яах вэ
Зориод очсон газраа дасахгүй гээд яах вэ
Зоргоор орхисон нутгаа санахгүй яах вэ
Агуу түүхтэй нутгаа би алсын газраас санаж л сууна
Ард үлдсэн амьдралаа би амин зүрхэндээ тээж явна
Дээд тэнгэрээс заяат нутгаа дэлхийн цээж гэж бодож л сууна
Тэнд үлдсэн амьдралаа би тээж явна сэтгэлдээ
Сар шиг холын газарт дасахгүй гээд яах вэ
Сайхан монгол бүсгүйг санахгүй гээд яах вэ
Зориод очсон газраа дасахгүй гээд яах вэ
Зон монголынхоо зоригийг дуулахгүй гээд яах вэ
Шүлгийг Ү. Хүрэлбаатар
Хөгжмийг Г. Жаргалсайхан
Дуучин Лхагвасүрэн
Цааш унших...
Эх оронч үзэл- Даяаршлийн үеийн дархлаа
Улс үндэстний оюуны дарлааны нэг нь эх оронч үзэл, эх оронч хүмүүжлийн төлөвшил юм. Тиймээс “Соёмбо” сонин энэ эрхэм сэдвийг ончлон сонгож “Эр оронч үзэл, хүмүүжил гэж юу вэ?” гэсэн цуврал нийтэлж байна. Манай энэ цувралын анхны зочноор Түгээмэл дээд сургуулийн захирал, хэл бичгийн ухааны доктор /Ph.D/, яруу найрагч, сэтгүүлч Үржингийн Хүрэлбаатар уригдлаа.
Эх оронч үзэл гэж таны бодлоор юуг хэлэх вэ?
Тагнайд анх амтагдсан ангир уураг гэж хэлж болно. Ижийн анх амлуулсан ангир уургаас өмнө эх орны агаар энэхэн биед минь уушиг тэлэн орж ирсэн бус уу. Ангир уураг, эх оронч үзэл хоёр миний анхны амьсгаа авах часхийн чарлах дуунаар ийн исэлдэж хүний төрөлх чанар болох хувирах тэр гайхамшигт эгшинг би хувь хүний эх оронч үзлийн эхлэл гэж боддог. Тиймээс эх оронч үзэл бол хүний ой санамжийн таримал бус төрмөл чанар юм. Товчхоноор хэлэхэд эх оронч үзэл бол зөн билгийн ой санамж юм.
Зөн билгийн ой санамж гэдэг сонин санаа байна. Та үүнийгээ жаахан дэлгэрүүлэхгүй юу?
Орчлонгийн амьдрал үргэлжилж байна. Тэгэхээр нэг нь төрж, нөгөө нь үгүй болох энэ явц дунд нүдэнд үл харагдаж, гарт үл баригдах нэгэн далд хүчин, шидэт увидас тэр бүхнийг хөглөөд, хөтлөөд байгаа юм шиг санагдаж байгаа биз. Үүнийг л зөн билгийн ой санамж гэж хэлж байна л даа. Хүн хэмээгч энэ аугаа зөн билэгтэн ой санамждаа олон зүйлийг кодлон хадгалан дараа үедээ дамжуулахдаа чухамхүү эх оронч үзлийг л удамшуулаад байх шиг санагддаг. Яагаад гэвэл ижийдээ хайргүй хүн гэж энэ орчлонд байхгүй. Ижий минь миний хувьд эх орон минь юм. Эх орон минь миний хувьд эх дэлхий минь юм. Орчлонг хайрлах их ухаан холоос бус бүр ойроос, ижийн минь ангир уураг, зөөлөн энгэр, бүүвэйн дуунаас эхтэй. Ижийгээ хайрлаагүй хүн эх орноо хайрлана гэж үгүй. Эх орноо хайрлаагүй хүн эх дэлхийгээ хайрлана гэж бүр үгүй.
Манай сонин эх оронч үзэл, хүмүүжлийн талаар цуврал нийтлэл бэлтгэж анхны ярилцлагаа хийж байна. Тэгэхээр эх оронч, хүмүүжил гэсэн энэ ойлголтыг юу гэж үзвэл зохилтой вэ?
Одоо чинь дэлхий бөөрөнхий биш хавтгай болчихсон цаг. Мэдээлэл, технологийн дэлхийн цунамийн цохилтон дунд монголоор нь авч үлдэх цорын ганц “цөмийн зэвсэг” нь энэ эх оронч үзэл, хүмүүжил гэж бодож байна. Хүний амьдрал гэгч уйлж авсан анхны амьсгалаас уйлуулж гаргасан сүүлчийн амьсгал хоёрын дунд л оршдог. Эх орон гэгч зөн билгээрээ учирч зөнд нь орхин буцсан ижий минь юм. Миний эх орон минь мөнхөд оршиж дараагийн үед өвлөгддөг. Тиймээс энэ ой санамжинд буй эх орон минь мөнхөд оршиж дараагийн үед өвлөгддөг. Тиймээс энэ бие зуурдынх, эр орон үүрдийнх юм. Тэгэхээр эр оронч үзэл, эх оронч хүмүүжил гэх ойлголтыг үзэл суртлын үеэс тэс өөрөөр харах, сурталчилах нь зөв байх. Үл анзаарагдам ч үлэмж хүчирхэг ийм сэдвийг ингэж хүчтэй гарган тавьж байгаа танай сонины нийтлэлийн бодлогод талархаж байна.
Эх оронч үзэл, хүмүүүжил төрөлх чанартай юм бол түүнийг яаж дэлгэрүүлэх вэ?
Хамгийн гол зүйл нь энэ. Хүн төрөлх чанараасаа холдох тусам араатан шинж рүү ойртдог. Магадгүй ийм шинж ажиглагдаж эхэлсэн бол эх оронд минь аюулын харанга дэгдлээ гэсэн үг. Хэдийгээр шинэ үеийнхэн эх орон гэдэг олйголтыг бидний үеийнхэн шиг төрөлх чанар гэж ойлгож авахгүй мэт байжл байгаа. Тиймээс нэгдүгээрт, тэр төрөлх чанар болон кодлогдсон төрөлх эх оронч үзлийг сэрээх хэрэгтэй. Энэ нь монгол сэтгэлгээгээр монголынхоо уул, ус, ургамал амьтан, алт эрдэнэс, аав, ижий, анд нөхдөө хайрлах зөн билгийн зөөлөн бороог урин дуудна гэсэн үг. Хоёрдугаарт, нэгэнт сэрж мэдэрсэн, сэтгэж ургасан тэр эх оронч үзлийг эх оронч хүмүүжил болгон хувиргах хэрэгтэй. Энэ нь өвгөдийн ухаан өнөөгийн бие хүнд уусан шингэж дараагийн үед зөн билгийн мэдрэмж болон зочлоно гэсэн үг. Гуравдугаарт, эх оронч үзэл, хүмүүжлийг хувь хүний төлөвшил төдийн жижиг ойлголтоос ангижирч даяаршлын үеийн үндэсний дархлаа хэмээн үзэж төрийн хар хайрцагны бодлого болгон авч явах учиртай.
Эх оронч үзэл, эх оронч хүмүүжил хоёрыг салгаж ойлгож болох уу?
Энэ чинь алганы ар өвөр хоёрыг салгаж ойлгож болох уу гэсэнтэй агаар нэгэн юм.
Хүүхэд залуучуудыг эх оронч үзэл, хүмүүжлээр хэрхэн төлөвшүүлэх вэ?
Эх оронч үзэл, хүмүүжлийн төлөвшилтийг үндэстний хэмжээний цогц асуудал болгон авч үзэх нь зүйтэй юм. Хүүхэд залуучууд түүний онцгой нэгэн бүс мөн боловч тэднийг тусгайлан онцлох нь их бодлогод тустай зүйл биш. Үнэндээ эх оронч үзлийг хөгшчүүд ярьж залуучууд хэрэгжүүлдэг юм. Ярьдаг, хэрэгжүүлдэг хоёрт яг адилхан хандмаар санагддаг. Хэрэв хүүхэд залуучуудын энэ талын хүмүүжил, ой санамж бүдэг байна гэж үзвэл түүнд ахмад үеийнхэн, аав ижий нь л буруутай. Хүүхэд залуучуудыг эх орноороо бахархах омог бардам бахархалтай болгох хэрэгтэй. Энэ нь улс орны хөгжил, хувь хүний амьдралын сэтгэл ханамжийг мөрөөдлийн түвшинд биш юмаа гэхэд бодит боломжийн хэмжээнд хүргэх шаардлагатай байна гэсэн үг. Төрийн бодлогын зөв мэргэнийг сонгуулийн амлалтаар бус согтуу эрхэмийн амнаас унах эх орноо хайрлах сэтгэлээс харж болох байх шүү. Эх оронч үзэл, хүмүүжлийн төлөвшилтийн эцсийн хэмжүүр нь энэ ч байж мэдэш.
Өнөөгийн залуучуудын эх оронч үзлийн түвшин хэр байна гэж та боддог вэ?
Үе үеийнхэн өөр өөрийн эх оронч үзлийн түвшинг үүсгэж байдаг. Хүн бүр л өөрийнхөө үеийг мундаг гэж залуу үеэ гоочилдог. Тиймээс өөр хооронд нь харьцуулах хэрэггүй. Өнөө үеийн залуучуудын эх оронч үзлийг би өөдрөгөөр хардаг. Ерэн оны хувьсгалыг эх оронч залуучууд л хийсэн. Шинэ зууны шинэ монголын амьдралыг эх оронч залуучууд л босгож байна. Харамсалтай нь хамаг сайхан залуучуудаа харийн нутагт боолын хөдөлмөрт малийндаж байгаад л илгээж байна. Гадаадад сурах нэрээр монгол сэтгэлгээг харьжуулж байна. Эх орны хилийн дээс алхсан монгол хүн долоо хоноод л эх орон руугаа тэмүүлдэг. Энэ чинь л эх оронч үзэл, хүмүүжлийн оргил цэг шүү дээ. Гэтэл тэднийг эх орон руу нь эргүүлэн татах бодит хөгжлийн боломжтой нөхцөл өнөөдөр монголд алга. Тэд эх орондоо хайргүйдээ бус халагласандаа харь нутагт байзнасхийж байна. Тэгэхдээ яах вэ, монголын заяа их юм болохоор төр төлөвших цаг ирэх байлгүй.
Зэвсэгт хүчин, цэрэг арми эх оронч үзэл, хүмүүжлийг хамгийн ихээр олгодог байгууллага, орчин мөн үү?
Яахын аргагүй онцгой орчин мөн. Тиймээс танай сонин ийм цувралыг явуулж байгаа байх. Эр цэрэг эх орондоо тангараг өргөдөг. Эх орон гэдэг чинь өнөөх л ижий сэтгэл шүү дээ. Яагаад эцэг орон гэхгүй эх орон гэдэг юм бэ? Аминаас тасарсан амь болохоор л тэлж нэрлэдэг байхгүй юу. Яараагд улс оронд зэвсэгт хүчин байдаг юм бэ? Ижий эх оронтой болохоор л тэр байхгүй юу. Тэгэхээр цэрэг арми тэр аяараа эх оронч үзэлд л тангараг өргөдөг гэж хэлж болно. Учир нь эх орон гэдэг гагц газар шороо бус, аав ижий, амраг хань төдийн бус монгол эх оронч үзэл санаа юм. Эх оронч үзэл, хүмүүжлийн үнэ цэнэ үүнд л оршино.
Орчлонгийн амьдрал үргэлжилж байна. Тэгэхээр нэг нь төрж, нөгөө нь үгүй болох энэ явц дунд нүдэнд үл харагдаж, гарт үл баригдах нэгэн далд хүчин, шидэт увидас тэр бүхнийг хөглөөд, хөтлөөд байгаа юм шиг санагдаж байгаа биз. Үүнийг л зөн билгийн ой санамж гэж хэлж байна л даа. Хүн хэмээгч энэ аугаа зөн билэгтэн ой санамждаа олон зүйлийг кодлон хадгалан дараа үедээ дамжуулахдаа чухамхүү эх оронч үзлийг л удамшуулаад байх шиг санагддаг. Яагаад гэвэл ижийдээ хайргүй хүн гэж энэ орчлонд байхгүй. Ижий минь миний хувьд эх орон минь юм. Эх орон минь миний хувьд эх дэлхий минь юм. Орчлонг хайрлах их ухаан холоос бус бүр ойроос, ижийн минь ангир уураг, зөөлөн энгэр, бүүвэйн дуунаас эхтэй. Ижийгээ хайрлаагүй хүн эх орноо хайрлана гэж үгүй. Эх орноо хайрлаагүй хүн эх дэлхийгээ хайрлана гэж бүр үгүй.
Манай сонин эх оронч үзэл, хүмүүжлийн талаар цуврал нийтлэл бэлтгэж анхны ярилцлагаа хийж байна. Тэгэхээр эх оронч, хүмүүжил гэсэн энэ ойлголтыг юу гэж үзвэл зохилтой вэ?
Одоо чинь дэлхий бөөрөнхий биш хавтгай болчихсон цаг. Мэдээлэл, технологийн дэлхийн цунамийн цохилтон дунд монголоор нь авч үлдэх цорын ганц “цөмийн зэвсэг” нь энэ эх оронч үзэл, хүмүүжил гэж бодож байна. Хүний амьдрал гэгч уйлж авсан анхны амьсгалаас уйлуулж гаргасан сүүлчийн амьсгал хоёрын дунд л оршдог. Эх орон гэгч зөн билгээрээ учирч зөнд нь орхин буцсан ижий минь юм. Миний эх орон минь мөнхөд оршиж дараагийн үед өвлөгддөг. Тиймээс энэ ой санамжинд буй эх орон минь мөнхөд оршиж дараагийн үед өвлөгддөг. Тиймээс энэ бие зуурдынх, эр орон үүрдийнх юм. Тэгэхээр эр оронч үзэл, эх оронч хүмүүжил гэх ойлголтыг үзэл суртлын үеэс тэс өөрөөр харах, сурталчилах нь зөв байх. Үл анзаарагдам ч үлэмж хүчирхэг ийм сэдвийг ингэж хүчтэй гарган тавьж байгаа танай сонины нийтлэлийн бодлогод талархаж байна.
Эх оронч үзэл, хүмүүүжил төрөлх чанартай юм бол түүнийг яаж дэлгэрүүлэх вэ?
Хамгийн гол зүйл нь энэ. Хүн төрөлх чанараасаа холдох тусам араатан шинж рүү ойртдог. Магадгүй ийм шинж ажиглагдаж эхэлсэн бол эх оронд минь аюулын харанга дэгдлээ гэсэн үг. Хэдийгээр шинэ үеийнхэн эх орон гэдэг олйголтыг бидний үеийнхэн шиг төрөлх чанар гэж ойлгож авахгүй мэт байжл байгаа. Тиймээс нэгдүгээрт, тэр төрөлх чанар болон кодлогдсон төрөлх эх оронч үзлийг сэрээх хэрэгтэй. Энэ нь монгол сэтгэлгээгээр монголынхоо уул, ус, ургамал амьтан, алт эрдэнэс, аав, ижий, анд нөхдөө хайрлах зөн билгийн зөөлөн бороог урин дуудна гэсэн үг. Хоёрдугаарт, нэгэнт сэрж мэдэрсэн, сэтгэж ургасан тэр эх оронч үзлийг эх оронч хүмүүжил болгон хувиргах хэрэгтэй. Энэ нь өвгөдийн ухаан өнөөгийн бие хүнд уусан шингэж дараагийн үед зөн билгийн мэдрэмж болон зочлоно гэсэн үг. Гуравдугаарт, эх оронч үзэл, хүмүүжлийг хувь хүний төлөвшил төдийн жижиг ойлголтоос ангижирч даяаршлын үеийн үндэсний дархлаа хэмээн үзэж төрийн хар хайрцагны бодлого болгон авч явах учиртай.
Эх оронч үзэл, эх оронч хүмүүжил хоёрыг салгаж ойлгож болох уу?
Энэ чинь алганы ар өвөр хоёрыг салгаж ойлгож болох уу гэсэнтэй агаар нэгэн юм.
Хүүхэд залуучуудыг эх оронч үзэл, хүмүүжлээр хэрхэн төлөвшүүлэх вэ?
Эх оронч үзэл, хүмүүжлийн төлөвшилтийг үндэстний хэмжээний цогц асуудал болгон авч үзэх нь зүйтэй юм. Хүүхэд залуучууд түүний онцгой нэгэн бүс мөн боловч тэднийг тусгайлан онцлох нь их бодлогод тустай зүйл биш. Үнэндээ эх оронч үзлийг хөгшчүүд ярьж залуучууд хэрэгжүүлдэг юм. Ярьдаг, хэрэгжүүлдэг хоёрт яг адилхан хандмаар санагддаг. Хэрэв хүүхэд залуучуудын энэ талын хүмүүжил, ой санамж бүдэг байна гэж үзвэл түүнд ахмад үеийнхэн, аав ижий нь л буруутай. Хүүхэд залуучуудыг эх орноороо бахархах омог бардам бахархалтай болгох хэрэгтэй. Энэ нь улс орны хөгжил, хувь хүний амьдралын сэтгэл ханамжийг мөрөөдлийн түвшинд биш юмаа гэхэд бодит боломжийн хэмжээнд хүргэх шаардлагатай байна гэсэн үг. Төрийн бодлогын зөв мэргэнийг сонгуулийн амлалтаар бус согтуу эрхэмийн амнаас унах эх орноо хайрлах сэтгэлээс харж болох байх шүү. Эх оронч үзэл, хүмүүжлийн төлөвшилтийн эцсийн хэмжүүр нь энэ ч байж мэдэш.
Өнөөгийн залуучуудын эх оронч үзлийн түвшин хэр байна гэж та боддог вэ?
Үе үеийнхэн өөр өөрийн эх оронч үзлийн түвшинг үүсгэж байдаг. Хүн бүр л өөрийнхөө үеийг мундаг гэж залуу үеэ гоочилдог. Тиймээс өөр хооронд нь харьцуулах хэрэггүй. Өнөө үеийн залуучуудын эх оронч үзлийг би өөдрөгөөр хардаг. Ерэн оны хувьсгалыг эх оронч залуучууд л хийсэн. Шинэ зууны шинэ монголын амьдралыг эх оронч залуучууд л босгож байна. Харамсалтай нь хамаг сайхан залуучуудаа харийн нутагт боолын хөдөлмөрт малийндаж байгаад л илгээж байна. Гадаадад сурах нэрээр монгол сэтгэлгээг харьжуулж байна. Эх орны хилийн дээс алхсан монгол хүн долоо хоноод л эх орон руугаа тэмүүлдэг. Энэ чинь л эх оронч үзэл, хүмүүжлийн оргил цэг шүү дээ. Гэтэл тэднийг эх орон руу нь эргүүлэн татах бодит хөгжлийн боломжтой нөхцөл өнөөдөр монголд алга. Тэд эх орондоо хайргүйдээ бус халагласандаа харь нутагт байзнасхийж байна. Тэгэхдээ яах вэ, монголын заяа их юм болохоор төр төлөвших цаг ирэх байлгүй.
Зэвсэгт хүчин, цэрэг арми эх оронч үзэл, хүмүүжлийг хамгийн ихээр олгодог байгууллага, орчин мөн үү?
Яахын аргагүй онцгой орчин мөн. Тиймээс танай сонин ийм цувралыг явуулж байгаа байх. Эр цэрэг эх орондоо тангараг өргөдөг. Эх орон гэдэг чинь өнөөх л ижий сэтгэл шүү дээ. Яагаад эцэг орон гэхгүй эх орон гэдэг юм бэ? Аминаас тасарсан амь болохоор л тэлж нэрлэдэг байхгүй юу. Яараагд улс оронд зэвсэгт хүчин байдаг юм бэ? Ижий эх оронтой болохоор л тэр байхгүй юу. Тэгэхээр цэрэг арми тэр аяараа эх оронч үзэлд л тангараг өргөдөг гэж хэлж болно. Учир нь эх орон гэдэг гагц газар шороо бус, аав ижий, амраг хань төдийн бус монгол эх оронч үзэл санаа юм. Эх оронч үзэл, хүмүүжлийн үнэ цэнэ үүнд л оршино.
Ярилцсан Г.Баатарнум
2009.11.10
2009.11.10
Цааш унших...
Гурван мөртийн дөмөг тайлал
Хаврын өдөр
Намрын шинж орох нь
Чи байж
Нүүдлийн шувуу тэмүүлэн ирдэг хаврын өдөр шувуу буцдаг намрын жихүүн салхи сэвэлзэх нь буцах үйлийн дохио мэт санагдана. Тэр нь миний хайрлаж, магадгүй ханилж явсан бүсгүйн дотоод сэтгэлийн гутрал байх. Төрхөмдөө буцахаар дотор сэтгэлтэйгээ тэр яриад ч байх шиг, эсвэл хэн нэгэнд сэтгэл алдарч нууцхан хайрын шаналалд автан гиеүүрч ч байгаа юм шиг. Ийм нэгэн ирэх цагийн өнгөн дээр буцах цагийн амьсгал орсон үйлийг ухаарсан миний цочир сэтгэлийн илэрхийлэл энэ байх.
Гол утга нь: Сэтгэлийн цалгиа, хүслийн цагаачлал юм.
Цааш унших...
Намрын шинж орох нь
Чи байж
Нүүдлийн шувуу тэмүүлэн ирдэг хаврын өдөр шувуу буцдаг намрын жихүүн салхи сэвэлзэх нь буцах үйлийн дохио мэт санагдана. Тэр нь миний хайрлаж, магадгүй ханилж явсан бүсгүйн дотоод сэтгэлийн гутрал байх. Төрхөмдөө буцахаар дотор сэтгэлтэйгээ тэр яриад ч байх шиг, эсвэл хэн нэгэнд сэтгэл алдарч нууцхан хайрын шаналалд автан гиеүүрч ч байгаа юм шиг. Ийм нэгэн ирэх цагийн өнгөн дээр буцах цагийн амьсгал орсон үйлийг ухаарсан миний цочир сэтгэлийн илэрхийлэл энэ байх.
Гол утга нь: Сэтгэлийн цалгиа, хүслийн цагаачлал юм.
Цааш унших...
