Яруу найрагч Г. Мэнд-ооёод
Орчлонд олон хүнтэй танилцсан
Ор тас зарим нь мартагдсан
Одоо цаг шиг цөөхөн нь үлдсэн
Ондоо чамаас өөр хэн хэн байна
Мэнд амрын дуудлага шиг найз минь
Мэргэд гарахын оронд суудал юугаа эзэлжээ
Мэгжид Жанрайсагийг дахин амилуулж
Мэнд-Ооёо нэрээ түүнтэй цуг мөнхөлжээ
Оюут цагийн анд цагаан зээрийн гүйдэлтэй
Олон намрын бороо зүүдэн дунд шиврээстэй
Огторгуйн цагаан гарди хаашаа ниснэ
Ооёо чи юунд дув дуугүй сууна
Бүүр түүрхэн гэгэлзэх Даригангын уянга
Бүр дэргэд минь туульс хайлан эхлэв ээ
Ү. ХҮРЭЛБААТАР
2003.04.24.
Цааш унших...
Соннет – 10
Яруу найрагч Ш. Гүрбазарт
Ядам хуруундаа хуримын бөгжтэй оюутан
Яруу шүлэг уншиж концерт хөтөлдөгсөн
“Дугуй хээтэй наадам”-аа дурсан санахын цагт
Дурлалын дөл маналзуулан шүлэг тэрлэдэгсэн
“Эх бүрдийн домог”-т хүнд алуулсан жүжигчин
Ирэх жил нь “Хүний амь”-д хүн алж тоглосон
Дунд говийн халуун элсэнд бид хоёр хөтөлцөн
Дунд дүнгүй дадлагын багш болцгоосон
“Хоршоо Дэрэм”-ийг нь хоолой нийлүүлэн уншиж
“Хороший” хэмээн бие биенээ хөөрөгдөж
Хэзээ нэгэн цагт дууны шүлгээр арцалдахаа
Хэн нь ч мэдэхгүй гүйж явсан улс аа
Шавилгахан багын анд юмсан, одоо ч хэвээрээ
Шар бүрдийн тойромдоо хамтдаа нэг очихсон
Ү. ХҮРЭЛБААТАР
2002.03.10. 16 цаг 19 минут
Цааш унших...
Ядам хуруундаа хуримын бөгжтэй оюутан
Яруу шүлэг уншиж концерт хөтөлдөгсөн
“Дугуй хээтэй наадам”-аа дурсан санахын цагт
Дурлалын дөл маналзуулан шүлэг тэрлэдэгсэн
“Эх бүрдийн домог”-т хүнд алуулсан жүжигчин
Ирэх жил нь “Хүний амь”-д хүн алж тоглосон
Дунд говийн халуун элсэнд бид хоёр хөтөлцөн
Дунд дүнгүй дадлагын багш болцгоосон
“Хоршоо Дэрэм”-ийг нь хоолой нийлүүлэн уншиж
“Хороший” хэмээн бие биенээ хөөрөгдөж
Хэзээ нэгэн цагт дууны шүлгээр арцалдахаа
Хэн нь ч мэдэхгүй гүйж явсан улс аа
Шавилгахан багын анд юмсан, одоо ч хэвээрээ
Шар бүрдийн тойромдоо хамтдаа нэг очихсон
Ү. ХҮРЭЛБААТАР
2002.03.10. 16 цаг 19 минут
Цааш унших...
Онхи танхийн тухай зургаан зурвас
Ү. ХҮРЭЛБААТАР
ОНХИ ТАНХИЙН ТУХАЙ ЗУРГААН ЗУРВАС
НЭГ.
Жаргалын Барамсай хэмээх цав цагаан сэтгэл, ёж ухаан хослуулсан онги, танхи эрхэмтэй далаад оны сүүлчээр Улаанбаатар хотын захиргааны баруухан талд хэсэг хүмүүстэй сүрэглэн зогсч байхтай нь анх таарсан билээ. Жанжин Сүхийн хөшөө тэр үед хамгийн сүрлэг нь байсан бөгөөд хонгор халзан морины хонго тал нь нарны гэрэлд туяаран байсныг бодоход ажил тарж байсан цаг байх.
Нэг тэгжгэр залуу “Энэ шог зохиолчдын малгай нь хүртэл левомецины өнгөтэй байх юм” гэх. Үнэхээр тэр дунд шавилгахан биетэй шоволзсон шар залуу шар бреткин малгай духдуулж, гартаа тал шил архи барьсан зогсох бөгөөд тэрбээр мөнөөх залуугийн үгийг газар унагалгүй тосон авч “Хог зохиолч уу, шог зохиолч уу харж бай” гэх зуур нөгөөхөө хэд сүрхий зайлан эгэлдүүлснээ тэр чигт нь тонгойлгож орхив. Хор шар хосолсон тэр омголон залуу хожимын нэрт шог зохиолч Ж. Барамсай байсан юм. Миний анх харсан нь тэр бөлгөө.
Хоёр.
1981 оны урь орсон хавар цаг байсан санагдана. Барамсай маань намайг утсаар дуудав. Дуу хоолой нь цээлхэн бөгөөд нэг л ажил хэрэгч шинжтэй. Тэгээд л зааж зааварласнаар нь тэр үеийн гангар дэгжин байшингуудтай 12 дугаар хорооллын сэргэлэн сайхан дэнжид хүрч очив. 48 дугаар сургуулийн баруун талын 28 дугаар байрны гурван давхрын 54 тоот хоёр өрөөнд зохиолч Жаргалын Барамсай айл гэр болон аж төрөн суудаг юмсанж. Гэртээ ганцаараа байж байна. Эхнэр хүүхэд нь тэр өдөр юунд ч гэлээ юманд явсан гэнэ. Тэр үед миний бие ганц нэг шүүмж хэвлүүлчихсэн явсан үе. Шүүмжлэгч, шог зохиолч хоёр нэг тэрэгний хоёр дугуй мэт санагдаж байсан тул бид хоёрын яриа хөөрөө яв цав нийлэх бөгөөд тэр шөнө шавайгаа ханатлаа ярьж нэг орон дээр тэврэлдэн хонов.
Нэлээд оройхон нэг бүсгүй утсаар хэд дахин залгав. “Гэрэл гэнэ үү, яруу найрагч гэнэ. Чи таних уу” гэж надаас асууж байна. Би танихгүй гэлээ. Сүүлийн яриа нэлээд уртасч “Утсаар яриад хүүхэдтэй болчихвол яана аа гэнээ” гэж тас тас инээж байна. Барамсай маань шог, хошин зохиолын санааг ийнхүү хаанаас л бол хаанаас алтан загас шүүрдэх мэт олж авдаг байсан. Түүний нэг нь энэ. Хожим нь миний ярьсан шинэ даргаа ширүүхэн шүүмжилж нэр олж авах гээд өөрөө баларсан овилгогүй нэгний тухай ярихад дараахан нь “Шөргөн гал” хэмээх өгүүллэг бичээд нийтлүүлсэн байж билээ.
Ж. Барамсай “Хэцүү урилга” анхны номоо хэвлүүлээд удаагүй, дараагийн номоо хэвлэлд бэлтгэчихсэн, гагцхүү нэрэн дээрээ эргэлзчихсэн байсан юм билээ. Тэр шөнө бид хоёрын гол зорилго шинэ номын нэр олох явдал байв. Барамсай “Бичигт хад” гэсэн нэрэндээ дуртай байв. Тэр нь төрсөн нутгийнх нь нэр байсан байх. Би түүнд “Ийм сайхан нэрээ хадгалах хэрэгтэй. Шилмэл түүврээ гаргахдаа л хэрэглэхгүй юу” гэж зөвлөж байсан санагдана. Тэгээд тэр үед олон нийтийн санаа бодлыг танин мэдэх, санал цуглуулах өвөрмөц хэрэгсэл болж байсан “Санал гомдлын дэвтэр” нэрийг сонгосон билээ. Алдаагүй байх аа.
Гурав.
Донровын Намдаг багшийн гэрийн сургуульд шавилсан цорын ганц шог зохиолч бол Ж. Барамсай байсан юм. Хувь заяаны эргэлтээр бид хоёр нэг багшийн шавь нар болов. На багшийн шууд санаачлагаар тоглогдож байсан “Хонгор зул” хамтлагийн хамаг уран бүтээлийг Барамсай туурвиж байв. Хошин шогийн энэ хамтлагийг Намдаг багш маань чин сэтгэлээсээ дэмжиж “Энэ сатирийн театр болно. Тэгээд миний нэрэмжит болно, мөн үү” гэдэг байсансан.
Барамсайн авьяасыг багш маань ихэд үнэлж “Энэ юм болно” гэдэг, тэгэхдээ хошин шогийн авьяас гэдэг авьяасын авьяас юм гэж хэлдэг байсан юм. Барамсай ч На багшийг их шүтнэ. Намдаг багшийн насан хэвийх сүүлийн өдрүүдэд Барамсай дэргэдээс нь салаагүй юм. Тэгээд бид хоёр хамтдаа сууж “Эхийн сэтгэлээр бичсэн минь үнэн” хэмээх хөшөөний үгийг бичиж билээ. Оролмаа эхийн үгийн “хэлсэн” гэдгийг л “бичсэн” болгоод тэр хэвээр нь авсан хэрэг л дээ. Тэр тухайгаа юун дээр ч билээ Барамсай маань дурсан бичсэн байдаг. Д. Намдаг багшийн шавь болсон нь Барамсайг театрын тайз руу эргэлтгүй татсан бөгөөд түүний бичсэн жижиг үзэгдлүүд дэндүү тасархай байдаг байсан. Барамсайн шог, хошин өгүүллэгүүд нь шимтэй, цаанаа л нэг мөлчүүртэй, ил далд утгын огтлолцол болдог байсан нь Намдаг багшийн “драм”-ын тусгал мөнөөс мөн бөгөөд өдийд сэрүүн тунх байсан бол хошин шогийн энэ олон прадакшнуудын урын сан улам төгөлдөршиж, улсын хэмжээний том хошин шогийн театр байгуулагдчих байсан байх.
Дөрөв.
Барамсай маань ер бусын “хор малтагч” байсан. Юмыг заавал давхар хальсанд боож түүнээ байцааны навч хуулах мэт нэг нэгээр нээх бөгөөд тэр нь яв явсаар байцааны цагаан гол болдог шиг ёж санаагаа хурааж авдаг байсан юм. “Орчин цагийн алтан загасны үлгэр” ийм л аргачлалаар бичигдсэн. Тэр үед “Үнэн” сонин тэргүүн өгүүлэлдээ түүнийг этгээд үгийг түгээн дэлгэрүүлэгч хэмээн навс шүүмжилж байсан. Харин ч үр дүн нь эсэргээрээ эргэж монгол хэлийг мохоо болгож байсан гаж этгээд үгс лааны сүүлийн гэрэл мэт бадамлаад арилсан юм.
Барамсай маань албан ажлынхаа ширээн дээр бичгийн цаасыг босоогоор нь хувааж үдээд босоогоор нь тавьчихсан байдаг байсан. Түүнд татлан бичсэн хошин шогийн дүүрэн санаа чихэлдэн байдагсан. Тэгээд л түүнээсээ уншиж “энэ ямрав” гэнэ. Надад бол дандаа л боловсорчихсон санаанууд шиг бодогддог байв. Төдий л удалгүй тоглоом шоглоом шиг хэлж байсан үгс нь “Тоглоом шоглоом”, “Миний талд ороогүй хүмүүс”, “Цагаан сүүдэр” ч гэдэг юм уу ном болчихсон байдаг байв. Ер нь хурдтай бичнэ л дээ.
Тав.
Манайх, тэднийх хоёр ерээд оны эхэнд айлсав. 13 дугаар хорооллын гурван өндрийн дундахад тэднийх орсон бөгөөд чанх урдах 5 дугаар байранд манайх байдаг байв. Барамсайнх 6 давхарт, манайх бас 6 давхар тул цонхоор бие биенээ харахад төвөггүй. Барамсай манайх 13-ын 13 гэнэ. Гэр нь 13 тоот юм байна л даа. Манай эхнэр намайг сонжиж “Барамсай гал тогооноосоо салахгүй юм. Чи гал тогоондоо ганц ч орохгүй юм” гэнэ. Би тэгэхээр нь “Барамсай хоол хийж байгаа биш хоол эргүүлж байхгүй юу” гэж хариу барина.
Нэг өдөр 4 дүгээр байрны баруун хойт талын подвал дахь дэлгүүрт ортол Барамсай маань худалдагч хийчихсэн зогсч байх юм. Царай нь гундуухан ч намайг хараад хань татах мэт болж хайр хүрмээр нэг сайхан инээмсэглэв. Худалдан авагч гээд байхаар хүн бараг үгүй тул бид хоёр удтал ярилцав. Уран бүтээлийн тухай асуухад “шог зохиолч бус хог зохиолч болсон” гэж мушийв. Ардчиллын шуурган жилүүдэд шударга сэтгүүлчийн туг болон намирч, ардчилсан үндсэн хуулийг батлалцаж явсан энэ эрхэм газрын давхарт ганзагаар ирсэн дэл сум юмыг зарч зогсох нь яав ч зохисонгүй. Тэгээд л би “Улаанбаатар” сонинд сурвалжлагчаар тэр дор нь томилж маргааш ажилдаа ор гэж эр бар хэлэв. Сонины ерөнхий эрхлэгчийн шийдвэрийг хэн л эсэргүүцэв гэж. Ийнхүү Ж. Барамсай 1996 оны сүүлчээр сэтгүүлчийнхээ дуртай ажлаа манайд үргэлжлүүлж хурц сайхан нийтлэл олныг бичиж шуугиулж явлаа.
1997 оны цагаан сараар би гэрт нь очиж золгов. Хүрэн улаан дээлээ хагас сугалдаргалчихсан халамцуухан сууснаа намайг ороход дэвхийн босч “Эрхлэгч ирлээ” хэмээн сүйд болж билээ. Энгэрт нь Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон ганцаараа ланхайж байвч одон нь Барамсайг бус Барамсай одонг чимж байж билээ. Золгуутаар ирсэн залуу голдуу улсад намайг ихэд магтан дээдэлж үгийн сайхнаар харамгүй зочилж байсансан.
Зургаа.
Нэг өдөр их барзгар царайтай хаалгаар шагайснаа хав хийн хаагаад чимээгүй болчихов. Айхгүй ч гэсэн аягүй гэсэн үг бий л дээ. Би жаахан азнаснаа өрөө рүү нь утасдаж “Ороод ир” гэж дуудлаа. Хөөрхий минь нэг их гэм хийчихсэн амьтан шиг миний нүд агнан харсаар орж ирэв. Би юм ч хэлсэнгүй ширээнээсээ нэг шил юм гаргаад аяганы баганх тал хийж дуугүйхэн сарвайв. “Ёох, ингэж айлгах гэж. Би өрөөнийхөндөө эрхлэгчдэд баригдчихлаа гэж хэлээд гараад ирсэн” гэж хүүхэд шиг толгойгоо илж билээ. Тэр тухай мөн ч олон хүнд ярьсан байдаг.
Барамсай маань сэтгүүлчдийг хамгаалсан нэг сайхан нийтлэл бичиж шударга үнэний төлөө монголын сэтгүүлчид саарал ордон руу үзгээ шидэцгээе хэмээн уриалж байсан. Надад бол хир халдаахгүй. Ер нь бичсэн бүхэн нь хүнд хүрнэ. Өөрийн шүтэн бишрэгчтэй дуучин шиг өөрийн шүтэн бишрэгч уншигчтай сэтгүүлч байсан юм. Тэр хэрээрээ “Улаанбаатар” сонины нийтлэлийг бодлогод үлэмж нөлөө үзүүлж сонины захиалгын тоо, нэр хүндийг зад өргөж билээ.
Найз маань сүүлийн үед ажилдаа нэг л ирэн очин болчихов. Асуухаар зүгээр л гэнэ. Жаахан юм бичээд, биеэ үзүүлээд гэхчилэн тайвшруулах зүйл хэлнэ. Би түүнийг цаг үгийн сурвалжлага энэ тэрд хэрийн явуулахгүй. “За хөө час хийсэн юм хийгээрэй” гээд жолоо цулбуурыг нь эвхээд тавьчихдаг байсан юм. Гэтэл хаврын хавсрагатай хэдэн өдөр ажилдаа ирсэнгүй. Тэгээд л үүл хуйсгануулж, үнэнийг үлдээгээд Барамсай маань “Хэнд ч хэлээгүй нууц”-аа тэврэн тэнгэр болчихсон байж билээ. Түүний нэгэн цагт танилдаа хэлж тэмдэглэлийн дэвтэрт нь бичүүлсэн “Энэ орчлонд би эхийн сэтгэлээс бусдыг шоолно” гэсэн үгийг хөшөөнд нь бичүүлэхээр сонгосныг дэмжин суухдаа Намдаг багшийгаа эрхгүй дурсаж байв аа.
Жаргалын Барамсай хэмээх цав цагаан сэтгэл, ёж ухаан хослуулсан онги, танхи эрхэмийг ерээд оны сүүлчээр хамгийн сүүлийн удаа харсан нь тэр бөлгөө.
ОНХИ ТАНХИЙН ТУХАЙ ЗУРГААН ЗУРВАС
НЭГ.
Жаргалын Барамсай хэмээх цав цагаан сэтгэл, ёж ухаан хослуулсан онги, танхи эрхэмтэй далаад оны сүүлчээр Улаанбаатар хотын захиргааны баруухан талд хэсэг хүмүүстэй сүрэглэн зогсч байхтай нь анх таарсан билээ. Жанжин Сүхийн хөшөө тэр үед хамгийн сүрлэг нь байсан бөгөөд хонгор халзан морины хонго тал нь нарны гэрэлд туяаран байсныг бодоход ажил тарж байсан цаг байх.
Нэг тэгжгэр залуу “Энэ шог зохиолчдын малгай нь хүртэл левомецины өнгөтэй байх юм” гэх. Үнэхээр тэр дунд шавилгахан биетэй шоволзсон шар залуу шар бреткин малгай духдуулж, гартаа тал шил архи барьсан зогсох бөгөөд тэрбээр мөнөөх залуугийн үгийг газар унагалгүй тосон авч “Хог зохиолч уу, шог зохиолч уу харж бай” гэх зуур нөгөөхөө хэд сүрхий зайлан эгэлдүүлснээ тэр чигт нь тонгойлгож орхив. Хор шар хосолсон тэр омголон залуу хожимын нэрт шог зохиолч Ж. Барамсай байсан юм. Миний анх харсан нь тэр бөлгөө.
Хоёр.
1981 оны урь орсон хавар цаг байсан санагдана. Барамсай маань намайг утсаар дуудав. Дуу хоолой нь цээлхэн бөгөөд нэг л ажил хэрэгч шинжтэй. Тэгээд л зааж зааварласнаар нь тэр үеийн гангар дэгжин байшингуудтай 12 дугаар хорооллын сэргэлэн сайхан дэнжид хүрч очив. 48 дугаар сургуулийн баруун талын 28 дугаар байрны гурван давхрын 54 тоот хоёр өрөөнд зохиолч Жаргалын Барамсай айл гэр болон аж төрөн суудаг юмсанж. Гэртээ ганцаараа байж байна. Эхнэр хүүхэд нь тэр өдөр юунд ч гэлээ юманд явсан гэнэ. Тэр үед миний бие ганц нэг шүүмж хэвлүүлчихсэн явсан үе. Шүүмжлэгч, шог зохиолч хоёр нэг тэрэгний хоёр дугуй мэт санагдаж байсан тул бид хоёрын яриа хөөрөө яв цав нийлэх бөгөөд тэр шөнө шавайгаа ханатлаа ярьж нэг орон дээр тэврэлдэн хонов.
Нэлээд оройхон нэг бүсгүй утсаар хэд дахин залгав. “Гэрэл гэнэ үү, яруу найрагч гэнэ. Чи таних уу” гэж надаас асууж байна. Би танихгүй гэлээ. Сүүлийн яриа нэлээд уртасч “Утсаар яриад хүүхэдтэй болчихвол яана аа гэнээ” гэж тас тас инээж байна. Барамсай маань шог, хошин зохиолын санааг ийнхүү хаанаас л бол хаанаас алтан загас шүүрдэх мэт олж авдаг байсан. Түүний нэг нь энэ. Хожим нь миний ярьсан шинэ даргаа ширүүхэн шүүмжилж нэр олж авах гээд өөрөө баларсан овилгогүй нэгний тухай ярихад дараахан нь “Шөргөн гал” хэмээх өгүүллэг бичээд нийтлүүлсэн байж билээ.
Ж. Барамсай “Хэцүү урилга” анхны номоо хэвлүүлээд удаагүй, дараагийн номоо хэвлэлд бэлтгэчихсэн, гагцхүү нэрэн дээрээ эргэлзчихсэн байсан юм билээ. Тэр шөнө бид хоёрын гол зорилго шинэ номын нэр олох явдал байв. Барамсай “Бичигт хад” гэсэн нэрэндээ дуртай байв. Тэр нь төрсөн нутгийнх нь нэр байсан байх. Би түүнд “Ийм сайхан нэрээ хадгалах хэрэгтэй. Шилмэл түүврээ гаргахдаа л хэрэглэхгүй юу” гэж зөвлөж байсан санагдана. Тэгээд тэр үед олон нийтийн санаа бодлыг танин мэдэх, санал цуглуулах өвөрмөц хэрэгсэл болж байсан “Санал гомдлын дэвтэр” нэрийг сонгосон билээ. Алдаагүй байх аа.
Гурав.
Донровын Намдаг багшийн гэрийн сургуульд шавилсан цорын ганц шог зохиолч бол Ж. Барамсай байсан юм. Хувь заяаны эргэлтээр бид хоёр нэг багшийн шавь нар болов. На багшийн шууд санаачлагаар тоглогдож байсан “Хонгор зул” хамтлагийн хамаг уран бүтээлийг Барамсай туурвиж байв. Хошин шогийн энэ хамтлагийг Намдаг багш маань чин сэтгэлээсээ дэмжиж “Энэ сатирийн театр болно. Тэгээд миний нэрэмжит болно, мөн үү” гэдэг байсансан.
Барамсайн авьяасыг багш маань ихэд үнэлж “Энэ юм болно” гэдэг, тэгэхдээ хошин шогийн авьяас гэдэг авьяасын авьяас юм гэж хэлдэг байсан юм. Барамсай ч На багшийг их шүтнэ. Намдаг багшийн насан хэвийх сүүлийн өдрүүдэд Барамсай дэргэдээс нь салаагүй юм. Тэгээд бид хоёр хамтдаа сууж “Эхийн сэтгэлээр бичсэн минь үнэн” хэмээх хөшөөний үгийг бичиж билээ. Оролмаа эхийн үгийн “хэлсэн” гэдгийг л “бичсэн” болгоод тэр хэвээр нь авсан хэрэг л дээ. Тэр тухайгаа юун дээр ч билээ Барамсай маань дурсан бичсэн байдаг. Д. Намдаг багшийн шавь болсон нь Барамсайг театрын тайз руу эргэлтгүй татсан бөгөөд түүний бичсэн жижиг үзэгдлүүд дэндүү тасархай байдаг байсан. Барамсайн шог, хошин өгүүллэгүүд нь шимтэй, цаанаа л нэг мөлчүүртэй, ил далд утгын огтлолцол болдог байсан нь Намдаг багшийн “драм”-ын тусгал мөнөөс мөн бөгөөд өдийд сэрүүн тунх байсан бол хошин шогийн энэ олон прадакшнуудын урын сан улам төгөлдөршиж, улсын хэмжээний том хошин шогийн театр байгуулагдчих байсан байх.
Дөрөв.
Барамсай маань ер бусын “хор малтагч” байсан. Юмыг заавал давхар хальсанд боож түүнээ байцааны навч хуулах мэт нэг нэгээр нээх бөгөөд тэр нь яв явсаар байцааны цагаан гол болдог шиг ёж санаагаа хурааж авдаг байсан юм. “Орчин цагийн алтан загасны үлгэр” ийм л аргачлалаар бичигдсэн. Тэр үед “Үнэн” сонин тэргүүн өгүүлэлдээ түүнийг этгээд үгийг түгээн дэлгэрүүлэгч хэмээн навс шүүмжилж байсан. Харин ч үр дүн нь эсэргээрээ эргэж монгол хэлийг мохоо болгож байсан гаж этгээд үгс лааны сүүлийн гэрэл мэт бадамлаад арилсан юм.
Барамсай маань албан ажлынхаа ширээн дээр бичгийн цаасыг босоогоор нь хувааж үдээд босоогоор нь тавьчихсан байдаг байсан. Түүнд татлан бичсэн хошин шогийн дүүрэн санаа чихэлдэн байдагсан. Тэгээд л түүнээсээ уншиж “энэ ямрав” гэнэ. Надад бол дандаа л боловсорчихсон санаанууд шиг бодогддог байв. Төдий л удалгүй тоглоом шоглоом шиг хэлж байсан үгс нь “Тоглоом шоглоом”, “Миний талд ороогүй хүмүүс”, “Цагаан сүүдэр” ч гэдэг юм уу ном болчихсон байдаг байв. Ер нь хурдтай бичнэ л дээ.
Тав.
Манайх, тэднийх хоёр ерээд оны эхэнд айлсав. 13 дугаар хорооллын гурван өндрийн дундахад тэднийх орсон бөгөөд чанх урдах 5 дугаар байранд манайх байдаг байв. Барамсайнх 6 давхарт, манайх бас 6 давхар тул цонхоор бие биенээ харахад төвөггүй. Барамсай манайх 13-ын 13 гэнэ. Гэр нь 13 тоот юм байна л даа. Манай эхнэр намайг сонжиж “Барамсай гал тогооноосоо салахгүй юм. Чи гал тогоондоо ганц ч орохгүй юм” гэнэ. Би тэгэхээр нь “Барамсай хоол хийж байгаа биш хоол эргүүлж байхгүй юу” гэж хариу барина.
Нэг өдөр 4 дүгээр байрны баруун хойт талын подвал дахь дэлгүүрт ортол Барамсай маань худалдагч хийчихсэн зогсч байх юм. Царай нь гундуухан ч намайг хараад хань татах мэт болж хайр хүрмээр нэг сайхан инээмсэглэв. Худалдан авагч гээд байхаар хүн бараг үгүй тул бид хоёр удтал ярилцав. Уран бүтээлийн тухай асуухад “шог зохиолч бус хог зохиолч болсон” гэж мушийв. Ардчиллын шуурган жилүүдэд шударга сэтгүүлчийн туг болон намирч, ардчилсан үндсэн хуулийг батлалцаж явсан энэ эрхэм газрын давхарт ганзагаар ирсэн дэл сум юмыг зарч зогсох нь яав ч зохисонгүй. Тэгээд л би “Улаанбаатар” сонинд сурвалжлагчаар тэр дор нь томилж маргааш ажилдаа ор гэж эр бар хэлэв. Сонины ерөнхий эрхлэгчийн шийдвэрийг хэн л эсэргүүцэв гэж. Ийнхүү Ж. Барамсай 1996 оны сүүлчээр сэтгүүлчийнхээ дуртай ажлаа манайд үргэлжлүүлж хурц сайхан нийтлэл олныг бичиж шуугиулж явлаа.
1997 оны цагаан сараар би гэрт нь очиж золгов. Хүрэн улаан дээлээ хагас сугалдаргалчихсан халамцуухан сууснаа намайг ороход дэвхийн босч “Эрхлэгч ирлээ” хэмээн сүйд болж билээ. Энгэрт нь Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон ганцаараа ланхайж байвч одон нь Барамсайг бус Барамсай одонг чимж байж билээ. Золгуутаар ирсэн залуу голдуу улсад намайг ихэд магтан дээдэлж үгийн сайхнаар харамгүй зочилж байсансан.
Зургаа.
Нэг өдөр их барзгар царайтай хаалгаар шагайснаа хав хийн хаагаад чимээгүй болчихов. Айхгүй ч гэсэн аягүй гэсэн үг бий л дээ. Би жаахан азнаснаа өрөө рүү нь утасдаж “Ороод ир” гэж дуудлаа. Хөөрхий минь нэг их гэм хийчихсэн амьтан шиг миний нүд агнан харсаар орж ирэв. Би юм ч хэлсэнгүй ширээнээсээ нэг шил юм гаргаад аяганы баганх тал хийж дуугүйхэн сарвайв. “Ёох, ингэж айлгах гэж. Би өрөөнийхөндөө эрхлэгчдэд баригдчихлаа гэж хэлээд гараад ирсэн” гэж хүүхэд шиг толгойгоо илж билээ. Тэр тухай мөн ч олон хүнд ярьсан байдаг.
Барамсай маань сэтгүүлчдийг хамгаалсан нэг сайхан нийтлэл бичиж шударга үнэний төлөө монголын сэтгүүлчид саарал ордон руу үзгээ шидэцгээе хэмээн уриалж байсан. Надад бол хир халдаахгүй. Ер нь бичсэн бүхэн нь хүнд хүрнэ. Өөрийн шүтэн бишрэгчтэй дуучин шиг өөрийн шүтэн бишрэгч уншигчтай сэтгүүлч байсан юм. Тэр хэрээрээ “Улаанбаатар” сонины нийтлэлийг бодлогод үлэмж нөлөө үзүүлж сонины захиалгын тоо, нэр хүндийг зад өргөж билээ.
Найз маань сүүлийн үед ажилдаа нэг л ирэн очин болчихов. Асуухаар зүгээр л гэнэ. Жаахан юм бичээд, биеэ үзүүлээд гэхчилэн тайвшруулах зүйл хэлнэ. Би түүнийг цаг үгийн сурвалжлага энэ тэрд хэрийн явуулахгүй. “За хөө час хийсэн юм хийгээрэй” гээд жолоо цулбуурыг нь эвхээд тавьчихдаг байсан юм. Гэтэл хаврын хавсрагатай хэдэн өдөр ажилдаа ирсэнгүй. Тэгээд л үүл хуйсгануулж, үнэнийг үлдээгээд Барамсай маань “Хэнд ч хэлээгүй нууц”-аа тэврэн тэнгэр болчихсон байж билээ. Түүний нэгэн цагт танилдаа хэлж тэмдэглэлийн дэвтэрт нь бичүүлсэн “Энэ орчлонд би эхийн сэтгэлээс бусдыг шоолно” гэсэн үгийг хөшөөнд нь бичүүлэхээр сонгосныг дэмжин суухдаа Намдаг багшийгаа эрхгүй дурсаж байв аа.
Жаргалын Барамсай хэмээх цав цагаан сэтгэл, ёж ухаан хослуулсан онги, танхи эрхэмийг ерээд оны сүүлчээр хамгийн сүүлийн удаа харсан нь тэр бөлгөө.
Цааш унших...
Хайр гэдэг - өөрийгөө мартатлаа өрөөлд уусахын нэр
Ү. ХҮРЭЛБААТАР: Хайр гэдэг - өөрийгөө мартатлаа өрөөлд уусахын нэр
Хайрын дууч, сарны найрагч, дууны шүлэгч хэмээн нэрлэгддэг яруу найрагч Үржингийн Хүрэлбаатарын энэ дугаарынхаа зочноор урилаа. Хайр сэтгэлийн тухай түүний өвөрмөц сэтгэлгээ, томъёолол төдийгүй хайрын сэдэвт дууныхаа тухай ярьсан яриа уншигч таны таалалд нийцнэ гэдэгт итгэж байна. За ингээд манай дугаарын зочины ертөнцөөр чөлөөтэй аялана уу.
-Сайн байна уу, сайхан хаваржиж байна уу ?
-Сайхаан сайхан. Онд мэнд тарган сайхан оров уу, хаваржаа тавлаг уу?
-Д. Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал хүртсэнд баяр хүргэе. Энэ хаанаас олгодог ямар утгатай шагнал юм бэ, та хэд дэх нь вэ?
-БСШУЯ-наас олгодог Засгийн газрын шагнал юм. Д. Нацагдорж бол монголын орчин үеийн утга зохиолыг үндэслэгч суут зохиолч. Тэгэхээр энэ хүний нэрэмжит шагнал гэдэг бол зохиолч хүний хувьд мэргэжлийн хамгийн дээд үнэлгээ байж таарна. Тэр тусмаа надад “Д. Намдагийн туршиц туурвил зүй” бүтээлийг минь нэрлэж олгосонд үнэхээр баярласан. Д. Нацагдорж, Д. Намдаг хоёр “Би биш” жүжгийг хамтарч бичиж, “Учиртай гурван толгой” жүжгийг зохион, найруулж тоглуулсан уран бүтээлийн андууд төдийгүй хэлмэгдлийн хар шуурганд хамтдаа өртөгсөд байсан нь хожимын олон учралын зангилаа болсон. Миний энгэр дээр их Нацагийн бүрх малгайтай хөрөг наран мэт гэрэлтсэнд Донровын Намдагийн гарын шавь хүний хувьд тэр хоёр их хүний учирлын нэгэн зангилаа энэ байж гэж бодсон шүү. Хэд дэх хүн болж шагнагдсаныг хэлэхэд хэцүү гэмээр нэгэн учир байна. Ё. Отгонбаяр сайдын гарын үсэгтэй үнэмлэх дээр 55, энгэрт минь зүүж өгсөн тэмдэг дээр 47 гэсэн дугаар байсан. Чухам аль нь зөв болохыг мэдэхгүй.
-Их зохиолч хоёр хүнийг уулзуулсан энэ шагнал мэдээж таны уран бүтээлд их урам зориг, онгод хийморийг авчирах нь дамжиггүй юм. Таны олон сайхан дуу байдаг. Тэр бүхнийг үзэхэд хайр сэтгэлийн сэдэвтэй дуу их байх юм. Таны бодлоор хайр гэж юу вэ?
-Хайр гэдэг бол өөрийгөө мартатлаа өрөөлд уусахын нэр юм. Уусна гэдэг нэгдэнэ, нэгэн бие болно гэсэн үг биз дээ. Тиймээс хайр сэтгэл гэгч нь тэнгэр газар хоёр тэврэлдэн үнэсэлцэх тэр агшин мэт, наран саран хоёр ертөнцийг ээлжлэн гэрэлтүүлэх тэр гэгээн уулзварын эгшин мэт, аав ээж хоёрын минь миний биед нэгдэн шингэсэн тэр арга билгийн зохирол мэт санагддаг. Би хайр сэтгэлийг ингэж “хүнд” хүлээж авдаг учраас заримдаа шүлэг маань хүндэрчихгээд байдаг. Гэтэл хайрын дуу гэдэг гүн ухаанчилсан хандлагаас илүү алган дээр байгаа мэт их ойрын бишрэл, хүндэтгэл, халуун сэтгэлийн торгон мэдрэмж шаарддаг. Чухамхүү энэ мээдрэмж л хайр сэтгэлийн дууны шавхагдашгүй эх булаг болдог байх аа.
-Тэгэхээр хайр сэтгэлийн энэ “хүнд” зүйлийн гэгээн сайхан нь чухам юунд оршдог бол. Яруу найрагч хүнд яаж мэдрэгддэг вэ?
-Сайхан юм сайхандаа, гэгээн юм гэгээндээ өлгийдөн байршиж байж оршдог тогтдог гэж боддог. Хайр сэтгэлийг хайр сэтгэл л нялхамсаг болгодог. Тэгэхээр хайрыг хайр л олж таньж, солонгын өнгө нумран цугларах шиг бүрдүүлж, бас аргамжин тогтоодог. Их зохиолч Ч. Лодойдамба “Сайхан хайр гэж байдаг юм шүү. Олвол алдаж болохгүй” гэсэн алдарт үгээ жүжгийнхээ баатраар л илэрхийлсэн. Уран бүтээлч хүн өөрийнхөө санааг энэ мэтээр уран бүтээлдээ шингээдэг. Миний хувьд ч ялгаагүй. Хүн хамгийн ойрхон зүйлээ, хамгийн сайн мэддэг зүйлээ л бичдэг. Миний хайрын дуунууд миний хайр сэтгэлийн тусгал байж таарна. Тэгэхдээ хайрын сэдэвт дуу бүхнийг зохиогчийн өдрийн тэмдэглэл, болсон үйл явдал гэж ойлгож болохгүй. Хайр сэтгэл гэдэг нь хүмүүн заяатны сэтгэл, мэдрэмжийн гоо сайхан учраас тэр нь хүн бүхний шумбан сэлдэг аз жаргалын урсгал юм.
Яруу найрагч хүнд хайр сэтгэлийн гэгээн сайхан нь яаж мэдрэгддэг вэ гэж Та асуулаа. Энэ маш сонирхолтой асуулт байна. Яруу найрагч хүний онгодын цагаан хүлэг ямагт хайр сэтгэлийн уяан дээр үүрсэн зогсч байдаг. Тэр хүлэг морины ган дөрөөний ханхийх чимээ бүсгүй хүний онгон зүрхийг хэрхэн цочоон баясгаж байгаа тухай Бэгзийн Явуухулан ямар уран сайхан бичсэнийг бид мэднэ. Яруу найрагчийн мэдрэмж гэдэг үүнийг л хэлдэг. Гэвч тэр мэдрэмж нь дандаа гэгээн сайхан байдаггүй. Хайр сэтгэлийн халуун янагийн зэрэгцээ хагацалын нулимс, харууслын сүүдэр яруу найрагчийн зүрхийг дайран өнгөрдөг.
-Миний хайрын дуунууд миний хайр сэтгэлийн тусгал гэж Та хэллээ. Ханьдаа зориулсан дуугаа нэрлэнэ үү. Нууц биш бол зарим нэг сонирхолтой зүйлийг дэлгэхгүй юу?
-Гэгээн хайрын тухай дуунуудын маань ихэнхийн нь эх дүр яахын аргагүй эхнэр маань учраас тэр бүхнийг нэрлэхэд гар хөлийн хуруу лав багадна. Эхнэрийг маань Эрдэнэ гэдэг. Миний дуунуудад энэ үг их олон янзаар давтагдсан байдгийг зарим нэг гярхай хүн ажигласан л байдаг юм билээ. Зууны манлай дуучин Б. Сарантуяагийн гайхамшигтай сайхан дуулсан “Чам руу над руу урсана” гэдэг дуу бий. “Санан санан санан байна, саран нар шиг тодхон байна, саяхны юм шиг илхэн байна” гэж эхэлдэг энэ дууны дахилтанд “Өдөр нь санан шөнө нь зүүдэлсэн хайрт минь миний эрдэнэ, өглөө нь золгож үдэш нь залбирсан хань минь дэлхий эрдэнэ” гэж байдаг. Эрдэнэ гэсэн үг бүрийг эхнэрийн маань нэртэй холбоод байж болохгүй боловч ихэнх тохиолдолд би энэ үгийг хэрэглэхдээ сэтгэлийн дотоод чанадад ханиа хайрлан байж бичсэн нь бас үнэн юм.
Үнэнхүү гавъяатын дуулсан “Нүд хөмсгийг чинь харъя л даа” гэдэг дуу бий дээ. Тэр дууг бичсэн түүх сонин. Нэг өдөр хөгжмийн нэрт зохиолч Баттөмөр ажил дээр ирж “Эмнэлгээс дөнгөж сая гарлаа. Нүд хөмсөг болсон нэг сайхан сувилагч бүсгүйтэй танилцлаа. Түүнд дуу зориулна гээд амлачихсан. Яахав” гэдэг юм байна. Тэгээд бид хоёр дуу зохиох юм болов. Би тэр дор нь нэг нарийхан цаасан дээр балын харандаагаар эхний бадгийг дахилттай нь бичээд өгчихөв. Маргааш нь Баттөмөр маань утасдаж байна. Ая хийчихсэн, дараагийн бадаг хаана байна гэж нэлээд тулгах аястай нэхэж байна. Юмаа санаандаа тултал хийчихсэн хүн бардам байлгүй яахав. Тэгээд бид хоёр Хөгжим бүжгийн дунд сургууль дээр очиж Насанбатын өрөөний төгөлдөр хуур дээр “Нүд хөмсгийг” анх удаа сонсдог юм байна. Дараагийн бадаг ч яв цав таарчээ. Тэр үед дуучин Үнэнхүү ёстой л үнэнхүү моодонд орж байсан цаг. Энэ дууг Үнэнхүүгээр дуулуулъя гэсэн саналыг бид хоёр нэг хүн шиг зэрэг шахам гаргав. Юм эзнээ олох сайхан л даа. “Хүрээний хөөрхөн Дэнсээ юу”, “Нүд хөсмгийг чинь харъя л даа” хоёр дуу түүнийг гавьяатын өндөр босгыг давахад их дэм болсон доо. Хоёрдугаар эмнэлэгийн нэгэн сувилагчид зориулсан энэ дууг Баттөмөр, Үнэнхүү, бид гурав бас эхнэртээ ихэд саймширч “Чамд зориулсан” гэж хэлсэн билээ. Тэр тухайгаа бид хоорондоо ярьж хөгжилдөн инээлдээд өнгөрсөн бөгөөд эхнэрүүд маань ч тэгж л бодсон. Үнэндээ үүнд буруу юм байхгүй. Миний л хувьд гэхэд нүд хөмсөг болсон сувилагчийн оронд эхнэр маань л сэтгэлд харагдаж байсан. Угаасаа миний эхнэр нүд хөмсөг болсон сайхан бүсгүй л дээ.
-Би таниас нэг дууны дахилтын учрыг асууя гэж боддог байсан. “Ойртох тусмаа холддог орчлон, оройтох тусмаа нялхардаг хайр аа” гэсэн энэ үг олон хүний сэтгэлд их ойрхон буусан. Үүний учрыг тайлж өгнө үү ?
-Утгыг нь тайлчих юм бол утгаггүй болчихно. Чам шиг ингэж бодож яваа олон хүн байх тусам сайхан байхгүй юу. Ерээд оны дундуур зохиогдсон “Үггүй хайр” гэдэг дууны дахилт л даа, энэ чинь. Дуучин Ч. Амаржаргал өөрөө аяыг нь зохиож дуулсан. Тэр үедээ ёстой “хит” болж байлаа. Амраа маань ч эхэн үедээ “Хүмүүс энэ үгийг асуугаад байх юм, юу гэж хэлэх вэ” гэдэг байсан. Тэгэхээр нь би “үггүй хайр гэсэн үг гээд хэлчих” гэдэг байсан. Үнэндээ энэ дууны агуулга нь миний уран бүтээл, тэр тусмаа дууны яруу найргийн үзэл баримтлалын нэгэн чухал улаан шугам минь байгаа юм. “Үгүй гэвч үгүйсгэж болдоггүй үйлийн үр”-ийн тухай дуулна гэдэг хүний дотоод мөн чанарын гүн рүү нэвчинэ, нэвтэрнэ гэсэн үг. Сэтгэл чимчирсэн ийм шорвог нулимс л амьдрал, аз жаргал, хайр дурлалын жинхэнэ амтыг мэдрүүлдэг. Тэр тумсаа “ойртох тусмаа холдог орчлон”-г залууст мэдрүүлэхэд тэдний хайр дурлалын халуун түүх их нөлөөтэй байдаг. Гэрээсээ ажил руугаа алхсан нэг алхам газар гэрээсээ нэг алхам холдсон бус иргэж ирэхэд нэг алхам ойртсон гэж ухаарах үед л “ойртох тусмаа холддог орчлон”-гийн тухай ойлгож эхэлнэ. Шинэ жилийн баяраар нэг нас нэмлээ гэж хөөрөх үе алсарч нэг нас хасагдлаа гэж бодлогоширох үе ирдэг л юм даа. Хайртай болох амархан. Анхны харцаар ч дурлаж болно. Харин тэр сайхан хайраа насан туршдаа хадаглаж, хайрлаж, түүндээ жаргаж явна гэдэг хавьгүй хэцүү зүйл. Хайрын шалгах шалгуур нь хайртай гэж хэлэх тэр үг бус хайртай гэдгээ нотлох он жилүүд л юм. Үнэндээ хүний хайр гэдэг асаж буй лаатай яг адил. Лаа өөрийн биеэр гэрэл болж, өөрөө хайлан урсаж бусдад гэрэл гэгээ түгээдэг. Тиймээс би хайр гэдэг нь өөрийгөө мартатлаа өрөөлд уусахын нэр гэж хэлээд байгаа юм.
-Хайрын тухай сайхан яриа болж байна. Хайрын дуу гэдэг таны хувьд орчлонг танин мэдэх арга юм байна гэж ойлголоо. Энэ зөв үү?
-Яг тийм. Дуу гэдэг нь өөрөө урлагийн хураангуйлсан хэлбэр юм. Утга зохиол, урлагийн элементүүд нэлээд төгс хэлбэрээр бие биедээ уусан найрсаж байж нэгэн цул уран бүтээл болж дуу төрдөг. Дууг зохиоход яруу найраг, хөгжмийн ая эгшиг арга билэг мэт хоёр багана болдог бол түүнийг хүнд хүргэх зам нь түүнээс дутуугүй хүнд замыг туулдаг. Дуучны уран чадварт зөвхөн авъяас төдийгүй жүжиглэлт, дотоод сэтгэлийн илэрхийлэлийн их ур ухаан шаарддаг. Хөгжимчид, хөгжмийн найрууллага өнөө цагт дуу амьдрах гол амин сүнс нь болж байна. Энэ бүхний эцсийн үнэ, үнэлгээг тавьдаг хэрэглэгч нь үзэгч, цаг хугацаа хоёр юм. Үзэгчид бас савалгаатай. Тухайн үеийн үзэгч гайхалтай сайхан хүлээн авсан олон дуу мартагдаж, бас огт хүлээн аваагүй уран бүтээл дараа үедээ алдарших тохиолодол ч бас байдаг.. Харин цаг хугацаа гэдэг яалт ч үгүй харгис шүүлтүүр юм. Цаг хугацааны “есөн эрүү”-г давсан уран бүтээл л ардын дуу болон эзэн юүгээ шилгээн онголсон хүлэг мэт давхидаг. Тэгэхээр дууг хэн зохиосон нь гол бус олны сэтгэлд хадагдаж, аманд хүлхэгдэж ямагт шинэ мэт уламжлагдах тэр чадвар л чухал юм билээ. Тэгэхээр дан ганц хайрын дуу ч бус цаг хугацааг туулан гарч ирсэн дуу бүхэн орчлонгийн хэрэг явдлыг танин мэдсэний дуун түлхүүр байж таарна.
-Уг нь таньтай Мартын наймны тухай ярилцах гэсэн юм. Гэтэл хайр сэтгэл, дууны тухай яриа болчихлоо. Энэ сайхан яриаг өөр бусад сэдэвтэй холиод ч яахав дээ?
-Юу гэж байгаа юм. Энэ чинь нэг зүйлийн хоёр тал шүү дээ. Мартын наймны тухай би ярилцах дуртай байна. Юу асуух гэсэн юм, асуу л даа.
-Нэг хэсэг Мартын наймныг хориглож зургадугаар сарын нэгэн рүү шилжүүлж Эх үрсийн баярын өдөр болгоход ихээхэн эсэргүүцэж байсан хүний нэг нь та байсныг би мэдэх юм. Энэ тухай ярихгүй юу?
-Тийм ээ. Тэр үед би “Улаанбаатар” сонины ерөнхий эрхлэгчээр ажиллаж байсан юм. Би сайн санаж байна. 1995 оны эхэнд УИХ хууль гарган Хөдөлмөрийн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж жил бүрийн 3-р сарын 8-ыг Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр болгон тэмдэглэж, бүх нийтээр амардаг байсныг болиулж 6-р сарын 1-нд шилжүүлж Эх үрсийн байр болгон өөрчилсөн юм. Энэ нь амьдралд нийцээгүй шийдвэр байсан тул нийгэм хүлээж аваагүй. Харин ч хэдэн жил Эмэгтэйчүүдийн баярыг хоёр удаа тэмдэглэдэг болчихсон. Тэгээд л түүнийг залруулахыг хүсч сониндоо Ил захидал хүртэл нийтэлж байсан. Олны энэ байдал хуучин хэлбэрт эргэн шилжихэд хүрсэн юм. Олон улсын эмэгтэйчүүдийн тэмцлийн өдрийг баярын өдөр болгон анх шийдвэр гаргаж нийгэмд хэвшүүлсэн нь өөрөө сонин шийдэл байсан. Нэгэнт хэвшсэн тэр зүйлийг өөрчлөх нь олон сөрөн зүйлийг агуулсан бүр ч ойлгомжгүй зүйл байсан юм.
-Мартын найманд эхнэрээ хэрхэн баярлуулдаг вэ?
-Онцгой юм үгүй л дээ. Бусдын жишгээр л байдаг. Тэр өдөр гэр бүлээрээ хамтдаа байж сайхан гэгч амардаг. Би чинь гал тогооны өрөөнд бараг ордоггүй хүн. Харин Мартын наймнаар яалт ч үгүй нэг орно доо. Шар тос хөвсөн, борцтой хариулсан цай хийнэ. Манай хүн, бас хоёр охин маань үүнд дуртай. Миний хүү одоо гадаадад сурч байна. Тэр маань байхдаа бүр ч илүү сонин сайхан зүйл олныг сэдэж ээж, эгч, дүүгээ баясгадаг. Бэлэг сэлт авахдаа үнийг нь бус үнэн сэтгэлийг чухалчилдаг. Харин мартын найман бүхэнд сайхан бүсгүйн тухай шүлэг бичдэг.
-Бусад бүсгүйчүүдэд хандан энэ өдрийн тухай юу хэлмээр байна ?
-Энэ өдөр зөвхөн чиний л өдөр. Бүсгүй чи энэ өдөр ертөнцийн гоо сайхны тэнхлэг болж, зөвхөн чамайг тойрч нар сар эргэж байна гэж бод. Яагаад эцэг дэлхий гэдэггүй эх дэлхий гэдэг юм. Эмэгтэй хүн, эх хүн гэдэг чинь өөрөө эх дэлхийн эх ургамал болохоор л тэр юм. Аминаасаа амь тасалж биеэ хуваан хүн төрүүлнэ гэдэг гайхамшиг. Тиймээс энэ өдөр бол бүсгүй хүний гоо сайхны баяр юм шүү гэж хэлмээр байна. Аз жаргал гэдэг чинь зөвхөн тансаглал биш, архидалт бүр ч биш. Энэ өдөр сэтгэлийн амар амгаланг бүсгүй хүн өөрөө өөртөө бий болгож чадна гэдэгт би итгэж байна. “Болно болно, бүгд болно. Болохгүй юм гэж орчлонд хаа байна” гэж Мишигийн Цэдэндорж хэлсэн биш үү.
-Та сүүлийн үеийн уран бүтээлээ сонирхуулахгүй юу, уран бүтээлийн тоглолтоо хэзээ хийх вэ ?
-Уран бүтээлийн тоглолтын тухай сүүлийн үед надаас сурвалжлагч бүхэн асууж байна. Тоглолт хийх тохироо нь бүрдэж байгаа, хүлээлт бий болсон гэсэн үг л дээ. Уран бүтээлийн сайхан тоглолт хийх нь миний сэтгэлийн дагуул болсон мөрөөдөл. Тиймээс хийнэ. Харин хавар уу, намар уу гэдэг нь цаг хугацааны асуудал болчихоод байна. Сүүлийн үеийн уран бүтээлийн тайлан энэ болох байх. Мэдээж шинэ дуунууд бичиж байна. Хамгийн сүүлд “Хатан Туулын нулимс” дуу бичсэн. Нүдэн дээр минь шингэрч ширгэж байгаа ижий Туулынхаа тухай харуусан харуусан бичсэн. Аяыг нь хөгжмийн зохиолч Б. Цэрэндондов зохиосон. Уран бүтээлчдийн нийгмийн үүрэг гэж бий. Байгал орчны сэдэв үнэхээр сэтгэл түгшээж байна. Шимжирч хайрлана гэдэг бас их чухал. Эх байгалийнхаа тухай их бичнэ ээ.
Ярилцлага хийсэн Н.Туяагэрэл
Цааш унших...
Варшавын өдрүүд: Жүрик буюу талхан доторх цагаан шөл
Варшавын өдрүүд: Жүрик буюу талхан доторх цагаан шөл
Өглөө эрт 7 цагт явна гэсэн тул 5 цаг хагаст босов. Хүү унтаж байна. Намайг 6 цаг хагаст сэрээнэ гэсэн хүн өөрөө сэрэх арай болоогүй бололтой. Би ороо хурааж, ширээн дээрх номуудаа хүүгийн бэлтгэж өгсөн номын тавиурт эгнүүлэн өрөв. Тэгээд усанд орж биеэ бэлтгэв. Батжаргалтай хамт Дорота явах юм байна. Энэ польш эмэгтэй олон жилийн турш Байгалмаатай хамт ажиллаж буй найдвартай түнш юм.
Варшавын өдрүүд: Жүрик буюу талхан доторх цагаан шөл
Өглөө эрт 7 цагт явна гэсэн тул 5 цаг хагаст босов. Хүү унтаж байна. Намайг 6 цаг хагаст сэрээнэ гэсэн хүн өөрөө сэрэх арай болоогүй бололтой. Би ороо хурааж, ширээн дээрх номуудаа хүүгийн бэлтгэж өгсөн номын тавиурт эгнүүлэн өрөв. Тэгээд усанд орж биеэ бэлтгэв. Батжаргалтай хамт Дорота явах юм байна. Энэ польш эмэгтэй олон жилийн турш Байгалмаатай хамт ажиллаж буй найдвартай түнш юм. Би энд ирснээсээ хойш түүнтэй уулзаагүй бөгөөд уг нь тэднийх айл хөршүүд билээ. Тэрбээр миний ээж, дүү нарыг андахгүй сайн мэднэ. Би түүнтэй урд өмнө тухтай уулзаж байсангүй. Намайг сая ирэхэд гэрийнхээ цонхоор харсан гэх бөгөөд “Батаагийн аав гэхээр хөгшин хүн байх гэсэн залуу хүн байна” гэж Байгалмаад ярьсан байсан.
Батжаргал гэрээсээ гарч би зам дагуу тосч зогсов. Тэгээд л бид гурав зам нийлж Варшав хотоос 150 км зайтай мужийн төв хот руу давхив.
Вужь хотоос гараад нэг их холдоогүй замын хойно содон дотор нэгэн цагаан хувцаст мануухай босгочихсон сонин байшин тааралдав. Бид тэнд түр буудалж хооллохоор саатав. Chatuna хэмээх хоолны газар гэнэ.
-Дээр үеийн ийм хоолны газар элбэг биш. Би анх удаа ийм газар үзэж байна гэж Батжаргал хэлэв. Дорота ч гайхсан байдалтай байв.
Хашааны намхан хайсны шон болгон дээр зэвэрч хуучирсан элдэв данх, бетон сав хөмрүүлэн тавьж, морины хуучирч элэгдсэн тахаар хаалгаа “гоёжээ”. Хашаанд уурын машины анхны загвар болов уу гэмээр модон вагончик хэвтэнэ. Бас түүний хажууд морин тэрэгний сэг, пивоны хэд хэдэн хар торх хайш яайш хөндлөн гулд хөглөрчээ.
Хөндлөн хар хөх нарийвтар модоор дээвэрлэж үүдний цагаан пиндээ хаалга гаргасан нэг давхар тэр цагаан байшингийн хаалгаар дотогш оров. Дотор нь ч бас хуучны эд зүйлс дээвэр, туургагүй өлгөгдөж, шалаар нэг тарсан байна. Тэгэхдээ тэр бүр яагаад ч юм байр байрандаа зохицож, гадаа ч, дотор ч новш болон харагдахгүй байна. Харин ч сонин бөгөөд эмх замбараагүй эд юмсын эмх замбараатай дэглэгдсэн ер бусын үзмэр мэт бодогдоно. Бас цэвэрхэн ч гэмээр. Төмөр зүйлс зэвтэй боловч хир тоосгүй.
Үүдэн хавьцаа нэг мерт гаруй өргөн, хоёр метр гаруй урт улаан тоосгон пийшин байна. Түүн дээрх төмөр сараалжин дороос нүүрсний хөх саарал дөл төөнөнө. Сараалжны дөрвөн өнцгийг гинжилж дээр нь тонгойн байх тэг дөрвөлжин салхивчийн голын дэгээнээс сулавтархан дүүжилжээ. Лавтайяа мах шардаг нь илт.
-Дууяа ямар хоол идэх вэ гэж Батжаргалыг асуухад
-Хөдөө тосгоны үндэсний ямар хоол байна гэж би урдаас нь асуув.
Тэр хоёр зөвлөлдөж хоол захиалав бололтой. Би тэр зуур бахим бүдүүн гуайлинг тэг дундуур нь хувааж хавтгай талыг нь дээш нь харуулж хоёрыг зэрэгцүүлэн хийсэн модон ширээнд залрав. Төдөлгүй хоол ирэв. Эхнийх нь тавган дээр тавьсан талх аж. Батжаргал бид хоёрын өмнө хоёр тавганд хийж тавьсан бага гарын дугуй шаргал талхыг гайхан харав. Дээд хэсгийг хэлтгийдүүхэн малгайвчлан зүсэж, дээр нь бөхчүүдийн малгайн оройн сампин аятай нэг ширхэг боорцог суулгаж бариул хийсэн нь бүр ч эгдүү хөдөлгөв.
-Энэ юу бэ?
-Энэ үү, шөл.
-Шөл гэнэ ээ. Польшоор юу гэж нэрлэдэг юм ?
-Жүрик гэдэг юм. Польшууд цагаан шөл ч гэж бас хэлдэг.
-Тэдний үндэсний хоол уу ?
-Тийм
-Ямар үнэтэй юм ?
-Хямдахаан. 6 злот.
Би урдаа байгаа талхан битүү тавагны сампин оройт тагыг болгоомжтой өргөв. Тагны эрмэг хэсэг нь нимгэн болохоос голынх нь зузаан бөгөөд гурвалжилан болсон гурил багсаржээ. Таг авангуут хав халуун уур савсхийж тарваганы боодог задлах шиг шинэ шөлний ориг үнэр хан хийв.
-Оо, ямар сайхан юм.
Өглөөнөөс хойш хоол идээгүй болоод ч тэр үү, эсвэл тэр шөлний үнэр үнэхээр тийм хамар цоргим байв уу, би өөрийн эрхгүй ийн дуу алдав. Манайхны хийдэг дугуй талхыг оройвчлон онгойлгоод доторх гурилыг нь ухан авч ханыг нь бас ч чамгүй нимгэн болгожээ. Хамгийн сонирхолтой нь шөл хав халуун авч талхыг үл нэвчих аж. Би шөлийг амтархан халбагдаж, хааяа нэг зүүн гарт байх тагыг хачир болгон үмхэж байв.
-Манай монголчууд шөлийг нь идчихээд талхыг нь аваад явна гэдэг юм
-Яагаад ?
-Талхан дотор шөл хийж идсэн гэхээр итгэхгүй тул аваачиж үзүүлнэ гэдэг юм.
-Нээрээн ч итгэмээргүй юм байна шүү.
Би шөлийг дуустал нь идэж, бас талхан “тогоо”-ны ирмэг хавиас нь цөмлөн авч идэж үзэв. Тийм ч хатуу биш авч гурил нь цавуулаг ихтэй тул барьцалдах шинж сайтай нь илэрхий.
Журикийг “юурик” болгож гэдэс гарсан тул тасалгаан доторхыг сонирхож эхлэв. Үнэхээр сонин аж. Гурвалжин оройт дээврийг хормойлж янзан бүрийн зүйлийг хадаж тогтоосны ихэнд нь жаазалсан зураг байх аж. Ихэнх нь өнгөрсөн зууны хорь, гучаад оны моод бүхий хувцас, үс засалттай хосууд байна. Зарим нь тэр үеийн алдарт хүмүүсийн хөрөг аж. Тэдний хажуугаар морин шуудангийн хүрэн ширэн богц, урт оосортой адил өнгөт ширэн цүнх, томоо гэгч чемодан нэг багц болон өлгөгджээ. Бас зэс тогоог зэс халбагуудын хамт дүүжилсэн харагдана. Хананд бол байхгүй юм гэж алга. Майжийсан шаахайнаас эхлээд төрөл бүрийн цаг, морины тоног, жингийн туухай, дэнгийн гэр, сарьмас, сонгино, хонгор зул цэцэг, шувуу, хярсны чихмэл бүгд байна.
Дараагийн хоол гахайн тагалцаг аж. Манайд бол хүндтэй хүндээ гахайн тагалцаг өгвөл ёстой боож үхнэ. Харин энд хүндэтгэлийн дээдэд ордог аж. Том төмөр тавагын ирмэгийг халиах шахуу давуулан тавьсан цагаан саарал зузаан бинг хурц үзүүртэй зүйлээр цоохор болтол нь хатгажээ. Түүний гол бүдүүн ширхэгт хорголын чинээ хоёр мах, чимхийн төдий ногоо, бас цагаан гаа байх аж. Би битүүхэндээ тагалцаганы ясыг эрж байв. Тэнд яс, үс даанч байсангүй.
-Энэ чинь гахайн тагалцаг мөн үү
-Мөн, мөн.
-Тагалцганд ийм бөөн мах байдаг юм уу
-Их том мах байдаг. Эдний тагалцаг дэндүү жижиг юм.
Би тэр бүдүүн ширхэгт улаан махыг пивоор даруулан байж арайхийн барав.
Бид хооллож дууссан тул явах болов. Тэр хооронд ертөнцийн хамаг юмс цугларсан тасалгааг дахин нэг тойруулан харав. Төрөл бүрийн махны машин байна. Үхрийн гуя орчихмоор бүдүүн том нэгэн байхад оёдлын машин шиг дугуй эргүүлдэг өчүүхэн жижиг махны машин бас байх юм. Эртний язгууртны хэрэглэж байсан юм уу гэмээр хийц хэлбэр сайтай кофейны машин цонхны тавцан дээр байна. Чихрийн таваг, сав суулга ёоз ёозоороо. Харин зэр зэсвгийн шинжтэй зүйл ер харагдсангүй. Бас дорно дахины амьсгал, хийцтэй юм үзэгдсэнгүй. Ихэнхдээ эгэл жилийн польш иргэдийн эрт дээр үед хэрэглэж байсан зэс гуйлан эдлэл дийлэнх аж.
Тэндээс Варшавын зүг давхиж явахдаа “Манайхан бас хуучны эдлэл хэрэглэлээ ууш зоогийн газрынхаа дизайн чимэглэлийн нэг бүрэлдэхүүн болгож эхэлсэн. Гүндалай гишүүн гэхэд зэс, гуйлан домбо, сонин хийцтэй амгай зуузай, битүү цутгамал дөрөө зэрэг зүйлсийг Аттила баарандаа тавьсан байсан шүү” гэж би хуучилж явав. .
Өглөө эрт 7 цагт явна гэсэн тул 5 цаг хагаст босов. Хүү унтаж байна. Намайг 6 цаг хагаст сэрээнэ гэсэн хүн өөрөө сэрэх арай болоогүй бололтой. Би ороо хурааж, ширээн дээрх номуудаа хүүгийн бэлтгэж өгсөн номын тавиурт эгнүүлэн өрөв. Тэгээд усанд орж биеэ бэлтгэв. Батжаргалтай хамт Дорота явах юм байна. Энэ польш эмэгтэй олон жилийн турш Байгалмаатай хамт ажиллаж буй найдвартай түнш юм.
Варшавын өдрүүд: Жүрик буюу талхан доторх цагаан шөл
Өглөө эрт 7 цагт явна гэсэн тул 5 цаг хагаст босов. Хүү унтаж байна. Намайг 6 цаг хагаст сэрээнэ гэсэн хүн өөрөө сэрэх арай болоогүй бололтой. Би ороо хурааж, ширээн дээрх номуудаа хүүгийн бэлтгэж өгсөн номын тавиурт эгнүүлэн өрөв. Тэгээд усанд орж биеэ бэлтгэв. Батжаргалтай хамт Дорота явах юм байна. Энэ польш эмэгтэй олон жилийн турш Байгалмаатай хамт ажиллаж буй найдвартай түнш юм. Би энд ирснээсээ хойш түүнтэй уулзаагүй бөгөөд уг нь тэднийх айл хөршүүд билээ. Тэрбээр миний ээж, дүү нарыг андахгүй сайн мэднэ. Би түүнтэй урд өмнө тухтай уулзаж байсангүй. Намайг сая ирэхэд гэрийнхээ цонхоор харсан гэх бөгөөд “Батаагийн аав гэхээр хөгшин хүн байх гэсэн залуу хүн байна” гэж Байгалмаад ярьсан байсан.
Батжаргал гэрээсээ гарч би зам дагуу тосч зогсов. Тэгээд л бид гурав зам нийлж Варшав хотоос 150 км зайтай мужийн төв хот руу давхив.
Вужь хотоос гараад нэг их холдоогүй замын хойно содон дотор нэгэн цагаан хувцаст мануухай босгочихсон сонин байшин тааралдав. Бид тэнд түр буудалж хооллохоор саатав. Chatuna хэмээх хоолны газар гэнэ.
-Дээр үеийн ийм хоолны газар элбэг биш. Би анх удаа ийм газар үзэж байна гэж Батжаргал хэлэв. Дорота ч гайхсан байдалтай байв.
Хашааны намхан хайсны шон болгон дээр зэвэрч хуучирсан элдэв данх, бетон сав хөмрүүлэн тавьж, морины хуучирч элэгдсэн тахаар хаалгаа “гоёжээ”. Хашаанд уурын машины анхны загвар болов уу гэмээр модон вагончик хэвтэнэ. Бас түүний хажууд морин тэрэгний сэг, пивоны хэд хэдэн хар торх хайш яайш хөндлөн гулд хөглөрчээ.
Хөндлөн хар хөх нарийвтар модоор дээвэрлэж үүдний цагаан пиндээ хаалга гаргасан нэг давхар тэр цагаан байшингийн хаалгаар дотогш оров. Дотор нь ч бас хуучны эд зүйлс дээвэр, туургагүй өлгөгдөж, шалаар нэг тарсан байна. Тэгэхдээ тэр бүр яагаад ч юм байр байрандаа зохицож, гадаа ч, дотор ч новш болон харагдахгүй байна. Харин ч сонин бөгөөд эмх замбараагүй эд юмсын эмх замбараатай дэглэгдсэн ер бусын үзмэр мэт бодогдоно. Бас цэвэрхэн ч гэмээр. Төмөр зүйлс зэвтэй боловч хир тоосгүй.
Үүдэн хавьцаа нэг мерт гаруй өргөн, хоёр метр гаруй урт улаан тоосгон пийшин байна. Түүн дээрх төмөр сараалжин дороос нүүрсний хөх саарал дөл төөнөнө. Сараалжны дөрвөн өнцгийг гинжилж дээр нь тонгойн байх тэг дөрвөлжин салхивчийн голын дэгээнээс сулавтархан дүүжилжээ. Лавтайяа мах шардаг нь илт.
-Дууяа ямар хоол идэх вэ гэж Батжаргалыг асуухад
-Хөдөө тосгоны үндэсний ямар хоол байна гэж би урдаас нь асуув.
Тэр хоёр зөвлөлдөж хоол захиалав бололтой. Би тэр зуур бахим бүдүүн гуайлинг тэг дундуур нь хувааж хавтгай талыг нь дээш нь харуулж хоёрыг зэрэгцүүлэн хийсэн модон ширээнд залрав. Төдөлгүй хоол ирэв. Эхнийх нь тавган дээр тавьсан талх аж. Батжаргал бид хоёрын өмнө хоёр тавганд хийж тавьсан бага гарын дугуй шаргал талхыг гайхан харав. Дээд хэсгийг хэлтгийдүүхэн малгайвчлан зүсэж, дээр нь бөхчүүдийн малгайн оройн сампин аятай нэг ширхэг боорцог суулгаж бариул хийсэн нь бүр ч эгдүү хөдөлгөв.
-Энэ юу бэ?
-Энэ үү, шөл.
-Шөл гэнэ ээ. Польшоор юу гэж нэрлэдэг юм ?
-Жүрик гэдэг юм. Польшууд цагаан шөл ч гэж бас хэлдэг.
-Тэдний үндэсний хоол уу ?
-Тийм
-Ямар үнэтэй юм ?
-Хямдахаан. 6 злот.
Би урдаа байгаа талхан битүү тавагны сампин оройт тагыг болгоомжтой өргөв. Тагны эрмэг хэсэг нь нимгэн болохоос голынх нь зузаан бөгөөд гурвалжилан болсон гурил багсаржээ. Таг авангуут хав халуун уур савсхийж тарваганы боодог задлах шиг шинэ шөлний ориг үнэр хан хийв.
-Оо, ямар сайхан юм.
Өглөөнөөс хойш хоол идээгүй болоод ч тэр үү, эсвэл тэр шөлний үнэр үнэхээр тийм хамар цоргим байв уу, би өөрийн эрхгүй ийн дуу алдав. Манайхны хийдэг дугуй талхыг оройвчлон онгойлгоод доторх гурилыг нь ухан авч ханыг нь бас ч чамгүй нимгэн болгожээ. Хамгийн сонирхолтой нь шөл хав халуун авч талхыг үл нэвчих аж. Би шөлийг амтархан халбагдаж, хааяа нэг зүүн гарт байх тагыг хачир болгон үмхэж байв.
-Манай монголчууд шөлийг нь идчихээд талхыг нь аваад явна гэдэг юм
-Яагаад ?
-Талхан дотор шөл хийж идсэн гэхээр итгэхгүй тул аваачиж үзүүлнэ гэдэг юм.
-Нээрээн ч итгэмээргүй юм байна шүү.
Би шөлийг дуустал нь идэж, бас талхан “тогоо”-ны ирмэг хавиас нь цөмлөн авч идэж үзэв. Тийм ч хатуу биш авч гурил нь цавуулаг ихтэй тул барьцалдах шинж сайтай нь илэрхий.
Журикийг “юурик” болгож гэдэс гарсан тул тасалгаан доторхыг сонирхож эхлэв. Үнэхээр сонин аж. Гурвалжин оройт дээврийг хормойлж янзан бүрийн зүйлийг хадаж тогтоосны ихэнд нь жаазалсан зураг байх аж. Ихэнх нь өнгөрсөн зууны хорь, гучаад оны моод бүхий хувцас, үс засалттай хосууд байна. Зарим нь тэр үеийн алдарт хүмүүсийн хөрөг аж. Тэдний хажуугаар морин шуудангийн хүрэн ширэн богц, урт оосортой адил өнгөт ширэн цүнх, томоо гэгч чемодан нэг багц болон өлгөгджээ. Бас зэс тогоог зэс халбагуудын хамт дүүжилсэн харагдана. Хананд бол байхгүй юм гэж алга. Майжийсан шаахайнаас эхлээд төрөл бүрийн цаг, морины тоног, жингийн туухай, дэнгийн гэр, сарьмас, сонгино, хонгор зул цэцэг, шувуу, хярсны чихмэл бүгд байна.
Дараагийн хоол гахайн тагалцаг аж. Манайд бол хүндтэй хүндээ гахайн тагалцаг өгвөл ёстой боож үхнэ. Харин энд хүндэтгэлийн дээдэд ордог аж. Том төмөр тавагын ирмэгийг халиах шахуу давуулан тавьсан цагаан саарал зузаан бинг хурц үзүүртэй зүйлээр цоохор болтол нь хатгажээ. Түүний гол бүдүүн ширхэгт хорголын чинээ хоёр мах, чимхийн төдий ногоо, бас цагаан гаа байх аж. Би битүүхэндээ тагалцаганы ясыг эрж байв. Тэнд яс, үс даанч байсангүй.
-Энэ чинь гахайн тагалцаг мөн үү
-Мөн, мөн.
-Тагалцганд ийм бөөн мах байдаг юм уу
-Их том мах байдаг. Эдний тагалцаг дэндүү жижиг юм.
Би тэр бүдүүн ширхэгт улаан махыг пивоор даруулан байж арайхийн барав.
Бид хооллож дууссан тул явах болов. Тэр хооронд ертөнцийн хамаг юмс цугларсан тасалгааг дахин нэг тойруулан харав. Төрөл бүрийн махны машин байна. Үхрийн гуя орчихмоор бүдүүн том нэгэн байхад оёдлын машин шиг дугуй эргүүлдэг өчүүхэн жижиг махны машин бас байх юм. Эртний язгууртны хэрэглэж байсан юм уу гэмээр хийц хэлбэр сайтай кофейны машин цонхны тавцан дээр байна. Чихрийн таваг, сав суулга ёоз ёозоороо. Харин зэр зэсвгийн шинжтэй зүйл ер харагдсангүй. Бас дорно дахины амьсгал, хийцтэй юм үзэгдсэнгүй. Ихэнхдээ эгэл жилийн польш иргэдийн эрт дээр үед хэрэглэж байсан зэс гуйлан эдлэл дийлэнх аж.
Тэндээс Варшавын зүг давхиж явахдаа “Манайхан бас хуучны эдлэл хэрэглэлээ ууш зоогийн газрынхаа дизайн чимэглэлийн нэг бүрэлдэхүүн болгож эхэлсэн. Гүндалай гишүүн гэхэд зэс, гуйлан домбо, сонин хийцтэй амгай зуузай, битүү цутгамал дөрөө зэрэг зүйлсийг Аттила баарандаа тавьсан байсан шүү” гэж би хуучилж явав. .
Цааш унших...
Варшавын өдрүүд: Повшений цэцэрлэг
Варшавын өдрүүд: Повшений цэцэрлэг
Хүү маань “Зайсангийн ам” гараад ирье гэв. Бид хоёрт одоогоор хийх ажил байхгүй тул би ч дуртай зөвшөөрөв. Үнэхээр л Улаанбаатарт бол Зайсан толгой руу явж байгаа юм шиг урд зүг зүглэв. Варшав хотын урд зах аж. Барилга бариагүй үлдсэн талбай нэлээд байна. Хотын ерөнхий төлөвлөгөөгөөр хотын хөгжлийн нөөц газар гэж байдаг юм байна.
Варшавын өдрүүд: Повшений цэцэрлэг
Хүү маань “Зайсангийн ам” гараад ирье гэв. Бид хоёрт одоогоор хийх ажил байхгүй тул би ч дуртай зөвшөөрөв. Үнэхээр л Улаанбаатарт бол Зайсан толгой руу явж байгаа юм шиг урд зүг зүглэв. Варшав хотын урд зах аж. Барилга бариагүй үлдсэн талбай нэлээд байна. Хотын ерөнхий төлөвлөгөөгөөр хотын хөгжлийн нөөц газар гэж байдаг юм байна. Түүнийг хэн нэгэн мөнгөтэй хүн аваад хашаа татчихдаггүй бололтой. Харин хотын ерөнхий төлөвлөлтийн дагуу бодитой хөтөлбөр боловсруулсан групп эрхийг авдаг байна. Тиймээс нөөц газар Варшавын урд хэсэгт нэлээд үзэгдэнэ.
Тэр бүхний дундуур хэсэгхэн давхиад бид хүрэх газраа хүрлээ. Тэр нь “Park Kultury Powsin” аж. Повшенийн соёлын цэцэрлэгт хүрээлэн нь Зайсанархуу толгод бөгөөд тэр нь нэлдээ ой юм. Машин тавих газар зүлэгтэй бөгөөд оруут цаасан тасалбарт ирсэн цаг, минутыг тавиад өгч байна. Цагийн 2 злот бөгөөд түүнээс нэг минут л хэтэрвэл дараагийн цагт оруулж нэмэн тооцдог юм байна. Машинаа тавиад бид хоёр моддын дундуур зурайх салаа замын уулзварт ирэв. Нэг нь дугуй, нөгөө нь явган аялагчдын зам юм байна. Хүүгийн араас би сажлав. “Өвдөг нэг л биш ээ” гэж өглөө би хүүдээ ярьж байсан. Тэгээд л өвдөгний шар усыг тарааж байгаа нь энэ юм байх.
Ой модны намуун, тайван орчин намайг бүчээд авах шиг болов. Хаа нэгтээ дуугарах шувуудын жиргээн, модны үзүүрийн салхин хөөмий мэт бүдэг аялгуу, цээж дүүрэн нэвтрэх сэнгэнэсэн агаар дунд хүү бид хоёр гангар гунгар хийн алхаж явав.
-Хот гэдэг тэр аяараа стресс. Түүнийг тайлах, саринуулах гол орчин нь байгалийн амралт, зугаалгын бүс, газрууд юм. Варшавт ийм газар олон бий л дээ гэж хүү маань хэлж байна.
-Энэбиш дарга л энэ тухай их ярьдаг хүн байсан. Одоо хийх нь бүү хэл, ярьдаг ч хүнгүй болоо шив. Улаанбаатарын Соёл амралтын хүлээлэнг тал талаас нь мэрээд, элдэв шалдав байшин барилгаар хүлээлээд юу ч биш болголоо. Хөл гишгих газар байв ч газрын наймаачид хашаад авдаг болчихож. Уг нь Хүүхдийн парк, Зайсангийн ам, Оргил рашаан сувилал зэрэг цөөхөн ногоон байгууламж байсан. Одоо устаад алга болох нь алга болж байна гэж би хаа хамаагүй хол орших Улаанбаатарын тухай ярьж явав.
-Бидний очих газар ойртож байна. Энд Бөмбүүлэйн америк сургууль байдаг юм
Батхишигийн хэлсэн баруун тийш харахад ой мод болсон сайхан газар харагдана.
Повшенийн соёлын цэцэрлэгт хүрээлэн нь иргэдийн амралт зугаалгын чөлөөт бүс юм байна. Тиймээс хэн ямар зорилгоор ирсэн, түүнийхээ дагуу явах, очих бүрэн боломжтой. Дугуйтай нь өөрийн тойрог замтай. Явган явагчид тус тусын жимтэй. Төөрч будилах юм нэгээхэн ч үгүй. Учир нь зам, жим нь тодорхой, тэмдэглэл сайтай, ойлгомжтой юм. Жишээ нь би гэр бүл, хамт олонтойгоо зүлэг ногоонд тарвалзанхан биеэ наранд шарж, махан шарж идсэн шигээ байя гэвэл зориулалтын бэлэн модон саравч, дүнз модоор бахимхан хийсэн сандал, ширээ байна. Задгай галд мах шаръя гэвэл бас л бэлэн. Хүмүүс голдуу хэсэг бусгаараа, хос хосоороо тэнд амарч байна. Дээр хөх тэнгэр, доор зүлэг, дэргэд ой модод. Байгалийн сайханд зугаалахад өөр юу хэрэгтэйсэн билээ.
Хүү бид хоёр явсаар Amfiteatr хүрэв. Энэ задгай театрт монголын хийлч Дэлгэрцэцэг буюу Дээгий тоглолж байсан гэнэ. Зөвхөн хийл тоглох гэж бурхнаас заяагдсан гэлтэй энэ хийморлиг бүсгүй хэрхэн тоглож байсан нь нүдэнд харагдах шиг болов. Цав цагаан даашинзтай, хүзүүндээ урт пансан цагаан алчуур ороочихсон Дээгий урагш нисэх мэт тэмүүлэн зогсоод магадгүй “Хэнтийн өндөр ууланд” аязыг агаарт зурах шиг тоглоо байлгүй. Задгай театрын тайз нь пүмбэгэр оройт сүмийг тэг дундуур нь зүссэн мэт талласан зохиомжтой бөгөөд модон өнгөн дээр зурвас хүрэн өнгийг судалтуулан буулгаж, баруун, зүүн талд тэр өнгөөр хос хос урт нарийхан банз босгон хашсан нь бүгд хоорондоо авцалджээ. Тайзны шалны гурван гишгүүр ч түүнтэй зохицжээ. Үзэгчдийн суудалд орчин үеийн ногоон нийлэг сандлыг 17 эгнээ болгон байрлуулсан нь нэг зэрэг дор хаяад хоёр зуун хүн багтахаар санагдав. Польш дахь монголчуудын наадмыг энэ паркид хийхдээ энэ задгай театрт лав тоглолт хийсэн л байж таарна.
Бид хоёр цааш явав. Хөл бөмбөг, гар бөмбөг, сагсан бөмбөг, гольфийн жижиг талбай байна. Хүмүүс их тоглодог бололтой нэг дор шахам гар бөмбөгийн 6, сагсан бөмбөгийн 2, хөл бөмбөгийн 2 талбай бүгд дүүрэг тоглогчтой харагдана. Хөл бөмбөгийн жижигхэн талбайд хоёр өвгөн хөл бөмбөг тоглох бөгөөд гурав дахь тоглогч нь улаан цээживчин уяатай жижигхэн халтар нохой байна. Бөмбөг хаашаа л өнхөрнө, түүнтэй хамт бөмбөг шиг давхих нохой өөрийн үүргээ чадварлаг гүйцэтгэж байв. Бидний цааш алхаж байхад араас гурван дугуйтай хүн ирсний эхэнд нөгөөх нохой уяанд орчихсон дугуйны урд чарганы нохой шиг урт хэлээ унжуулчихсан давхиж явав. Энэ нохой над шиг хөлийн чилээ гаргах бус эзнээ баясгах гэж сунаж унатлаа зүтгэж явнаа хөөрхий. Цэвэр байгалийн орчинд, тийм газар шороонд гар бөмбөг, сагс, хөлбөмбөг тоглохын зэрэгцээ мэргэжлийн бэлдмэл талбайд мэргэжлийн гэмээр хүмүүс цэвэр агаар амьсгалан бас тоглож байх юм. Сонголт үнэхээр баялаг аж.
Ой мод дунд зориудын гэмээр том цойрхой байна. Тэр зайнд газар хагалж уринш хийжээ. Шороог нь имэрч үзлээ. Шим шүлт үгүй цагаан нутаг шороо байна. Хамрын тамхи мэт энэ нутаг шороо салхинд тоосрон алга болох мэт харагдавч эргэн тойрны тэнгэр баганадсан өтгөн модод түүнийг хамгаалдаг бололтой. Элс нь бас дэндүү жижиг ширхэгтэй юм. Манай торгон элснээс ч нарийн ширхэгтэй тул элс бус шороо гэмээр. Бас цайвар цагаан өнгөтэй юм. Моддын дунд сохор номины овоолсон шороо нэлээд тааралдсан нь бас ийм цагаан цайвар өнгөтэй байлаа. Ийм хөрсөнд тийм сайхан ургамал, мод тарьж ургуулсан байхад манай монголын шимт хөрс шороонд юу ч тарьж ургуулж болох нь дэндүү ойлгомжтой санагдлаа.
Ноднингийн бололтой хатсан далбавгар хөхөмдөг навчис хөлийн гишигдэлд хөг оруулах мэт бутран хугарч шажигнана. Хааны цэцэрлэг, Повшенд ч монголын ойн сэнгэнэсэн сайхан үнэр л үгүйлэгдэж байв. Түүний учрыг шар цэцэгнээс мэдэв. Варшаваар нэг тархсан шар цэцгийг зориуд тасалж үзэхэд ишинд нь байдаг исгэлэн хөөс, хээрийн сайхан зэрлэг үнэр алга. Тэгэхээр арга ч үгүй биз. Хэдхэн хоноод нутгаа санасных уу надад ингэж бодогдож байв. Бас аав минь санагдлаа. Намайг сургуульд ороход манайх Завхан аймагт байсан. Тэнд Байгалмаа гарсан. Арван нас шүргэх үесэд аав маань намайг дагуулж ойд мод бэлтгэдэг, мориор шургааг чирүүлдэг байсансан. Өндөр уулнаас бэл хүртэл арван настай хүүхэд мориор мод чирч явсан гээд бод доо. Үнэндээ бартаагүй болсон замаар явж сурсан мориор мод чирүүлж байсан хэрэг байх. Хүүхдээ багаас нь хүн болгох дасгалыг аав маань ингэж хийж байсан тухай хүүдээ би ярьж явлаа.
Замд боломжийн барьсан ресторан, бас задгай пивоны газар байна. Тэндээс ихэд танил аялгуу эгшиглэхэд зог тусав. Ширээн дээр хөх саарал хуучивтар хүрэмтэй шингэн цагаан сахалтай орос өвгөн баян хуур хөгжмөөр Манжуурын толгодыг маршийн хэмнэлээр чадварлаг тоглож сууна. Тэндээс булгийн цэвэр ус авав. Уг нь үхэр хаднаас цоргоор гоождог байсан гэнэ. Одоо бол орчин үеийн байдалтай болж. Усыг нь уухад жаахан шороо амттай болохоос уулын цэвэр ус болох нь тодорхой байлаа.
Замаар цанын таяг шиг савхан хоёр таяг гартаа бөрьсан хүмүүс толгод өөд зөрнө. Бид уруудаж яваа хэрэг.
-Аав аа таньд ийм таяг авч өгдөг байж дээ
-Хэрэггүй дээ. Буцаж явахад. Тэгээд ч өвдөгний маань шар ус сайн тараг.
Бид хоёр инээлдэв. Тэгээд машиндаа суугаад Варшавын төв рүү яаран давхилаа. Учир нь Батжаргалын хүү Тэмүүлэнгийн төрсөн өдрийн баяраар түүнд нохой бэлэглэх гэж тэд нар нохойн зах дээр ирчихээд бид хоёрыг хүлээж байв. Батжаргал дахин дахин утасдаж Тэмүүлэн чамайг ирэхээс нааш сонголт хийхгүй нь ээ гэж байна. Үнэхээр тэд нар Паркоwa гудамжинд ирчихсэн, нэг хөөрхөн цагаан гөлөг барьчихсан биднийг угтав.
-Алив Дууяа энэ гөлгийг монгол маягаар шинжээтэх гэж Байгалмаа хэлэв.
-Болох юм уу, эзэн нь дургүйцэхгүй биз гэж би хаширлав.
700 злот буюу 200 орчим долларын үнэтэй ламлейр үйлдвэрийн тэр цагаан гөлгийг овоодож өргөхөд бүдэгхэн гийнав. Сүүлнээс нь өргөхөд дуугарсангүй. Нохойны эзэн намайг гайхсан байдалтай дургүй харцаар ширтэж байгаа. Би хараагүй боловч мэдэж байна л даа.
-Уг нь ухаантай бололтой хөөрхөн гөлөг байна. Гэхдээ өөр сонголт байхгүй юу гэж би Тэмүүлэнг харав. Тэмүүлэнгийн харц арын машины ар руу чиглэнэ. Түүнийг үзэхэд Воксер үйлдвэрийн зодоонч нохой байв.
-Долоо хонож байгаа гөлөг нь энэ гэж заахыг харвал монгол идэр нохой шиг том юм байна.
-Том болоод хэр болох бол ?
-80 кг болно гэсэн. Ийм болно, Та хар даа гэж Бөмбүүлэй утасныхаа дэлгэцэнд том нохойн зураг үзүүлэв. Дэргэд нь суугаа охиноос том бүдүүн занзгар нохой аж.
-За даа, хөдөө айлд биш, хотын гэрт нэг л биш дээ, наадах чинь. Ямар үнэтэй юм.
-1200 злот буюу 400 орчим доллар. Ийм яриа болоод өнгөрөв.
Бид нар бөөнөөрөө зарах нохдыг тойрч үзэв. Нохойн зах гэгч нь ням гаригт л Паркоwa гудамжинд цугладаг машинтангууд аж. Машиныхаа арын багаажинд зориулалтын торонд хийсэн ноход байх аж. Зарах нохой нь мэдээж дөнгөж төрөөд хэдхэн хонож байгаа гөлгүүд бөгөөд тэд нарыг морь аятай цоллож магтаж байна гэж жигтэйхэн. Зодоонч ноход, цасны ноход байдаг юм байна. Бас үнэг шиг, хярс шиг гөлөг, ихэнх нь сагсгар хав байх юм. Үүлдэр бүхэн өөрийн нэртэй боловч тэр бүхнийг би ялган нэрлэж чадахгүй л дээ.
-Тэмүүлэн эзэн нь юм чинь өөрөө л сонго. Ер нь хүн өөртэйгээ адилхан нохой л сонгодог юм гэнэ лээ гэж би хэлэв. Тэмүүлэн:
-Заавал өнөөдөр аваад яах вэ. Надад таалагдах нохой алга. Цагаан нохой чинь өвгөд эмгэдийн нохой шүү дээ. Манай хөдөө өвөөгийнх ийм нохойтой гэж байна. Түрүүнээс хойш цааргалаад байсны учир тэр байж.
Бид түүний саналыг дагаж энэ удаа нохой авахаа болив. Тэгээд Батжаргалынд очиж усны хувцас хунараа аваад Батхишиг, Бөмчүүлэй, Тэмүүлэн бид дөрөв усан бассейнд цагийн хязгааргүй орохоор давхив. Тэндээс би усны хувцас, нүдний шил авч өөрийн өмч, хэрэгсэлтэй болов. Тэмүүлэнгийн хөлийн шарх эдгээгүй тул усанд орох хориотой. Тиймээс биднийг дээрээс хараад суух үүрэгтэй үлдэв. Бид гурав бассейнд орлоо. Бөмбүүлэй, Батхишиг хоёр намайг сэлж сургах гэж зөндөө л зөвлөлгөө өгөв. Өмнө нь хоёр удаа ирж бас ч нэлээд зүгширлээ гэж бодсон чинь бүр байдаггүй ээ. Хүн чинь дахин дахин хийх тусмаа дадлагажидаг байхад би эсрэг үр дүн үзүүлж эхлэв.
-Та сэлж сурах нь уу гэж арга ядсан байдалтай Бөмбүүлэй асууж байна.
-Чадна аа. Заавал сурна гэж би хульчгардуухан хариулав.
Тэндээсээ гарч бид дөрөв гэрийн хажуугийн Их дэлгүүрийн гурван давхарт хооллов. Тэнд Батжаргал бил хоёр бас хооллож байсан билээ.
-Чиний сургууль хол юм байна.
-Харин тийм ээ. Сургуулийн автобусаар цаг явдаг. Машинаар бол гайгүй ээ.
-Одоо хэдэн хэлтэй болж байна.
-Дөрөв. Орос, англи, польш, монгол.
-Танай сургууль ямар хэлээр хичээлээ үздэг юм.
-Англиар.
Бөмбүүлэй бид хоёр ийн ярьж явав.
-Тэмүүлэн хэдэн хэлтэй болж байна.
-Орос, польш, англи, монгол. Одоо франц хэл үзэж байгаа. Тэгэхээр тав.
Тэмүүлэнийн яриаг залгуулж Бөмбүүлэй:
-Ээж зөв ажилласан байгаа юм. Намайг эхлээд орос сургуульд оруулсан. Суурь сайтай болсон учраас бусад хэлийг амархан сурсан. Грек хэл гоё тийм ээ гэж хэмж хэлэв.
Батжаргалын охин нь 17, хүү 14 настай. Цаашдаа мөн ч их юм сурна даа. Батхишиг тэр хоёрыг хүргэхээр явж би гэрийн зүг ганцаар алхав.
2009.04.29. Лхагва гариг
Цааш унших...
Хүү маань “Зайсангийн ам” гараад ирье гэв. Бид хоёрт одоогоор хийх ажил байхгүй тул би ч дуртай зөвшөөрөв. Үнэхээр л Улаанбаатарт бол Зайсан толгой руу явж байгаа юм шиг урд зүг зүглэв. Варшав хотын урд зах аж. Барилга бариагүй үлдсэн талбай нэлээд байна. Хотын ерөнхий төлөвлөгөөгөөр хотын хөгжлийн нөөц газар гэж байдаг юм байна.
Варшавын өдрүүд: Повшений цэцэрлэг
Хүү маань “Зайсангийн ам” гараад ирье гэв. Бид хоёрт одоогоор хийх ажил байхгүй тул би ч дуртай зөвшөөрөв. Үнэхээр л Улаанбаатарт бол Зайсан толгой руу явж байгаа юм шиг урд зүг зүглэв. Варшав хотын урд зах аж. Барилга бариагүй үлдсэн талбай нэлээд байна. Хотын ерөнхий төлөвлөгөөгөөр хотын хөгжлийн нөөц газар гэж байдаг юм байна. Түүнийг хэн нэгэн мөнгөтэй хүн аваад хашаа татчихдаггүй бололтой. Харин хотын ерөнхий төлөвлөлтийн дагуу бодитой хөтөлбөр боловсруулсан групп эрхийг авдаг байна. Тиймээс нөөц газар Варшавын урд хэсэгт нэлээд үзэгдэнэ.
Тэр бүхний дундуур хэсэгхэн давхиад бид хүрэх газраа хүрлээ. Тэр нь “Park Kultury Powsin” аж. Повшенийн соёлын цэцэрлэгт хүрээлэн нь Зайсанархуу толгод бөгөөд тэр нь нэлдээ ой юм. Машин тавих газар зүлэгтэй бөгөөд оруут цаасан тасалбарт ирсэн цаг, минутыг тавиад өгч байна. Цагийн 2 злот бөгөөд түүнээс нэг минут л хэтэрвэл дараагийн цагт оруулж нэмэн тооцдог юм байна. Машинаа тавиад бид хоёр моддын дундуур зурайх салаа замын уулзварт ирэв. Нэг нь дугуй, нөгөө нь явган аялагчдын зам юм байна. Хүүгийн араас би сажлав. “Өвдөг нэг л биш ээ” гэж өглөө би хүүдээ ярьж байсан. Тэгээд л өвдөгний шар усыг тарааж байгаа нь энэ юм байх.
Ой модны намуун, тайван орчин намайг бүчээд авах шиг болов. Хаа нэгтээ дуугарах шувуудын жиргээн, модны үзүүрийн салхин хөөмий мэт бүдэг аялгуу, цээж дүүрэн нэвтрэх сэнгэнэсэн агаар дунд хүү бид хоёр гангар гунгар хийн алхаж явав.
-Хот гэдэг тэр аяараа стресс. Түүнийг тайлах, саринуулах гол орчин нь байгалийн амралт, зугаалгын бүс, газрууд юм. Варшавт ийм газар олон бий л дээ гэж хүү маань хэлж байна.
-Энэбиш дарга л энэ тухай их ярьдаг хүн байсан. Одоо хийх нь бүү хэл, ярьдаг ч хүнгүй болоо шив. Улаанбаатарын Соёл амралтын хүлээлэнг тал талаас нь мэрээд, элдэв шалдав байшин барилгаар хүлээлээд юу ч биш болголоо. Хөл гишгих газар байв ч газрын наймаачид хашаад авдаг болчихож. Уг нь Хүүхдийн парк, Зайсангийн ам, Оргил рашаан сувилал зэрэг цөөхөн ногоон байгууламж байсан. Одоо устаад алга болох нь алга болж байна гэж би хаа хамаагүй хол орших Улаанбаатарын тухай ярьж явав.
-Бидний очих газар ойртож байна. Энд Бөмбүүлэйн америк сургууль байдаг юм
Батхишигийн хэлсэн баруун тийш харахад ой мод болсон сайхан газар харагдана.
Повшенийн соёлын цэцэрлэгт хүрээлэн нь иргэдийн амралт зугаалгын чөлөөт бүс юм байна. Тиймээс хэн ямар зорилгоор ирсэн, түүнийхээ дагуу явах, очих бүрэн боломжтой. Дугуйтай нь өөрийн тойрог замтай. Явган явагчид тус тусын жимтэй. Төөрч будилах юм нэгээхэн ч үгүй. Учир нь зам, жим нь тодорхой, тэмдэглэл сайтай, ойлгомжтой юм. Жишээ нь би гэр бүл, хамт олонтойгоо зүлэг ногоонд тарвалзанхан биеэ наранд шарж, махан шарж идсэн шигээ байя гэвэл зориулалтын бэлэн модон саравч, дүнз модоор бахимхан хийсэн сандал, ширээ байна. Задгай галд мах шаръя гэвэл бас л бэлэн. Хүмүүс голдуу хэсэг бусгаараа, хос хосоороо тэнд амарч байна. Дээр хөх тэнгэр, доор зүлэг, дэргэд ой модод. Байгалийн сайханд зугаалахад өөр юу хэрэгтэйсэн билээ.
Хүү бид хоёр явсаар Amfiteatr хүрэв. Энэ задгай театрт монголын хийлч Дэлгэрцэцэг буюу Дээгий тоглолж байсан гэнэ. Зөвхөн хийл тоглох гэж бурхнаас заяагдсан гэлтэй энэ хийморлиг бүсгүй хэрхэн тоглож байсан нь нүдэнд харагдах шиг болов. Цав цагаан даашинзтай, хүзүүндээ урт пансан цагаан алчуур ороочихсон Дээгий урагш нисэх мэт тэмүүлэн зогсоод магадгүй “Хэнтийн өндөр ууланд” аязыг агаарт зурах шиг тоглоо байлгүй. Задгай театрын тайз нь пүмбэгэр оройт сүмийг тэг дундуур нь зүссэн мэт талласан зохиомжтой бөгөөд модон өнгөн дээр зурвас хүрэн өнгийг судалтуулан буулгаж, баруун, зүүн талд тэр өнгөөр хос хос урт нарийхан банз босгон хашсан нь бүгд хоорондоо авцалджээ. Тайзны шалны гурван гишгүүр ч түүнтэй зохицжээ. Үзэгчдийн суудалд орчин үеийн ногоон нийлэг сандлыг 17 эгнээ болгон байрлуулсан нь нэг зэрэг дор хаяад хоёр зуун хүн багтахаар санагдав. Польш дахь монголчуудын наадмыг энэ паркид хийхдээ энэ задгай театрт лав тоглолт хийсэн л байж таарна.
Бид хоёр цааш явав. Хөл бөмбөг, гар бөмбөг, сагсан бөмбөг, гольфийн жижиг талбай байна. Хүмүүс их тоглодог бололтой нэг дор шахам гар бөмбөгийн 6, сагсан бөмбөгийн 2, хөл бөмбөгийн 2 талбай бүгд дүүрэг тоглогчтой харагдана. Хөл бөмбөгийн жижигхэн талбайд хоёр өвгөн хөл бөмбөг тоглох бөгөөд гурав дахь тоглогч нь улаан цээживчин уяатай жижигхэн халтар нохой байна. Бөмбөг хаашаа л өнхөрнө, түүнтэй хамт бөмбөг шиг давхих нохой өөрийн үүргээ чадварлаг гүйцэтгэж байв. Бидний цааш алхаж байхад араас гурван дугуйтай хүн ирсний эхэнд нөгөөх нохой уяанд орчихсон дугуйны урд чарганы нохой шиг урт хэлээ унжуулчихсан давхиж явав. Энэ нохой над шиг хөлийн чилээ гаргах бус эзнээ баясгах гэж сунаж унатлаа зүтгэж явнаа хөөрхий. Цэвэр байгалийн орчинд, тийм газар шороонд гар бөмбөг, сагс, хөлбөмбөг тоглохын зэрэгцээ мэргэжлийн бэлдмэл талбайд мэргэжлийн гэмээр хүмүүс цэвэр агаар амьсгалан бас тоглож байх юм. Сонголт үнэхээр баялаг аж.
Ой мод дунд зориудын гэмээр том цойрхой байна. Тэр зайнд газар хагалж уринш хийжээ. Шороог нь имэрч үзлээ. Шим шүлт үгүй цагаан нутаг шороо байна. Хамрын тамхи мэт энэ нутаг шороо салхинд тоосрон алга болох мэт харагдавч эргэн тойрны тэнгэр баганадсан өтгөн модод түүнийг хамгаалдаг бололтой. Элс нь бас дэндүү жижиг ширхэгтэй юм. Манай торгон элснээс ч нарийн ширхэгтэй тул элс бус шороо гэмээр. Бас цайвар цагаан өнгөтэй юм. Моддын дунд сохор номины овоолсон шороо нэлээд тааралдсан нь бас ийм цагаан цайвар өнгөтэй байлаа. Ийм хөрсөнд тийм сайхан ургамал, мод тарьж ургуулсан байхад манай монголын шимт хөрс шороонд юу ч тарьж ургуулж болох нь дэндүү ойлгомжтой санагдлаа.
Ноднингийн бололтой хатсан далбавгар хөхөмдөг навчис хөлийн гишигдэлд хөг оруулах мэт бутран хугарч шажигнана. Хааны цэцэрлэг, Повшенд ч монголын ойн сэнгэнэсэн сайхан үнэр л үгүйлэгдэж байв. Түүний учрыг шар цэцэгнээс мэдэв. Варшаваар нэг тархсан шар цэцгийг зориуд тасалж үзэхэд ишинд нь байдаг исгэлэн хөөс, хээрийн сайхан зэрлэг үнэр алга. Тэгэхээр арга ч үгүй биз. Хэдхэн хоноод нутгаа санасных уу надад ингэж бодогдож байв. Бас аав минь санагдлаа. Намайг сургуульд ороход манайх Завхан аймагт байсан. Тэнд Байгалмаа гарсан. Арван нас шүргэх үесэд аав маань намайг дагуулж ойд мод бэлтгэдэг, мориор шургааг чирүүлдэг байсансан. Өндөр уулнаас бэл хүртэл арван настай хүүхэд мориор мод чирч явсан гээд бод доо. Үнэндээ бартаагүй болсон замаар явж сурсан мориор мод чирүүлж байсан хэрэг байх. Хүүхдээ багаас нь хүн болгох дасгалыг аав маань ингэж хийж байсан тухай хүүдээ би ярьж явлаа.
Замд боломжийн барьсан ресторан, бас задгай пивоны газар байна. Тэндээс ихэд танил аялгуу эгшиглэхэд зог тусав. Ширээн дээр хөх саарал хуучивтар хүрэмтэй шингэн цагаан сахалтай орос өвгөн баян хуур хөгжмөөр Манжуурын толгодыг маршийн хэмнэлээр чадварлаг тоглож сууна. Тэндээс булгийн цэвэр ус авав. Уг нь үхэр хаднаас цоргоор гоождог байсан гэнэ. Одоо бол орчин үеийн байдалтай болж. Усыг нь уухад жаахан шороо амттай болохоос уулын цэвэр ус болох нь тодорхой байлаа.
Замаар цанын таяг шиг савхан хоёр таяг гартаа бөрьсан хүмүүс толгод өөд зөрнө. Бид уруудаж яваа хэрэг.
-Аав аа таньд ийм таяг авч өгдөг байж дээ
-Хэрэггүй дээ. Буцаж явахад. Тэгээд ч өвдөгний маань шар ус сайн тараг.
Бид хоёр инээлдэв. Тэгээд машиндаа суугаад Варшавын төв рүү яаран давхилаа. Учир нь Батжаргалын хүү Тэмүүлэнгийн төрсөн өдрийн баяраар түүнд нохой бэлэглэх гэж тэд нар нохойн зах дээр ирчихээд бид хоёрыг хүлээж байв. Батжаргал дахин дахин утасдаж Тэмүүлэн чамайг ирэхээс нааш сонголт хийхгүй нь ээ гэж байна. Үнэхээр тэд нар Паркоwa гудамжинд ирчихсэн, нэг хөөрхөн цагаан гөлөг барьчихсан биднийг угтав.
-Алив Дууяа энэ гөлгийг монгол маягаар шинжээтэх гэж Байгалмаа хэлэв.
-Болох юм уу, эзэн нь дургүйцэхгүй биз гэж би хаширлав.
700 злот буюу 200 орчим долларын үнэтэй ламлейр үйлдвэрийн тэр цагаан гөлгийг овоодож өргөхөд бүдэгхэн гийнав. Сүүлнээс нь өргөхөд дуугарсангүй. Нохойны эзэн намайг гайхсан байдалтай дургүй харцаар ширтэж байгаа. Би хараагүй боловч мэдэж байна л даа.
-Уг нь ухаантай бололтой хөөрхөн гөлөг байна. Гэхдээ өөр сонголт байхгүй юу гэж би Тэмүүлэнг харав. Тэмүүлэнгийн харц арын машины ар руу чиглэнэ. Түүнийг үзэхэд Воксер үйлдвэрийн зодоонч нохой байв.
-Долоо хонож байгаа гөлөг нь энэ гэж заахыг харвал монгол идэр нохой шиг том юм байна.
-Том болоод хэр болох бол ?
-80 кг болно гэсэн. Ийм болно, Та хар даа гэж Бөмбүүлэй утасныхаа дэлгэцэнд том нохойн зураг үзүүлэв. Дэргэд нь суугаа охиноос том бүдүүн занзгар нохой аж.
-За даа, хөдөө айлд биш, хотын гэрт нэг л биш дээ, наадах чинь. Ямар үнэтэй юм.
-1200 злот буюу 400 орчим доллар. Ийм яриа болоод өнгөрөв.
Бид нар бөөнөөрөө зарах нохдыг тойрч үзэв. Нохойн зах гэгч нь ням гаригт л Паркоwa гудамжинд цугладаг машинтангууд аж. Машиныхаа арын багаажинд зориулалтын торонд хийсэн ноход байх аж. Зарах нохой нь мэдээж дөнгөж төрөөд хэдхэн хонож байгаа гөлгүүд бөгөөд тэд нарыг морь аятай цоллож магтаж байна гэж жигтэйхэн. Зодоонч ноход, цасны ноход байдаг юм байна. Бас үнэг шиг, хярс шиг гөлөг, ихэнх нь сагсгар хав байх юм. Үүлдэр бүхэн өөрийн нэртэй боловч тэр бүхнийг би ялган нэрлэж чадахгүй л дээ.
-Тэмүүлэн эзэн нь юм чинь өөрөө л сонго. Ер нь хүн өөртэйгээ адилхан нохой л сонгодог юм гэнэ лээ гэж би хэлэв. Тэмүүлэн:
-Заавал өнөөдөр аваад яах вэ. Надад таалагдах нохой алга. Цагаан нохой чинь өвгөд эмгэдийн нохой шүү дээ. Манай хөдөө өвөөгийнх ийм нохойтой гэж байна. Түрүүнээс хойш цааргалаад байсны учир тэр байж.
Бид түүний саналыг дагаж энэ удаа нохой авахаа болив. Тэгээд Батжаргалынд очиж усны хувцас хунараа аваад Батхишиг, Бөмчүүлэй, Тэмүүлэн бид дөрөв усан бассейнд цагийн хязгааргүй орохоор давхив. Тэндээс би усны хувцас, нүдний шил авч өөрийн өмч, хэрэгсэлтэй болов. Тэмүүлэнгийн хөлийн шарх эдгээгүй тул усанд орох хориотой. Тиймээс биднийг дээрээс хараад суух үүрэгтэй үлдэв. Бид гурав бассейнд орлоо. Бөмбүүлэй, Батхишиг хоёр намайг сэлж сургах гэж зөндөө л зөвлөлгөө өгөв. Өмнө нь хоёр удаа ирж бас ч нэлээд зүгширлээ гэж бодсон чинь бүр байдаггүй ээ. Хүн чинь дахин дахин хийх тусмаа дадлагажидаг байхад би эсрэг үр дүн үзүүлж эхлэв.
-Та сэлж сурах нь уу гэж арга ядсан байдалтай Бөмбүүлэй асууж байна.
-Чадна аа. Заавал сурна гэж би хульчгардуухан хариулав.
Тэндээсээ гарч бид дөрөв гэрийн хажуугийн Их дэлгүүрийн гурван давхарт хооллов. Тэнд Батжаргал бил хоёр бас хооллож байсан билээ.
-Чиний сургууль хол юм байна.
-Харин тийм ээ. Сургуулийн автобусаар цаг явдаг. Машинаар бол гайгүй ээ.
-Одоо хэдэн хэлтэй болж байна.
-Дөрөв. Орос, англи, польш, монгол.
-Танай сургууль ямар хэлээр хичээлээ үздэг юм.
-Англиар.
Бөмбүүлэй бид хоёр ийн ярьж явав.
-Тэмүүлэн хэдэн хэлтэй болж байна.
-Орос, польш, англи, монгол. Одоо франц хэл үзэж байгаа. Тэгэхээр тав.
Тэмүүлэнийн яриаг залгуулж Бөмбүүлэй:
-Ээж зөв ажилласан байгаа юм. Намайг эхлээд орос сургуульд оруулсан. Суурь сайтай болсон учраас бусад хэлийг амархан сурсан. Грек хэл гоё тийм ээ гэж хэмж хэлэв.
Батжаргалын охин нь 17, хүү 14 настай. Цаашдаа мөн ч их юм сурна даа. Батхишиг тэр хоёрыг хүргэхээр явж би гэрийн зүг ганцаар алхав.
2009.04.29. Лхагва гариг
Цааш унших...
БИ – ДӨРВӨН УЛИРАЛ
БИ – ДӨРВӨН УЛИРАЛ
Хүн бүхний амьдрал бичигдэж амжаагүй роман юм. Тиймээс 2009 онд “Би –дөрвөн улирал” ном бичиж байна. Гол баатар нь би өөрөө. Надад тохиолдсон өдөр тутмын хэвшмэл үйлдэл, эс үйлдэл бүхэн учир шалтгааны түмэн учгийн үр болон үүсдэг учир тэр нь энэ номын үйл явдлын эхлэл, өрнөл нь билээ.
Өдрийн тэмдэглэл бол өөрийн тухай сурвалжлага, өрөөлийн тухай дурсамж, өнөө үеийнхний роман гэж би боддог. Тиймээс би энэ номоо “өөрийн роман” гэж нэрлэмээр санагдаж байна. Баримтад уран зохиолын үер бууж буй энэ цаг үед яагаад өдрийн тэмдэглэлийн хэлбэрээр үе цагаа баримтжуулан дүрсэлж болохгүй гэж..
Хүн бүхэн өдрийн тэмдэглэл хөтөлж хэвшвэл цаг цагийн түүхийг жинхэнэ үнэнээр нь түүхчлэн үлдээж болох мэт бодогдоно. Тиймээс хүн бүхэн өдрийн тэмдэглэл хөтөлж хэвшихийг уриалж байна. Та бүхэндээ энэ жилийн өдрийн тэмдэглэлээс толилуулж байна.
Ү. Хүрэлбаатар
2009.04.25. Бямба гариг
Хүн бүхний амьдрал бичигдэж амжаагүй роман юм. Тиймээс 2009 онд “Би –дөрвөн улирал” ном бичиж байна. Гол баатар нь би өөрөө. Надад тохиолдсон өдөр тутмын хэвшмэл үйлдэл, эс үйлдэл бүхэн учир шалтгааны түмэн учгийн үр болон үүсдэг учир тэр нь энэ номын үйл явдлын эхлэл, өрнөл нь билээ.
Өдрийн тэмдэглэл бол өөрийн тухай сурвалжлага, өрөөлийн тухай дурсамж, өнөө үеийнхний роман гэж би боддог. Тиймээс би энэ номоо “өөрийн роман” гэж нэрлэмээр санагдаж байна. Баримтад уран зохиолын үер бууж буй энэ цаг үед яагаад өдрийн тэмдэглэлийн хэлбэрээр үе цагаа баримтжуулан дүрсэлж болохгүй гэж..
Хүн бүхэн өдрийн тэмдэглэл хөтөлж хэвшвэл цаг цагийн түүхийг жинхэнэ үнэнээр нь түүхчлэн үлдээж болох мэт бодогдоно. Тиймээс хүн бүхэн өдрийн тэмдэглэл хөтөлж хэвшихийг уриалж байна. Та бүхэндээ энэ жилийн өдрийн тэмдэглэлээс толилуулж байна.
Ү. Хүрэлбаатар
2009.04.25. Бямба гариг
Цааш унших...
"Бурхадын сархад"-ын ширээнд тавтай морилно уу?
ЗОХИОЛЧИЙН ДУРСАМЖ – ОЮУНЫ АРХИВ
“Бурхадын сархад”-ын ширээнд тавтай морилно уу
Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн 80 жилийн ойд зориулан энэхүү “Бурхадын сархад” хэмээх дурсамжийн номыг эмхтгэн гаргав. Урд өмнө ийм уламжлал хэдийнэ бий болсон бөгөөд МЗЭ-ийн 40 жилийн ойгоор “Итгэл зүтгэлийн жилүүд” /1969/, 60 жилийн ойгоор “Эргэн дурсах жилүүд” /1988/, “Нөхрийн тухай үг” /1988/ ном болон зохиолчдын түүвэр, эмхтгэл, сонин сэтгүүлд олон арван дурсамж нийтлэгдсэн нь утга зохиол судлаач, уншигч олонд юугаар ч сольшгүй өв эрдэнэ болж байна. Энэ буухиаг үргэлжлүүлэхийн тулд өнөөгийн зохиолчдод хандан “Утга зохиол, урлаг” сониноор зар тархааж, ихэнхтэй нь уулзаж, учирлан хүсч дийлэнхийг нь шинээр бичүүлсэн бөгөөд өмнөх үеийнхнээс цөөвтөр дурсамж, дурдатгалыг сонгон авч энэхүү эмхтгэлд оруулав. Цаг охор, зарим нь байнгын харилцаа холбоо муутай, утга зохиолын амьдралд төдий л идэвхтэй оролцдоггүйн харгайгаар тэр болгон хамрагдаж чадаагүйг учирлахын хамт дурсамжийн түүврийг МЗЭ цаашид цуврал болгон эмхтгэн гаргахаар болж байгааг дуулгаж дараа дараагийн цувралд тулхтай сайхан дурсамж олныг ирүүлэхийг хичээнгүйлэн хүсье.
Нэг.
Монголын зохиолчдын ой санамжид хадгалагдан буй дурсамжууд нь утга зохиолын оюуны үнэт архив юм. Түүнийг цааснаа буулгаж, улмаар түүвэрлэн эмхтгэх нь оюуны архив үүцээ нээж байгаа хэрэг. Тэр үүц нь зохиолчдын эгэл жирийн амьдралын дүр төрхөөс эхлээд утга зохиолын хөгжлийн хичнээн чухал олон зангилаа асуудлын учгийг тайлах оньс болохыг тодорхойлон хэлэхэд бэрх. Тиймээс зохиолчийн дурсамжийг бүтээл туурвил төдийгүй архивын үнэт хэрэглэгдэхүүн гэх нь зүйд нийцнэ. Ер нь монголын утга зохиолын архив хоёр жигүүртэй бөгөөд нэг нь бүтээл туурвил, нөгөө нь зохиолчдын дурсамж юм. Чухамхүү энэ хоёр жигүүр нэг нь нөгөөгөө нөхөж гэмээ нь иж бүрдэл болж өд сөд нь гүйцэж утга зохиолын хөгжлийн тодорхой асуудалд тулхтай дүгнэлт хийх зайлшгүй нөхцлийг бүрдүүлж, эш хэрэглэгдэхүүн болох нь тодорхой юм. Тэгэхдээ дурсамжаас архивын цэгцтэй байдал, түүхийн яс баримтыг хэт шаардаж бас болохгүй.
“Хүн төрвөл нэгэн үе, өвс ургамал нэгэн намар” гэж их зохиолч В.Инжинаш нэгэнтээ хэлжээ. Үнэхээр зохиолчид үе үеэ эзлэнхэн төрж, өөр өөрийн оргил уран бүтээлээ туурвихын зэрэгцээ өөр хэний ч үл мэдэх дулаан сэтгэгдэл, халуун дурсамж, дурдатгалыг сэтгэлдээ тээн явдаг байна. Чухамхүү зохиолчийн тэрхүү үе цаг, үеийнхнийхээ тухай бичсэн шигшмэл сайхан дурсамж бүр нэгийг өгүүлж, хоёрыг бодогдуулна. Тиймээс Мишигийн Цэдэндорж “Өөрийн үеийн гайхамшигт хүмүүстэй хамт амьдрахаас илүү гавьяа үгүй” бахархсан буйзаа. Тэрхүү өөрийн үеийн гайхамшигт хүмүүсийн хамгийн ойрын алтан аргамж нь зохиолч зохиолчийнхоо тухай бичсэн дурсамж болох нь гарцаагүй юм.
Ерээд оноос өмнө зохиолчийн дурсамж, дурдатгалд ихэд болгоомжтой хандаж “Монголын зохиолчдын эвлэлийн тухай дурдатгал”, “Ахмад зохиолчдын дуртгал” гэх зэрэг тодотголтойгоор “партизан” зохиолчид, ахмадуудын хүрээнд бичүүлж, хэвлүүлж байсан нь тодорхой харагддаг. Тиймээс тэдгээр нь “албаны” талдаа бөгөөд дурсамжийн хамгийн гал цог нь болсон “амины” шинж илт үгүйлэгддэг. Энэ нь нэг талаасаа дурсамж бичигч болон бас юун тухай бичих нь олон давхар сонголтыг даван туулдаг байсантай холбоотой. Үүнд бас ч буруу үгүй, тэр хэрээр дэл сул бичигч, бичвэр үгүй болж гагцхүү тухайн үйл явдлыг гэрчлэгчдийн үзэл санааны тусгал болсон нь анзаарагддаг. Үүгээр баримжаалж тэр үеийн Зохиолчдын байгууллага, зохиолчдын тухай олон зүйлийг мэдэхэд архивын бичмэл албаны тэмдэглэлээс хавьгүй илүү сэтгэл, сэрэл мэдрэмж, мэдээллийг олж авч болдог. Энд л зохиолчийн дурсамжийн нэгэн давуу тал оршиж байна. Зохиолчдын албан ёсны бичмэл архивыг баяжуулагч нь зохиолчийн дурсамж болох нь гарцаагүй.. Зохиолчийн дурсамжийг шүүгч нь цаг хугацаа, бусдын үнэлэлт, архивын бичмэл эд хэрэглэгдэхүүн юм. Дурсамжийн үнэн зөвийн хэн нэгэн нь шүүхгүй. “Өчүүхэн эрх чөлөө өндөр хувь заяагаар холбогдсон байдаг” гэсэн Юлий Цезарийн үгийг мартаж болохгүй.
Үнэндээ зохиолчид маань амаа хамхиулах амьтас биш. Тиймээс аль ч цаг үед зохиолчид бичье гэсэн дурсамжаа бичсээр л ирсэн. Харин түүнийг хэвлэн нийтлэх нь ерээд оноос өмнө хязгаартай, даруулгатай байсан байх. Яруу найрагч Долгорын Нямаа “Бидний үед хамгийн зальтайгаар намтраа бичсэн хүн бол Лодонгийн Түдэв. Бага насныхаа тухай “Хорвоотой танилцсан түүх”, аавынхаа тухай “Эцгийн дүр төрх”, ээжийнхээ тухай “Дайрлага дайравзай” намтар тууж бичсэн” гэж хэлж байна. Эдгээр зохиолын “би” баатар нь зохиогч өөрөө учир түүнийг гурамсан дурсамж тууж гэж үзэж болох юм. Д.Нямаа бас “Үе үеийн зохиолчид дундаас Чимидийг дурсахгүй хүн гэж байхгүй шиг санагддаг. Энэ нь сонин боловч яагаад гэдгийн учрыг би тайлж чаддаггүй юм. Чухам үүнд л Чойжилын Чимид гэдэг тэр их хүний нууц учир, давтагдашгүй содон чанар оршин буй” гэж дуу алдсан нь бий. Үнэхээр энэ эмхтгэлийг бэлтгэх явцад ч Чойжилийн Чимидийн бишрэл төрүүлэм дүр төрх, С.Дашдооровын хээ шаагүй байдал, хүр хүр инээд, С.Удвалын ухааны намба, Д.Сэнгээгийн яруу тэмүүлэл, Л.Түдэвийн сэтгэлгээний цараа, Б.Явуухулан, Д.Пүрэвдорж, Ц. Мөнх нарын багш шавийн хэлхээ холбоо зохиолч нөхдийнхөө сэтгэлд амьд домог болон мөнхрөн үлдсэн нь тод мэдрэгдэж байв. Тиймээс багагүй тохиолдолд зарим зохиолчийн тухай бичлэг давхцаж байсныг төдийлөн танаж хассангүй. Учир нь энэ давтамж бас оюуны архивын дотоод мөн чанарын нэгэн төрхийг давхар илэрхийлж байгаа юм.
Ер нь зохиолч зохиолчийнхоо тухай дурсамж бичнэ гэдэг цээжинд бэлэн яваа тэр л ой санамжаа бараг шууд л урсган буулгасан хэрэг. Энэ нь он цагийн шалгуурыг нэгэнт даван туулж, шижир мэт тунаж, мартагдахын мананг нэвтэлсэн дотоод сэтгэлийн хамгийн нандин охь дээж байж таарна. Тиймээс дурсамж бичигчийг оюуны архивч төдийгүй бурхдын үгийг дамжуулагчид гэмээр санагддаг. Ерөөс зохиолчдыг ер бусын хүмүүс, бурхад мэт тэнгэрийн заяатан гэх уншигчдын хандлага, хүндлэлийг эш болговол тэдний дурсамжийг бурхдын сархадтай зүйрлүүлэхэд болохгүй юм ер үгүй. “Бурханд итгэдэг хүн олон байдаг ч бурхан цөөн хүнд итгэдэг” гэж Финляндийн зохиолч Мэртти Лэрни хэлсэн. Бурхны итгэдэг тэр цөөхөн хүний хүрээнд зохиолчид байж л таарна. Хэдийгээр “Бидний хэн маань ч бурхан болж чадна” гэж Эльберт Хабард хэлсэн боловч зохиолч хүн зохиолоороо төдийгүй бодол санаа, хүн чанар, дурсамж дурдатгалаараа бурханлаг байхын одонд төрсөн хэмээн ухаарч энэхүү номыг “Бурхадын сархад” хэмээн нэрлэсэн болно. Учир нь Ф.М.Достоевский “Агуу хүмүүс л агуу гунигийн мэдэрдэг” гэж зүгээр нэг хэлээгүй байх аа.
Хоёр.
Дурсамжийг бичихэд мэдээж бэлэн жор байхгүй. Гэвч зайлшгүй харгалзан үзвэл зохих стандарт гэж байна. Түүнийг ноён хутагт Данзанравжаагийн “Хүний сайн муу нь удаан ханилбал мэдэгдэнэ. Ус зэрэглээ хоёр мөн бус нь дэргэд очвол мэдэгдэнэ” гэсэн үгнээс гаргалгаа хийж томъёолж болох юм. Тухайлбал эндээс дурсамж, дурдатгал гэдэг нь нэгд, андлал, нөхөрлөлийн шалгуур, хоёрт, ёс зүй, хүн чанарын хэмжүүр, гуравт, бодит үйл явдлын амьд гэрчийн үг гэж ойлгож болохоор байна. Тиймээс эдгээр гурван зарчмыг дурсамж бичихэд баримтлах зайлшгүй шаардлагатай бөгөөд тэр нь эрхбиш утга зохиолын амьдралтай холбоотой зангилаа асуудлыг л сонгон бичнэ гэсэн үг юм. Өөрөөр хэлбэл дурсамжийг яаж бичих вэ гэдэг нь туйлын чухал бус юуг бичих вэ гэдэг нь өөрөө стандарт юм.
Дурсамжийг уран сайхны хэлбэрээр, дан баримтаар, бас баримт уран сайхныг хослуулах зэргээр гурван янзаар бичиж байна. Д.Намдагийн “Учиртай гурван толгой” бол уран сайхны хэлбэрээр бичигдсэн сонгомол дурдатгал юм. Тиймээс олон удаа хэвлэгджээ. Бид ч энэ удаа түүнийг бас сонгов. Сонгосны учир нь бичигдэж буй уран бүтээл нь өөрөө монголын шилээвэр бүтээл “Учиртай гурван толгой”, зохиогч нь Дашдоржийн Нацагдорж, бичигч нь Донровын Намдаг учраас тэр. Энэ нь дурсамжид хэн, юуг, яаж бичив гэдэг нь анхаарал татах гол хүчин зүйн болохыг харуулж байна. Яаж бичсэний тухайтад Д.Намдаг дурсамжаа дүр бүтээж, орчин байдлыг дүрчилэн, зураглан бичжээ. Тиймээс энэ дурсамжийг уншихад тэр үеийн хүрээний байдал, театрын уур амьсгал, “Учиртай гурван толгой”-г хэрхэн зохиох болсон шалтгаан, тайзнаа анх тавьсан түүх төдийгүй найруулагч Намдаг, зохиогч Нацагдорж, үзэгч Ишдорж тэргүүтний зан авир, дүр төрх нүдэнд харагдах мэт тод зурагдсан байдаг. Бодит хүний уран сайхны дүр бүтээж, түүнийг орчин нөхцөлтэй, орог саарал амьдралтай нь нүдэнд харагдаж, сэтгэлд тэмтрэгдтэл ингэж бичнэ гэдэг дурсамж бичих өндөр уран чадвар юм.
Дурсамж бичих хоёр дахь үндсэн хэлбэр нь дан баримтыг шүтэх явдал юм. Энэ талаар зохиолч Д. Батбаяр “Чин үнэнийг хэлэхэд алив нэгэн зохиолчийн тухай дурсамж бол их бага хэмжээгээр зохиомол зүйл байдаг. Зохиомол зүйл биччихье гээгүй ч үзсэн дуулсан, туулсан бэдэрсэн үнэнээ бичлээ ч түүнд ямагт зохиомол зүйл орсон байдаг...Миний бие Д.Намдаг багш, өвгөөдэй Дамдинсүрэн багш, Дооровын (Дашдооров)-хоо тухай дурсамж маягийн зүйл бичихийн оронд, ямар хүн байсан, юу гэж ярьж байсныг нь л тэмдэглэлийнхээ дэвтрээс хуулбарлан буулгаж энд толилуулж байна. Энэхүү зүйлд миний болон бусдын ямар нэгэн үнэлэмж байхгүй гэдгийг би батална” гээд “Дэвтэрт үлдсэн агшин хормууд” дурсамжаа бичсэн нь энэ эмхтгэлд оров. Тэгэхдээ дурсамж гэдэг нь дан цулгуй баримт бус, архив, тэмдэглэлийн дэвтрийн цаасны тасархай биш тул зохиолчийн байр суурь, хандлага заавал туссан байх нь эргэлзээгүй. Гурав дахь хэлбэрийн тухайд ихэнх зохиолчдын дурсамж бичих арга маяг нь бөгөөд баримт уран сайхны хосолмол шинж нь байвал зохих ерийн хэм хэмжээ ажээ.
Зохиолчид бичихээсээ илүү бие биедээ аман хэлбэрээр хэн нэгнийг дурсан ярих нь элбэг. Тэр нь дөнгөж саяхан болсон үйл явдал шиг, будаг нь ханхалсан шинэ ном шиг санагддаг. Дурсамж гэдэг нь оюуны галерей шиг тов тодхон ой ухааны тэмдэглэмж юм. Дурсамж бол ил тодын бичигдээгүй мандат юм. Дурсамж бол аль нэг байгууллагын тендер бус, хэн нэгний шахаа бус зүгээр л дотоод сэтгэлийн дуудлага юм. Дурсах ёстой хүнээ өөрийн эрхгүй дурсан ярьж, түүнээ ер бусын баатар, цэц мэргэдийн туйл мэтээр домогшуулан ярьдаг. “Домог бол худал, хуурмагийн тухай үнэн юм” гэж И.С.Таранов хэлжээ. Дурсамж, дурдатгал бол домогшсон үнэний тухай зохиогчийн ой санамжийн амьд зураглал, өөр өөрийн өнгө аяс бүхий зохиогчийн бодол санаа юм.
Дурсамжийг дэндүү гар хурууны үзүүрээр бичих хандлага их байна. Ялангуяа магтаалын магнаг торгоор хучихаас аль болох зайлсхийж, бодит байдлыг гэрчлэн бичих нь туйлын чухал юм. Дурсамжийг бичихдээ хэт магтан туйлшрах, эсвэл өөрийгөө томчуулын дунд хавчуулж хөөрөгдөх хандлага түгээмэл ажиглагдаж байна. Бас ач холбогдол багатай зүйлийг, тухайлбал идсэн уусан, архидсан согтсоноороо гул барьж бичих нь зохисгүй. Архи гэгч идээний дээж хэдий ч анд нөхөрлөлийн дурсамжийг сэргээх өдөөгч төдий зүйл байтал зөвхөн түүнийг л ой ухаандаа тогтоосон мэт эргэцэх нь гайхмаар. Дурсамж бичихдээ ялангуяа он цагийг сайтар нягтлах хэрэгтэй. Бас хүний нэр дурдах, тэдний хэлсэн үгийг иш татахдаа ихэд болгоомжтой хандах нь зүй. Тэр тусмаа бурхан болоочийн нэрийг дурдаж ишлэхдээ үнэнийг чанад сахих учиртай. Дурсамжинд зохиолч өөрийн санаа бодлыг тулгаж, муйхарлаж болохгүй. Өөрийн бодол өөртөө зөв хэдий ч бусдад төдий л хүртээлтэй бус. Тиймээс хүссэн ч, эс хүссэн ч аар саар зүйлээс ангижирч, их утга зохиолын эрх ашгийн төлөө бичих нь зүйн хэрэг юм.
Үнэн худлын хайчин дунд, санах мартахын зааг дээр дурсамж бичигддэг. Дурсамжинд бичигдсэн бүхнийг үнэн, худлын эцсийн шалгуур гэж үзэх боломжгүй. Тиймээс дурсамжийн үнэн худлыг тухайн бичигчийн ёс зүйт байдал, хүн чанар, шударга зөн билигт л найдахаас өөр замгүй. Энэ нь дурсамж бичсэнээрээ ёс зүйн хариуцлагыг зохиогч өөрөө өөртөө сайн дураараа үүрч байна гэсэн үг. Ёс зүйгүй явдал бүрийн цаана их буглаа байдаг. “Сайн санаа тэнэглэл хоёр харш” гэж Аристотель бичжээ. Үнэхээр дурсамж нь зохиогчийн иргэний үүрэг, хариуцлагын дотоод механизм дээр оршин тогтдог эмзэг зүйл. “Ер нь амьдралыг гутаахад тун амархан, харин чимэглэхэд яггүй хэцүү байдаг” зохиолч Ч.Лодойдамба бас хэлжээ. Хатуу үг хэлэхийн тулд гарцаагүй шалгагдсан баримт хэрэгтэй. Үнэн үг гашуун, бас элдэв эсэргүүцэлтэй тулгардаг. Тэгэхдээ “Гашуун үнэнийг хэн нэгэнд хэлэхийн өмнө хэлнийхээ үзүүрт зөгийн бал түрхэх хэрэгтэй” гэсэн Араб ардын үгийг цаг ямагт санаж байх учиртай. Уншигчдад зөв сингал өгөх нь дурсамжийн гол, тэр тусмаа элитүүдийн үүрэг юм.
Дурсамж бол жирийн санал сэтгэгдэл бус, өргөмжлөл бүр ч биш харин бодит байдал, үнэлэмж, байр суурь юм. Дурсамж бол үйл явдлын эргэн тойрны орчин бус харин түүний мөн чанарын батламж юм. Тиймээс зохиолч хүн дурсамжийг зохиож болохгүй. Дурсамж нэрээр бусдыг гутааж, нэр төрд нь халдаж болохгүй. Түүхийг гуйвуулж бүр ч болохгүй. Зохиомол бичвэр зохиолчдын эв нэгдэлд цав суулгаж, сэтгэлд тундас үүсгэнэ. Шар сонинуудад зохиолчдыг гутаасан гүтгэлэгийн үер хүчээ авч байна. Үнэн хэрэгтээ түүнийг зохиолчид өөрсдөө л санаа сэдлийг нь гаргаж, заримыг нь бичиж өгч байгаа. Сэтгэл санааны хүчирхийлэл, мэдээллийн хүчирхийлэл хамсраад ирэхээр түүхийн үнэн гуйвж алиагаа алдна. “Хагацашгүй нөхрийг марташгүй үгээр бүү хорсого” гэсэн үгийг мартаж болохгүй. Ер нь дурсамж бичихдээ өөрийнхөө бодлыг бусдад тулгах, өрөөлийн бодлыг үл зөвшөөрөх нь ёс зүйгүй асуудал. Худлаа юм бичиж нэр төрөө түймэрдэх хэрэгггүй. Тиймээс яруу найрагч Д.Пүрэвдорж “Хүний нэрийг бүтэн хугалсан хүн өөрийнхөө нэрийг хагас хугалдаг” гэсэн бол Америкийн философич Сантаяна “Түүхээ мартдаг хүн – түүний эргэлтэн дээр сүйрнэ” гэжээ,
Дурсамж бол чөлөөт индэр юм. Тиймээс дурсамжийг хэн ч бичиж болно. Зөвхөн настангууд, алдартангууд дурсамж бичдэг гэсэн ойлголт үеэ өнгөрөөсөн тул их багын ялгал гэж үгүй. Харин ч тухайн үйл явдалд оролцогч “гишүүд” нь тэр томчуудыг томруулж, гэрчилж, үйл явдлын үнэн зөвийг хамгийн шударга үнэнээр нь нотлогчид юм. Тиймээс нэр нь үл дурдагдах үлдэгсэдийг энэхүү “Бурхадын сархдад” аль болох хамруулахыг хичээсэн болно. Улсын наадамд барилдах 512 бөх бүгд л бөхчүүд бөгөөд улсын цолтон, үзүүр түрүүний бөхийг тодруулагчид нь тэд юм. Тиймээс зохиолчид биеэ голж, хойш суулгүй энэ тэгш боломж, нээлттэй байдлыг ашиглах хэрэгтэй. Дурсамж бичихэд оны ялгаа, шагналын ялгаа огт байхгүй.
Дурсамж бичлэгт дутагдаж буй гол зүйл бол утга зохиолд шинэчлэл хийсэн тэр үйл явдлуудын тухай төвлөрч чадахгүй байгаад оршино. Тэр зангилаа асуудлын зангилааг тайлах нь дурсамж бичихийн анхдагч шалтаг, шаардлага юм. Түүнээс биш хэдүүлээ нийлээд, багыгаа дэлгүүр гүйлгээд, хоорондоо хэн нь том болохоо маргалдаад байх нь үнэндээ их утга зохиолын дурсамжийн туслах л объект юм. Энэ нь тухайн хүний санааны мухарт сүүмэлзэх дэнгийн гэрэл мэт хувь сэтгэгдэл төдий зүйл. Ер нь сэтгэгдэл, дурсамж, дурдатгалыг ялгаж хэрэгтэй. Сэтгэгдэл бол таны бодол санаанд торж үлдсэн тэр зүйл юм. Дурсамж бол таны байр суурь, үзэл бодол, гэрч баримт юм. Дурдатгал бол таны төдийгүй утга зохиолын хөгжлийг углуургаар нь танин мэдэх нотолгоожсон баримт, оюуны архивын…тоот данс бүхий хэрэглэгдэхүүн юм. Дурсамжийг “хялбарчилбал” сэтгэгдэл, “хүндрүүлбэл” дурдатгал болно. Тиймээс сэтгэдэл, дурсамж, дурдатгалыг элбэг төлөөлнө хэмээн үзэж дурсамж гэдэг үгээр төлөөлүүлэн бичиж байна. Ер нь дурсамж, намтрыг насны бөгсөнд, хийх ажилгүй болсон үедээ ч юм уу, хэн ч тоохгүй болоход өөрийнхөө “том” явсныг мэдүүлэх гэж бичих гэх гоморхол, цөхрөлийн ойлголтоос нэг мөсөн салах хэрэгтэй. Идэр залуу зохиолчийг дурсамжаа бичихийг хүсэхэд зарим нь илт сэжиглэнгүй, зарим нь үл тоомсорлох, тэрч байтугай “дурсамж бичих нас болоогүй” гэх нь ч таарч байв. Тийм ч биз, үгүй ч биз.
Гурав.
Дурсамж оюуны өмч мөн үү? Мөн бол түүнийг хэрхэн үнэлгээжүүлэх, үнэ цэнтэй болгох вэ? Энэ нь зөвхөн Зохиолчдын эвлэлийн ажил мөн үү? Төрийн зүгээс ямар дэм тусламж хэрэгтэй вэ? Эрх зүйн хувьд түүнийг хэрхэн баталгаажуулах вэ? Энэ мэт олон асуултууд хариулт үгүй хэвээр байна. Дурсамж бол түүх, түүх бол дурсамж юм. Тиймээс зохиолчийн дурсамжийг хувь хүний жирийн сэтгэгдлээс ангид, тухайлбал тэдний уран бүтээлийн түвшинд авч үзэж, ач холбогдол өгч байж үнэ цэнэтэй болно. Өөрөөр хэлбэл дурсамжийг оюуны өмч, түүний ханш сайтай бүтээгдэхүүн гэж үзэх ёстой. Өмч л юм бол үнэлгээтэй байх учиртай. Түүнийг төр л гүйцэтгэж чадна. Улсын архивын онцгой нэгэн салбар нь зохиолчдын оюуны архив биш гэж үү.
Үнэндээ монголын утга зохиолын түүхийн ховор нандин дурсамж, дурдатгалын хэвлэгдээгүй олон ботиуд зохиолчдын тархи толгойнд явж байна. Хамгийн харамсалтай нь дурсамж бол алганы хээ шиг давтагдашгүй агаад ганцхан хувь байдаг зүйл. Тэр нь тэр хүнтэйгээ хамт оршин байдаг, бас үгүй болдог. Үүнд л хамаг учир, үнэ цэнэ нь байна. Бэлтгэл хурандаа Г.Дорж телевизээр ханийнхаа тухай ярихдаа С.Удвал гуайг бие муу байх үедээ “Маарамба гуай минь надад гурван жилийн нас хайрлаач. Би дурсамжаа бичмээр байна. Түүнээ бичиж амжаагүй яваа хүн шүү дээ би” гэсэн тухай өрөвдөлтэй түүх хүүрнэсэн…Сономын Удвал гуай шиг түүхэн хүнийг дурсамжтай нь хамт алдах тоолонд түүхийн мөр балардаг” гэж яруу найрагч Д.Нямаа нэгэн дурсамждаа харамсан өгүүлжээ. Үнэхээр их утга зохиолд түүхэн үйл явдал, түүхэн хүн гэж байна. Түүнийг дан архивын материалаар сэргээн санах боломжгүй. Ямар ч архивын материалаас илүү дурсамж нь амьд харьцааг үүсгэдэг. Нэгдүгээр биеэс өгүүлэмж нь гардаг. Биечлэн оролцсон гэдэг нь өөрөө үнэ цэнтэй төдийгүй тухайн цагийн шингээлт юм. Хоосон шуудайг босгож болдоггүйтэй адил үйл явдалд оролцоогүй хүн дурсамж бичих боломжгүй. Тиймээс дам дурсамж гэж үгүй. Хэдийгээр хүний яриаг дам дамжуулж байвч тэр нь театрын тайзнаас жүжиг үзэж буй мэт амьдлаг байдаг. Тэгэхээр дурсамж бол туулсан амьдралын цадиг түүх, туулах амьдралын гэрэл гэгээ, тэмүүлэл юм. Түүнийг одоо цагт л бичдэг. Тэгэхээр дурсамж гэдэг нь зөвхөн өнгөрсөн цагийн бичвэр бус гурван цагийн зохирол билээ. Өнгөрсөн цагийг өнөө цагт дархлан үлдээж ирээдүйд гэрч болгон илгээж байна. Энэ бол дурсамж юм.
Дурсамжийг үзэх хоёр хэтэрхийлэл байна. Нэг нь хэт шүтэх, нөгөө нь хэт үгүйсгэх хандлага юм. Хэн нэгний бичсэн дурсамжийг түүхийн батламж болгож, түүгээр бусдыг үгүйсгэх бороохой болгож болохгүй. Дурсамж бол нэг л баримт юм. Бас дурсамжийг үл тоомсорлогчид нь залуучуудыг дурсамж бичих нас болоогүй, дурсамж бичиж томорлоо гэх атлаа ахмадуудыг үхсэн хүнээр нэр төрийн бизнес хийлээ, дурсамжаа бичитлээ шалдаа буулаа гэхчилэн дарамталдаг. Тэд “Найз нөхөр эрдэггүй хүн өөрөө өөртөө дайсан” гэж Шота Руставели хэлснийг үл анзаарч байна. Үгүйсгэгчид дурсамжийн үнэ цэнийг энэ мэтээр хулгана шиг мэрж бүдгэрүүлдэг. Үнэхээр Дэмчигдоржийн хэлсэнчлэн “Нөхөр ханийн харилцан туслах хүчийг олохгүйгээр ганцаар гавьяа бүтээсэн нь нэгээхэн бээр үгүй” билээ.
Дурсамж гэдэг бол мэдээж ой санамж юм. Юуг хэзээ яаж дурсах вэ? Цаг үеэ олсон дурсамж үнэ цэнэтэй. Дурсамжийг цаг хугацааны цаашдын хүчин зүйл улам үнэ цэнэтэй болгодог. Гэрчлэх гэрчгүй болсон хойно нь, үнэн худлыг үл таамаглах тэр орчинд бус харин ч халуун сэргэг дээр нь дурсамжийг бичиж үлдээх нь утга зохиолын хөгжлийн түүхийг зөв тодорхойлоход дөхөмтэй юм. Гэхдээ яг үйл явдлын торгон ирэн дээр хэвлүүлэх нь дурсамжийн үнэ цэнээ алдагдуулах тохиолдол ч бий. Тиймээс дурсамжийг хэзээ нийтлүүлэх нь хэзээ бичих вэ гэдгээс илүү ач холбогдолтой санагддаг. Дурсамж нийтлүүлэх хамгийн тохиромжтой үе нь олон нийтийн анхаарал төвлөрсөн цэг буюу их ой тэмдэглэх үе юм шиг байна. Дурсамж нь өгүүлэгдэхүүний хувьд утга зохиолын тухай, хувь хүний тухай, зохиол бичсэн түүх, гадаад дотоодод хамт аялсан, наргиж цэнгэсэн гэх мэтээл эрээвэр хураавар зүйлс мэт байвч ямар ч тохиолдолд их утга зохиолын улаан шугамаас хазайж яахан болно.
“Зүс сайт хурдан морь гайхагдах атал журам сайн хүмүүн яаж орхигдомуй” гэж Лувсандамбажанцан хэлжээ. Эдүгээ цаг дор дурсамжийг хүндлэх, үнэ цэнэтэй болгох, бодлогоор цуглуулах, архивлах нь нэн чухал болж байна. Үнэхээр дурсамж гэдэг нь хувь хүний ой санамж төдийгүй түүхийн оюун ухаан, сэтгэлгээ, дүгнэлт, гаргалгаа мөн юм бол түүнийг төрийн зүгээс анхаарах л учиртай. Шууд утгаараа монгол хүний дурсамж гэдэг нь монгол түүхийн сан хөмрөг, архив, оюуны үйлдвэрлэл, ой санамж гэж хэлж болно. Тиймээс төр оюуны банкаа хамгаалалтад авч төсвөөс хөрөнгө зарж эх хэрэглэгдэхүүнээ авч үлдэх ёстой. Дурсамжийг төрийн бодлогоор хамгаалах, хадгалах, эрх зүйчүүлэх шаардлагатай. Бас нэг хойшлуулшгүй анхаарах зүйл бол дурсамжийг бүтээгч төдийгүй түүнийг судлаачдыг бэлтгэж болох юм. Яагаад дурсамж, дурдатгал судлаач гэж байж болохгүй гэж. Дурсамжийн өв сан, мэдээллийн санг бүрдүүлэхэд зохион байгуулалт л дутаж буйгаас өөр хориг саадыг би олж харахгүй байна.
Зохиолчдын дурсамжийг олшруулах олон янзын арга байж болно. Ерийн горимоор бичээд хол явахгүй. Түүнийг онцгой байдалд авч үзэх хэрэгтэй. Ялангуяа настайчуудыг эн тэргүүд анхааралдаа авах, дэргэд нь шавь шавилуулах, судлаач тавих, мэргэжлийн судлаачдыг санхүүжүүлэх, бас залуучуудыг залуу гэж орхиж болохгүй. Үе үеэ хамгаалж дурсамжийг зохион байгуулалттайгаар бичүүлж болох мэт. Түүнчлэн хамгийн наад зах нь зохиолчдын дунд уралдаан зарлах, урамшилтай болгох, сан бүрдүүлэх хөдөлгөөн өрнүүлэх төдийгүй дурсамжийг хуульчлан баталгаажуулах эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх хэрэгтэй. “Зохиогчийн эрхийн тухай” хуульд “утга зохиолын аман буюу бичмэл бүх төрлийн бүтээл”-ийг зохиогчийн эрхэд хамаарах бүтээл гэж үзсэн нь бий. Үүнд зохиолчийн дурсамж хамаарах эсэх нь тодорхойгүй. Байдал ийм л байна. Дурсамж үлдээх нь эр зориг, иргэний үүрэг юм. Түүнийг дэмжих хүсэл эрмэлзэл мэргэжлийн байгууллага болох Зохиолчдын эвлэлд байгаагийн нэг илрэл бол энэхүү “Бурхадын сархад” түүвэр юм. Харин төр, засагт энэхүү бодлогыг тууштай дэмжих хүсэл сонирхол байна уу? Эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх оюуны дархлаажуулалт байна уу?
Дурсамжийн түүвэр, эмхтгэл үнэхээр чухал санагдана. Энэ бол оюуны буян хураалт, ургацын баяр юм. Тиймээс МЗЭ-ийн 80 жилийн ойн босгон дээр “Зохиолчдын намтар судлалын төв”-ийг байгуулж энэхүү “Бурхадын сархад” эмхтгэлээр монголын зохиолчийн дурсамж, дуртатгалын байнгын цувралыг эхэлүүлж байна. Монголын зохиолчийн дурсамж, дурдатгал нь оюуны архив юм бол тэдний ой санамж оюуны банк байж таарна. Энэ банкыг байнга сааж, бас түүнд зохиолч бүр оюуны хөрөнгө оруулалт хийж дурсамж, дурдатгалын бороо уриан залбал яасан юм бэ? Үгүйдээ гэхэд үе үеийнхэн өөр өөрийн дурсамжийн ботийг бэлтгэж, хэн нэгэн зохиолчдын ой тэмдэглэхдээ заавал дуртгалын ном гаргаж хэвшвэл үеийнхэн хийгээд үе цагийн үнэлэмж болох мэт. МЗЭ-ийн даргаар ажиллаж байсан Д.Нямаа “Би МЗЭ-ийн даргын ажилд томилогдоод хамгийн түрүүнд зохиолчдын дурсамжийн 4 боть гаргая гэж бодсон. Тэр нь өргөжөөд 108 боть болоод явчихсан. Миний үед гэхэд л гучаад зохиолч бурхан болсон” гэж ярьж байна.
Зохиолч хүн дурсамж бичсэнээсээ бичээгүйн хариуцлага их байх шүү. Ганцхан та л мэдэх тэр түүхийн “гэрчийн мэдүүлгийг” нуун дарагдуулах эрх байхгүй мэт. Энэ талаас нь үзвэл дурсамж бичих нь тухайн зохиолчийн сайн дурын хэрэг бус, зайлшгүй гэрчлэн үлдээх иргэний үүрэг юм. Дурсамж нь нэг талаас түүхийн амьд гэрчийн үг, нөгөө талаар хувь хүний бодол санаа, тухайн үйлд хандах хандлага юм. Тэгээд ч энэ оюуны архивыг нээх нууц код нь өөр хэнд ч бус гагцхүү тэр зохиолчийн өмчлөлд байдаг нь байдлыг хялбаршуулж, бас хүндрүүлж байгаа юм.
“Хүний зорилго нь амьд явахдаа бус амьдрахдаа” гэж Жек Лондон хэлжээ. Уран бүтээлчийн амьдралын ил хийгээд далд түүхийг яахын аргагүй дурсамж, дурдатгал нөхнө. Ямар дурсамж бичснээр тань таныг ямар хүн байсныг бүгд санах болно. Тэгэхээр дурсамж бол хувь хүний хувь сэтгэгдлээс хэтийдсэн ариун тунгалаг сэтгэл, оюуны соёл юм. Дурсамж бичнэ гэдэг та бусдад хэрэгтэй байгаагийн л шинж төдийгүй утга зохиолын амьдралд идэвхтэй оролцогч, түүний биет төлөөлөгч мөн болохоо харуулж байгаа хэрэг.
“Мэргэдэд ханилбаас цэцэн болъюу” гэж Раашпунцаг хэлжээ. Цэцлэхийн тулд мэргэд ханилан хэр цэцэглэсэн нь чин сэтгэлийн дурсамжид л гэгээн мөрөө үлдээнэ. “Бурхадын сархад”-ын ширээнд тавтай морилж уран бүтээлийн халуун дурсамжаа харамгүй хайрлана уу. Дурсамж бол шавхагдаж дуусашгүй оюуны ай сав билээ.
Редактор Ү.Хүрэлбаатар
“Бурхадын сархад”-ын ширээнд тавтай морилно уу
Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн 80 жилийн ойд зориулан энэхүү “Бурхадын сархад” хэмээх дурсамжийн номыг эмхтгэн гаргав. Урд өмнө ийм уламжлал хэдийнэ бий болсон бөгөөд МЗЭ-ийн 40 жилийн ойгоор “Итгэл зүтгэлийн жилүүд” /1969/, 60 жилийн ойгоор “Эргэн дурсах жилүүд” /1988/, “Нөхрийн тухай үг” /1988/ ном болон зохиолчдын түүвэр, эмхтгэл, сонин сэтгүүлд олон арван дурсамж нийтлэгдсэн нь утга зохиол судлаач, уншигч олонд юугаар ч сольшгүй өв эрдэнэ болж байна. Энэ буухиаг үргэлжлүүлэхийн тулд өнөөгийн зохиолчдод хандан “Утга зохиол, урлаг” сониноор зар тархааж, ихэнхтэй нь уулзаж, учирлан хүсч дийлэнхийг нь шинээр бичүүлсэн бөгөөд өмнөх үеийнхнээс цөөвтөр дурсамж, дурдатгалыг сонгон авч энэхүү эмхтгэлд оруулав. Цаг охор, зарим нь байнгын харилцаа холбоо муутай, утга зохиолын амьдралд төдий л идэвхтэй оролцдоггүйн харгайгаар тэр болгон хамрагдаж чадаагүйг учирлахын хамт дурсамжийн түүврийг МЗЭ цаашид цуврал болгон эмхтгэн гаргахаар болж байгааг дуулгаж дараа дараагийн цувралд тулхтай сайхан дурсамж олныг ирүүлэхийг хичээнгүйлэн хүсье.
Нэг.
Монголын зохиолчдын ой санамжид хадгалагдан буй дурсамжууд нь утга зохиолын оюуны үнэт архив юм. Түүнийг цааснаа буулгаж, улмаар түүвэрлэн эмхтгэх нь оюуны архив үүцээ нээж байгаа хэрэг. Тэр үүц нь зохиолчдын эгэл жирийн амьдралын дүр төрхөөс эхлээд утга зохиолын хөгжлийн хичнээн чухал олон зангилаа асуудлын учгийг тайлах оньс болохыг тодорхойлон хэлэхэд бэрх. Тиймээс зохиолчийн дурсамжийг бүтээл туурвил төдийгүй архивын үнэт хэрэглэгдэхүүн гэх нь зүйд нийцнэ. Ер нь монголын утга зохиолын архив хоёр жигүүртэй бөгөөд нэг нь бүтээл туурвил, нөгөө нь зохиолчдын дурсамж юм. Чухамхүү энэ хоёр жигүүр нэг нь нөгөөгөө нөхөж гэмээ нь иж бүрдэл болж өд сөд нь гүйцэж утга зохиолын хөгжлийн тодорхой асуудалд тулхтай дүгнэлт хийх зайлшгүй нөхцлийг бүрдүүлж, эш хэрэглэгдэхүүн болох нь тодорхой юм. Тэгэхдээ дурсамжаас архивын цэгцтэй байдал, түүхийн яс баримтыг хэт шаардаж бас болохгүй.
“Хүн төрвөл нэгэн үе, өвс ургамал нэгэн намар” гэж их зохиолч В.Инжинаш нэгэнтээ хэлжээ. Үнэхээр зохиолчид үе үеэ эзлэнхэн төрж, өөр өөрийн оргил уран бүтээлээ туурвихын зэрэгцээ өөр хэний ч үл мэдэх дулаан сэтгэгдэл, халуун дурсамж, дурдатгалыг сэтгэлдээ тээн явдаг байна. Чухамхүү зохиолчийн тэрхүү үе цаг, үеийнхнийхээ тухай бичсэн шигшмэл сайхан дурсамж бүр нэгийг өгүүлж, хоёрыг бодогдуулна. Тиймээс Мишигийн Цэдэндорж “Өөрийн үеийн гайхамшигт хүмүүстэй хамт амьдрахаас илүү гавьяа үгүй” бахархсан буйзаа. Тэрхүү өөрийн үеийн гайхамшигт хүмүүсийн хамгийн ойрын алтан аргамж нь зохиолч зохиолчийнхоо тухай бичсэн дурсамж болох нь гарцаагүй юм.
Ерээд оноос өмнө зохиолчийн дурсамж, дурдатгалд ихэд болгоомжтой хандаж “Монголын зохиолчдын эвлэлийн тухай дурдатгал”, “Ахмад зохиолчдын дуртгал” гэх зэрэг тодотголтойгоор “партизан” зохиолчид, ахмадуудын хүрээнд бичүүлж, хэвлүүлж байсан нь тодорхой харагддаг. Тиймээс тэдгээр нь “албаны” талдаа бөгөөд дурсамжийн хамгийн гал цог нь болсон “амины” шинж илт үгүйлэгддэг. Энэ нь нэг талаасаа дурсамж бичигч болон бас юун тухай бичих нь олон давхар сонголтыг даван туулдаг байсантай холбоотой. Үүнд бас ч буруу үгүй, тэр хэрээр дэл сул бичигч, бичвэр үгүй болж гагцхүү тухайн үйл явдлыг гэрчлэгчдийн үзэл санааны тусгал болсон нь анзаарагддаг. Үүгээр баримжаалж тэр үеийн Зохиолчдын байгууллага, зохиолчдын тухай олон зүйлийг мэдэхэд архивын бичмэл албаны тэмдэглэлээс хавьгүй илүү сэтгэл, сэрэл мэдрэмж, мэдээллийг олж авч болдог. Энд л зохиолчийн дурсамжийн нэгэн давуу тал оршиж байна. Зохиолчдын албан ёсны бичмэл архивыг баяжуулагч нь зохиолчийн дурсамж болох нь гарцаагүй.. Зохиолчийн дурсамжийг шүүгч нь цаг хугацаа, бусдын үнэлэлт, архивын бичмэл эд хэрэглэгдэхүүн юм. Дурсамжийн үнэн зөвийн хэн нэгэн нь шүүхгүй. “Өчүүхэн эрх чөлөө өндөр хувь заяагаар холбогдсон байдаг” гэсэн Юлий Цезарийн үгийг мартаж болохгүй.
Үнэндээ зохиолчид маань амаа хамхиулах амьтас биш. Тиймээс аль ч цаг үед зохиолчид бичье гэсэн дурсамжаа бичсээр л ирсэн. Харин түүнийг хэвлэн нийтлэх нь ерээд оноос өмнө хязгаартай, даруулгатай байсан байх. Яруу найрагч Долгорын Нямаа “Бидний үед хамгийн зальтайгаар намтраа бичсэн хүн бол Лодонгийн Түдэв. Бага насныхаа тухай “Хорвоотой танилцсан түүх”, аавынхаа тухай “Эцгийн дүр төрх”, ээжийнхээ тухай “Дайрлага дайравзай” намтар тууж бичсэн” гэж хэлж байна. Эдгээр зохиолын “би” баатар нь зохиогч өөрөө учир түүнийг гурамсан дурсамж тууж гэж үзэж болох юм. Д.Нямаа бас “Үе үеийн зохиолчид дундаас Чимидийг дурсахгүй хүн гэж байхгүй шиг санагддаг. Энэ нь сонин боловч яагаад гэдгийн учрыг би тайлж чаддаггүй юм. Чухам үүнд л Чойжилын Чимид гэдэг тэр их хүний нууц учир, давтагдашгүй содон чанар оршин буй” гэж дуу алдсан нь бий. Үнэхээр энэ эмхтгэлийг бэлтгэх явцад ч Чойжилийн Чимидийн бишрэл төрүүлэм дүр төрх, С.Дашдооровын хээ шаагүй байдал, хүр хүр инээд, С.Удвалын ухааны намба, Д.Сэнгээгийн яруу тэмүүлэл, Л.Түдэвийн сэтгэлгээний цараа, Б.Явуухулан, Д.Пүрэвдорж, Ц. Мөнх нарын багш шавийн хэлхээ холбоо зохиолч нөхдийнхөө сэтгэлд амьд домог болон мөнхрөн үлдсэн нь тод мэдрэгдэж байв. Тиймээс багагүй тохиолдолд зарим зохиолчийн тухай бичлэг давхцаж байсныг төдийлөн танаж хассангүй. Учир нь энэ давтамж бас оюуны архивын дотоод мөн чанарын нэгэн төрхийг давхар илэрхийлж байгаа юм.
Ер нь зохиолч зохиолчийнхоо тухай дурсамж бичнэ гэдэг цээжинд бэлэн яваа тэр л ой санамжаа бараг шууд л урсган буулгасан хэрэг. Энэ нь он цагийн шалгуурыг нэгэнт даван туулж, шижир мэт тунаж, мартагдахын мананг нэвтэлсэн дотоод сэтгэлийн хамгийн нандин охь дээж байж таарна. Тиймээс дурсамж бичигчийг оюуны архивч төдийгүй бурхдын үгийг дамжуулагчид гэмээр санагддаг. Ерөөс зохиолчдыг ер бусын хүмүүс, бурхад мэт тэнгэрийн заяатан гэх уншигчдын хандлага, хүндлэлийг эш болговол тэдний дурсамжийг бурхдын сархадтай зүйрлүүлэхэд болохгүй юм ер үгүй. “Бурханд итгэдэг хүн олон байдаг ч бурхан цөөн хүнд итгэдэг” гэж Финляндийн зохиолч Мэртти Лэрни хэлсэн. Бурхны итгэдэг тэр цөөхөн хүний хүрээнд зохиолчид байж л таарна. Хэдийгээр “Бидний хэн маань ч бурхан болж чадна” гэж Эльберт Хабард хэлсэн боловч зохиолч хүн зохиолоороо төдийгүй бодол санаа, хүн чанар, дурсамж дурдатгалаараа бурханлаг байхын одонд төрсөн хэмээн ухаарч энэхүү номыг “Бурхадын сархад” хэмээн нэрлэсэн болно. Учир нь Ф.М.Достоевский “Агуу хүмүүс л агуу гунигийн мэдэрдэг” гэж зүгээр нэг хэлээгүй байх аа.
Хоёр.
Дурсамжийг бичихэд мэдээж бэлэн жор байхгүй. Гэвч зайлшгүй харгалзан үзвэл зохих стандарт гэж байна. Түүнийг ноён хутагт Данзанравжаагийн “Хүний сайн муу нь удаан ханилбал мэдэгдэнэ. Ус зэрэглээ хоёр мөн бус нь дэргэд очвол мэдэгдэнэ” гэсэн үгнээс гаргалгаа хийж томъёолж болох юм. Тухайлбал эндээс дурсамж, дурдатгал гэдэг нь нэгд, андлал, нөхөрлөлийн шалгуур, хоёрт, ёс зүй, хүн чанарын хэмжүүр, гуравт, бодит үйл явдлын амьд гэрчийн үг гэж ойлгож болохоор байна. Тиймээс эдгээр гурван зарчмыг дурсамж бичихэд баримтлах зайлшгүй шаардлагатай бөгөөд тэр нь эрхбиш утга зохиолын амьдралтай холбоотой зангилаа асуудлыг л сонгон бичнэ гэсэн үг юм. Өөрөөр хэлбэл дурсамжийг яаж бичих вэ гэдэг нь туйлын чухал бус юуг бичих вэ гэдэг нь өөрөө стандарт юм.
Дурсамжийг уран сайхны хэлбэрээр, дан баримтаар, бас баримт уран сайхныг хослуулах зэргээр гурван янзаар бичиж байна. Д.Намдагийн “Учиртай гурван толгой” бол уран сайхны хэлбэрээр бичигдсэн сонгомол дурдатгал юм. Тиймээс олон удаа хэвлэгджээ. Бид ч энэ удаа түүнийг бас сонгов. Сонгосны учир нь бичигдэж буй уран бүтээл нь өөрөө монголын шилээвэр бүтээл “Учиртай гурван толгой”, зохиогч нь Дашдоржийн Нацагдорж, бичигч нь Донровын Намдаг учраас тэр. Энэ нь дурсамжид хэн, юуг, яаж бичив гэдэг нь анхаарал татах гол хүчин зүйн болохыг харуулж байна. Яаж бичсэний тухайтад Д.Намдаг дурсамжаа дүр бүтээж, орчин байдлыг дүрчилэн, зураглан бичжээ. Тиймээс энэ дурсамжийг уншихад тэр үеийн хүрээний байдал, театрын уур амьсгал, “Учиртай гурван толгой”-г хэрхэн зохиох болсон шалтгаан, тайзнаа анх тавьсан түүх төдийгүй найруулагч Намдаг, зохиогч Нацагдорж, үзэгч Ишдорж тэргүүтний зан авир, дүр төрх нүдэнд харагдах мэт тод зурагдсан байдаг. Бодит хүний уран сайхны дүр бүтээж, түүнийг орчин нөхцөлтэй, орог саарал амьдралтай нь нүдэнд харагдаж, сэтгэлд тэмтрэгдтэл ингэж бичнэ гэдэг дурсамж бичих өндөр уран чадвар юм.
Дурсамж бичих хоёр дахь үндсэн хэлбэр нь дан баримтыг шүтэх явдал юм. Энэ талаар зохиолч Д. Батбаяр “Чин үнэнийг хэлэхэд алив нэгэн зохиолчийн тухай дурсамж бол их бага хэмжээгээр зохиомол зүйл байдаг. Зохиомол зүйл биччихье гээгүй ч үзсэн дуулсан, туулсан бэдэрсэн үнэнээ бичлээ ч түүнд ямагт зохиомол зүйл орсон байдаг...Миний бие Д.Намдаг багш, өвгөөдэй Дамдинсүрэн багш, Дооровын (Дашдооров)-хоо тухай дурсамж маягийн зүйл бичихийн оронд, ямар хүн байсан, юу гэж ярьж байсныг нь л тэмдэглэлийнхээ дэвтрээс хуулбарлан буулгаж энд толилуулж байна. Энэхүү зүйлд миний болон бусдын ямар нэгэн үнэлэмж байхгүй гэдгийг би батална” гээд “Дэвтэрт үлдсэн агшин хормууд” дурсамжаа бичсэн нь энэ эмхтгэлд оров. Тэгэхдээ дурсамж гэдэг нь дан цулгуй баримт бус, архив, тэмдэглэлийн дэвтрийн цаасны тасархай биш тул зохиолчийн байр суурь, хандлага заавал туссан байх нь эргэлзээгүй. Гурав дахь хэлбэрийн тухайд ихэнх зохиолчдын дурсамж бичих арга маяг нь бөгөөд баримт уран сайхны хосолмол шинж нь байвал зохих ерийн хэм хэмжээ ажээ.
Зохиолчид бичихээсээ илүү бие биедээ аман хэлбэрээр хэн нэгнийг дурсан ярих нь элбэг. Тэр нь дөнгөж саяхан болсон үйл явдал шиг, будаг нь ханхалсан шинэ ном шиг санагддаг. Дурсамж гэдэг нь оюуны галерей шиг тов тодхон ой ухааны тэмдэглэмж юм. Дурсамж бол ил тодын бичигдээгүй мандат юм. Дурсамж бол аль нэг байгууллагын тендер бус, хэн нэгний шахаа бус зүгээр л дотоод сэтгэлийн дуудлага юм. Дурсах ёстой хүнээ өөрийн эрхгүй дурсан ярьж, түүнээ ер бусын баатар, цэц мэргэдийн туйл мэтээр домогшуулан ярьдаг. “Домог бол худал, хуурмагийн тухай үнэн юм” гэж И.С.Таранов хэлжээ. Дурсамж, дурдатгал бол домогшсон үнэний тухай зохиогчийн ой санамжийн амьд зураглал, өөр өөрийн өнгө аяс бүхий зохиогчийн бодол санаа юм.
Дурсамжийг дэндүү гар хурууны үзүүрээр бичих хандлага их байна. Ялангуяа магтаалын магнаг торгоор хучихаас аль болох зайлсхийж, бодит байдлыг гэрчлэн бичих нь туйлын чухал юм. Дурсамжийг бичихдээ хэт магтан туйлшрах, эсвэл өөрийгөө томчуулын дунд хавчуулж хөөрөгдөх хандлага түгээмэл ажиглагдаж байна. Бас ач холбогдол багатай зүйлийг, тухайлбал идсэн уусан, архидсан согтсоноороо гул барьж бичих нь зохисгүй. Архи гэгч идээний дээж хэдий ч анд нөхөрлөлийн дурсамжийг сэргээх өдөөгч төдий зүйл байтал зөвхөн түүнийг л ой ухаандаа тогтоосон мэт эргэцэх нь гайхмаар. Дурсамж бичихдээ ялангуяа он цагийг сайтар нягтлах хэрэгтэй. Бас хүний нэр дурдах, тэдний хэлсэн үгийг иш татахдаа ихэд болгоомжтой хандах нь зүй. Тэр тусмаа бурхан болоочийн нэрийг дурдаж ишлэхдээ үнэнийг чанад сахих учиртай. Дурсамжинд зохиолч өөрийн санаа бодлыг тулгаж, муйхарлаж болохгүй. Өөрийн бодол өөртөө зөв хэдий ч бусдад төдий л хүртээлтэй бус. Тиймээс хүссэн ч, эс хүссэн ч аар саар зүйлээс ангижирч, их утга зохиолын эрх ашгийн төлөө бичих нь зүйн хэрэг юм.
Үнэн худлын хайчин дунд, санах мартахын зааг дээр дурсамж бичигддэг. Дурсамжинд бичигдсэн бүхнийг үнэн, худлын эцсийн шалгуур гэж үзэх боломжгүй. Тиймээс дурсамжийн үнэн худлыг тухайн бичигчийн ёс зүйт байдал, хүн чанар, шударга зөн билигт л найдахаас өөр замгүй. Энэ нь дурсамж бичсэнээрээ ёс зүйн хариуцлагыг зохиогч өөрөө өөртөө сайн дураараа үүрч байна гэсэн үг. Ёс зүйгүй явдал бүрийн цаана их буглаа байдаг. “Сайн санаа тэнэглэл хоёр харш” гэж Аристотель бичжээ. Үнэхээр дурсамж нь зохиогчийн иргэний үүрэг, хариуцлагын дотоод механизм дээр оршин тогтдог эмзэг зүйл. “Ер нь амьдралыг гутаахад тун амархан, харин чимэглэхэд яггүй хэцүү байдаг” зохиолч Ч.Лодойдамба бас хэлжээ. Хатуу үг хэлэхийн тулд гарцаагүй шалгагдсан баримт хэрэгтэй. Үнэн үг гашуун, бас элдэв эсэргүүцэлтэй тулгардаг. Тэгэхдээ “Гашуун үнэнийг хэн нэгэнд хэлэхийн өмнө хэлнийхээ үзүүрт зөгийн бал түрхэх хэрэгтэй” гэсэн Араб ардын үгийг цаг ямагт санаж байх учиртай. Уншигчдад зөв сингал өгөх нь дурсамжийн гол, тэр тусмаа элитүүдийн үүрэг юм.
Дурсамж бол жирийн санал сэтгэгдэл бус, өргөмжлөл бүр ч биш харин бодит байдал, үнэлэмж, байр суурь юм. Дурсамж бол үйл явдлын эргэн тойрны орчин бус харин түүний мөн чанарын батламж юм. Тиймээс зохиолч хүн дурсамжийг зохиож болохгүй. Дурсамж нэрээр бусдыг гутааж, нэр төрд нь халдаж болохгүй. Түүхийг гуйвуулж бүр ч болохгүй. Зохиомол бичвэр зохиолчдын эв нэгдэлд цав суулгаж, сэтгэлд тундас үүсгэнэ. Шар сонинуудад зохиолчдыг гутаасан гүтгэлэгийн үер хүчээ авч байна. Үнэн хэрэгтээ түүнийг зохиолчид өөрсдөө л санаа сэдлийг нь гаргаж, заримыг нь бичиж өгч байгаа. Сэтгэл санааны хүчирхийлэл, мэдээллийн хүчирхийлэл хамсраад ирэхээр түүхийн үнэн гуйвж алиагаа алдна. “Хагацашгүй нөхрийг марташгүй үгээр бүү хорсого” гэсэн үгийг мартаж болохгүй. Ер нь дурсамж бичихдээ өөрийнхөө бодлыг бусдад тулгах, өрөөлийн бодлыг үл зөвшөөрөх нь ёс зүйгүй асуудал. Худлаа юм бичиж нэр төрөө түймэрдэх хэрэгггүй. Тиймээс яруу найрагч Д.Пүрэвдорж “Хүний нэрийг бүтэн хугалсан хүн өөрийнхөө нэрийг хагас хугалдаг” гэсэн бол Америкийн философич Сантаяна “Түүхээ мартдаг хүн – түүний эргэлтэн дээр сүйрнэ” гэжээ,
Дурсамж бол чөлөөт индэр юм. Тиймээс дурсамжийг хэн ч бичиж болно. Зөвхөн настангууд, алдартангууд дурсамж бичдэг гэсэн ойлголт үеэ өнгөрөөсөн тул их багын ялгал гэж үгүй. Харин ч тухайн үйл явдалд оролцогч “гишүүд” нь тэр томчуудыг томруулж, гэрчилж, үйл явдлын үнэн зөвийг хамгийн шударга үнэнээр нь нотлогчид юм. Тиймээс нэр нь үл дурдагдах үлдэгсэдийг энэхүү “Бурхадын сархдад” аль болох хамруулахыг хичээсэн болно. Улсын наадамд барилдах 512 бөх бүгд л бөхчүүд бөгөөд улсын цолтон, үзүүр түрүүний бөхийг тодруулагчид нь тэд юм. Тиймээс зохиолчид биеэ голж, хойш суулгүй энэ тэгш боломж, нээлттэй байдлыг ашиглах хэрэгтэй. Дурсамж бичихэд оны ялгаа, шагналын ялгаа огт байхгүй.
Дурсамж бичлэгт дутагдаж буй гол зүйл бол утга зохиолд шинэчлэл хийсэн тэр үйл явдлуудын тухай төвлөрч чадахгүй байгаад оршино. Тэр зангилаа асуудлын зангилааг тайлах нь дурсамж бичихийн анхдагч шалтаг, шаардлага юм. Түүнээс биш хэдүүлээ нийлээд, багыгаа дэлгүүр гүйлгээд, хоорондоо хэн нь том болохоо маргалдаад байх нь үнэндээ их утга зохиолын дурсамжийн туслах л объект юм. Энэ нь тухайн хүний санааны мухарт сүүмэлзэх дэнгийн гэрэл мэт хувь сэтгэгдэл төдий зүйл. Ер нь сэтгэгдэл, дурсамж, дурдатгалыг ялгаж хэрэгтэй. Сэтгэгдэл бол таны бодол санаанд торж үлдсэн тэр зүйл юм. Дурсамж бол таны байр суурь, үзэл бодол, гэрч баримт юм. Дурдатгал бол таны төдийгүй утга зохиолын хөгжлийг углуургаар нь танин мэдэх нотолгоожсон баримт, оюуны архивын…тоот данс бүхий хэрэглэгдэхүүн юм. Дурсамжийг “хялбарчилбал” сэтгэгдэл, “хүндрүүлбэл” дурдатгал болно. Тиймээс сэтгэдэл, дурсамж, дурдатгалыг элбэг төлөөлнө хэмээн үзэж дурсамж гэдэг үгээр төлөөлүүлэн бичиж байна. Ер нь дурсамж, намтрыг насны бөгсөнд, хийх ажилгүй болсон үедээ ч юм уу, хэн ч тоохгүй болоход өөрийнхөө “том” явсныг мэдүүлэх гэж бичих гэх гоморхол, цөхрөлийн ойлголтоос нэг мөсөн салах хэрэгтэй. Идэр залуу зохиолчийг дурсамжаа бичихийг хүсэхэд зарим нь илт сэжиглэнгүй, зарим нь үл тоомсорлох, тэрч байтугай “дурсамж бичих нас болоогүй” гэх нь ч таарч байв. Тийм ч биз, үгүй ч биз.
Гурав.
Дурсамж оюуны өмч мөн үү? Мөн бол түүнийг хэрхэн үнэлгээжүүлэх, үнэ цэнтэй болгох вэ? Энэ нь зөвхөн Зохиолчдын эвлэлийн ажил мөн үү? Төрийн зүгээс ямар дэм тусламж хэрэгтэй вэ? Эрх зүйн хувьд түүнийг хэрхэн баталгаажуулах вэ? Энэ мэт олон асуултууд хариулт үгүй хэвээр байна. Дурсамж бол түүх, түүх бол дурсамж юм. Тиймээс зохиолчийн дурсамжийг хувь хүний жирийн сэтгэгдлээс ангид, тухайлбал тэдний уран бүтээлийн түвшинд авч үзэж, ач холбогдол өгч байж үнэ цэнэтэй болно. Өөрөөр хэлбэл дурсамжийг оюуны өмч, түүний ханш сайтай бүтээгдэхүүн гэж үзэх ёстой. Өмч л юм бол үнэлгээтэй байх учиртай. Түүнийг төр л гүйцэтгэж чадна. Улсын архивын онцгой нэгэн салбар нь зохиолчдын оюуны архив биш гэж үү.
Үнэндээ монголын утга зохиолын түүхийн ховор нандин дурсамж, дурдатгалын хэвлэгдээгүй олон ботиуд зохиолчдын тархи толгойнд явж байна. Хамгийн харамсалтай нь дурсамж бол алганы хээ шиг давтагдашгүй агаад ганцхан хувь байдаг зүйл. Тэр нь тэр хүнтэйгээ хамт оршин байдаг, бас үгүй болдог. Үүнд л хамаг учир, үнэ цэнэ нь байна. Бэлтгэл хурандаа Г.Дорж телевизээр ханийнхаа тухай ярихдаа С.Удвал гуайг бие муу байх үедээ “Маарамба гуай минь надад гурван жилийн нас хайрлаач. Би дурсамжаа бичмээр байна. Түүнээ бичиж амжаагүй яваа хүн шүү дээ би” гэсэн тухай өрөвдөлтэй түүх хүүрнэсэн…Сономын Удвал гуай шиг түүхэн хүнийг дурсамжтай нь хамт алдах тоолонд түүхийн мөр балардаг” гэж яруу найрагч Д.Нямаа нэгэн дурсамждаа харамсан өгүүлжээ. Үнэхээр их утга зохиолд түүхэн үйл явдал, түүхэн хүн гэж байна. Түүнийг дан архивын материалаар сэргээн санах боломжгүй. Ямар ч архивын материалаас илүү дурсамж нь амьд харьцааг үүсгэдэг. Нэгдүгээр биеэс өгүүлэмж нь гардаг. Биечлэн оролцсон гэдэг нь өөрөө үнэ цэнтэй төдийгүй тухайн цагийн шингээлт юм. Хоосон шуудайг босгож болдоггүйтэй адил үйл явдалд оролцоогүй хүн дурсамж бичих боломжгүй. Тиймээс дам дурсамж гэж үгүй. Хэдийгээр хүний яриаг дам дамжуулж байвч тэр нь театрын тайзнаас жүжиг үзэж буй мэт амьдлаг байдаг. Тэгэхээр дурсамж бол туулсан амьдралын цадиг түүх, туулах амьдралын гэрэл гэгээ, тэмүүлэл юм. Түүнийг одоо цагт л бичдэг. Тэгэхээр дурсамж гэдэг нь зөвхөн өнгөрсөн цагийн бичвэр бус гурван цагийн зохирол билээ. Өнгөрсөн цагийг өнөө цагт дархлан үлдээж ирээдүйд гэрч болгон илгээж байна. Энэ бол дурсамж юм.
Дурсамжийг үзэх хоёр хэтэрхийлэл байна. Нэг нь хэт шүтэх, нөгөө нь хэт үгүйсгэх хандлага юм. Хэн нэгний бичсэн дурсамжийг түүхийн батламж болгож, түүгээр бусдыг үгүйсгэх бороохой болгож болохгүй. Дурсамж бол нэг л баримт юм. Бас дурсамжийг үл тоомсорлогчид нь залуучуудыг дурсамж бичих нас болоогүй, дурсамж бичиж томорлоо гэх атлаа ахмадуудыг үхсэн хүнээр нэр төрийн бизнес хийлээ, дурсамжаа бичитлээ шалдаа буулаа гэхчилэн дарамталдаг. Тэд “Найз нөхөр эрдэггүй хүн өөрөө өөртөө дайсан” гэж Шота Руставели хэлснийг үл анзаарч байна. Үгүйсгэгчид дурсамжийн үнэ цэнийг энэ мэтээр хулгана шиг мэрж бүдгэрүүлдэг. Үнэхээр Дэмчигдоржийн хэлсэнчлэн “Нөхөр ханийн харилцан туслах хүчийг олохгүйгээр ганцаар гавьяа бүтээсэн нь нэгээхэн бээр үгүй” билээ.
Дурсамж гэдэг бол мэдээж ой санамж юм. Юуг хэзээ яаж дурсах вэ? Цаг үеэ олсон дурсамж үнэ цэнэтэй. Дурсамжийг цаг хугацааны цаашдын хүчин зүйл улам үнэ цэнэтэй болгодог. Гэрчлэх гэрчгүй болсон хойно нь, үнэн худлыг үл таамаглах тэр орчинд бус харин ч халуун сэргэг дээр нь дурсамжийг бичиж үлдээх нь утга зохиолын хөгжлийн түүхийг зөв тодорхойлоход дөхөмтэй юм. Гэхдээ яг үйл явдлын торгон ирэн дээр хэвлүүлэх нь дурсамжийн үнэ цэнээ алдагдуулах тохиолдол ч бий. Тиймээс дурсамжийг хэзээ нийтлүүлэх нь хэзээ бичих вэ гэдгээс илүү ач холбогдолтой санагддаг. Дурсамж нийтлүүлэх хамгийн тохиромжтой үе нь олон нийтийн анхаарал төвлөрсөн цэг буюу их ой тэмдэглэх үе юм шиг байна. Дурсамж нь өгүүлэгдэхүүний хувьд утга зохиолын тухай, хувь хүний тухай, зохиол бичсэн түүх, гадаад дотоодод хамт аялсан, наргиж цэнгэсэн гэх мэтээл эрээвэр хураавар зүйлс мэт байвч ямар ч тохиолдолд их утга зохиолын улаан шугамаас хазайж яахан болно.
“Зүс сайт хурдан морь гайхагдах атал журам сайн хүмүүн яаж орхигдомуй” гэж Лувсандамбажанцан хэлжээ. Эдүгээ цаг дор дурсамжийг хүндлэх, үнэ цэнэтэй болгох, бодлогоор цуглуулах, архивлах нь нэн чухал болж байна. Үнэхээр дурсамж гэдэг нь хувь хүний ой санамж төдийгүй түүхийн оюун ухаан, сэтгэлгээ, дүгнэлт, гаргалгаа мөн юм бол түүнийг төрийн зүгээс анхаарах л учиртай. Шууд утгаараа монгол хүний дурсамж гэдэг нь монгол түүхийн сан хөмрөг, архив, оюуны үйлдвэрлэл, ой санамж гэж хэлж болно. Тиймээс төр оюуны банкаа хамгаалалтад авч төсвөөс хөрөнгө зарж эх хэрэглэгдэхүүнээ авч үлдэх ёстой. Дурсамжийг төрийн бодлогоор хамгаалах, хадгалах, эрх зүйчүүлэх шаардлагатай. Бас нэг хойшлуулшгүй анхаарах зүйл бол дурсамжийг бүтээгч төдийгүй түүнийг судлаачдыг бэлтгэж болох юм. Яагаад дурсамж, дурдатгал судлаач гэж байж болохгүй гэж. Дурсамжийн өв сан, мэдээллийн санг бүрдүүлэхэд зохион байгуулалт л дутаж буйгаас өөр хориг саадыг би олж харахгүй байна.
Зохиолчдын дурсамжийг олшруулах олон янзын арга байж болно. Ерийн горимоор бичээд хол явахгүй. Түүнийг онцгой байдалд авч үзэх хэрэгтэй. Ялангуяа настайчуудыг эн тэргүүд анхааралдаа авах, дэргэд нь шавь шавилуулах, судлаач тавих, мэргэжлийн судлаачдыг санхүүжүүлэх, бас залуучуудыг залуу гэж орхиж болохгүй. Үе үеэ хамгаалж дурсамжийг зохион байгуулалттайгаар бичүүлж болох мэт. Түүнчлэн хамгийн наад зах нь зохиолчдын дунд уралдаан зарлах, урамшилтай болгох, сан бүрдүүлэх хөдөлгөөн өрнүүлэх төдийгүй дурсамжийг хуульчлан баталгаажуулах эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх хэрэгтэй. “Зохиогчийн эрхийн тухай” хуульд “утга зохиолын аман буюу бичмэл бүх төрлийн бүтээл”-ийг зохиогчийн эрхэд хамаарах бүтээл гэж үзсэн нь бий. Үүнд зохиолчийн дурсамж хамаарах эсэх нь тодорхойгүй. Байдал ийм л байна. Дурсамж үлдээх нь эр зориг, иргэний үүрэг юм. Түүнийг дэмжих хүсэл эрмэлзэл мэргэжлийн байгууллага болох Зохиолчдын эвлэлд байгаагийн нэг илрэл бол энэхүү “Бурхадын сархад” түүвэр юм. Харин төр, засагт энэхүү бодлогыг тууштай дэмжих хүсэл сонирхол байна уу? Эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх оюуны дархлаажуулалт байна уу?
Дурсамжийн түүвэр, эмхтгэл үнэхээр чухал санагдана. Энэ бол оюуны буян хураалт, ургацын баяр юм. Тиймээс МЗЭ-ийн 80 жилийн ойн босгон дээр “Зохиолчдын намтар судлалын төв”-ийг байгуулж энэхүү “Бурхадын сархад” эмхтгэлээр монголын зохиолчийн дурсамж, дуртатгалын байнгын цувралыг эхэлүүлж байна. Монголын зохиолчийн дурсамж, дурдатгал нь оюуны архив юм бол тэдний ой санамж оюуны банк байж таарна. Энэ банкыг байнга сааж, бас түүнд зохиолч бүр оюуны хөрөнгө оруулалт хийж дурсамж, дурдатгалын бороо уриан залбал яасан юм бэ? Үгүйдээ гэхэд үе үеийнхэн өөр өөрийн дурсамжийн ботийг бэлтгэж, хэн нэгэн зохиолчдын ой тэмдэглэхдээ заавал дуртгалын ном гаргаж хэвшвэл үеийнхэн хийгээд үе цагийн үнэлэмж болох мэт. МЗЭ-ийн даргаар ажиллаж байсан Д.Нямаа “Би МЗЭ-ийн даргын ажилд томилогдоод хамгийн түрүүнд зохиолчдын дурсамжийн 4 боть гаргая гэж бодсон. Тэр нь өргөжөөд 108 боть болоод явчихсан. Миний үед гэхэд л гучаад зохиолч бурхан болсон” гэж ярьж байна.
Зохиолч хүн дурсамж бичсэнээсээ бичээгүйн хариуцлага их байх шүү. Ганцхан та л мэдэх тэр түүхийн “гэрчийн мэдүүлгийг” нуун дарагдуулах эрх байхгүй мэт. Энэ талаас нь үзвэл дурсамж бичих нь тухайн зохиолчийн сайн дурын хэрэг бус, зайлшгүй гэрчлэн үлдээх иргэний үүрэг юм. Дурсамж нь нэг талаас түүхийн амьд гэрчийн үг, нөгөө талаар хувь хүний бодол санаа, тухайн үйлд хандах хандлага юм. Тэгээд ч энэ оюуны архивыг нээх нууц код нь өөр хэнд ч бус гагцхүү тэр зохиолчийн өмчлөлд байдаг нь байдлыг хялбаршуулж, бас хүндрүүлж байгаа юм.
“Хүний зорилго нь амьд явахдаа бус амьдрахдаа” гэж Жек Лондон хэлжээ. Уран бүтээлчийн амьдралын ил хийгээд далд түүхийг яахын аргагүй дурсамж, дурдатгал нөхнө. Ямар дурсамж бичснээр тань таныг ямар хүн байсныг бүгд санах болно. Тэгэхээр дурсамж бол хувь хүний хувь сэтгэгдлээс хэтийдсэн ариун тунгалаг сэтгэл, оюуны соёл юм. Дурсамж бичнэ гэдэг та бусдад хэрэгтэй байгаагийн л шинж төдийгүй утга зохиолын амьдралд идэвхтэй оролцогч, түүний биет төлөөлөгч мөн болохоо харуулж байгаа хэрэг.
“Мэргэдэд ханилбаас цэцэн болъюу” гэж Раашпунцаг хэлжээ. Цэцлэхийн тулд мэргэд ханилан хэр цэцэглэсэн нь чин сэтгэлийн дурсамжид л гэгээн мөрөө үлдээнэ. “Бурхадын сархад”-ын ширээнд тавтай морилж уран бүтээлийн халуун дурсамжаа харамгүй хайрлана уу. Дурсамж бол шавхагдаж дуусашгүй оюуны ай сав билээ.
Редактор Ү.Хүрэлбаатар
Цааш унших...
Алтай бол уран зохиолын ундарга нь
Говь-Алтай аймгийн хөгжүүлэх “Алтай сан”-ийн ерөнхийлөгч, Нутгийн зөвлөлийн тэргүүнээр олон жил ажиллаж нутаг орныхоо төлөө зүтгэж явсан хүмүүсийн нэг нь Үржингийн Хүрэлбаатар юм. Д. Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт утга зохиолын шүүмжлэгч, МЗЭ-ийн нэрэмжит шагналт яруу найрагч, МСНЭ-ийн нэрэмжит шагналт сэтгүүлч, хэл бичгийн ухааны доктор /Ph.D/ энэ эрхэм хүнтэй цөөн хором ярилцав.
-Уран бүтээлч хүнтэй “сүүлийн үеийн уран бүтээлийн нь тухай” заавал ярих нь үндсэндээ “дэг” болжээ ?
-Тийм шүү, сайн байна уу гэсэнтэй л адил болчихсон. Малчин дээр очоод мал сайн уу гэдэг шиг. Үнэндээ уран бүтээлийг хүн туурвиж, малыг малчин хүн малладаг биз дээ. Тэгэхээр хүний нь хувьд урьдаар мэнд усыг нь мэдэж мэндчилж байвал зүгээр юмсан?
-За, уучлаарай. Та сайн байна уу, сайхан зусч байна уу ?
-Сайн сайн байна уу. Би сая ганц чамайг хэлээгүй юм шүү. Сүүлийн үед уран бүтээлийн олз арвинтай байгаа. Гурван мянган гурван мөрт шүлэг бичсэн. Сонин юм. Түүндээ их додигор байгаа. “Ертөнцийн гурав”-ыг ертөнцөд анх удаа бичсэн монголчууд үнэхээр аугаа юм. Бас хайку шүлэг гэж япончуудын бүтээсэн шүлгийн сонин дэг жаяг байна. Өөрийн нь бай өрөөлийнх ч бай уран бүтээл гэдэг хүн төрөлхтний оюуны өмч юм. Тиймээс түүнийг нэгийг нь нөгөөтэй нь сөргүүлэн тавих би дургүй. Би ингэж бодож бичсэн учраас миний гурвалууд миний л хувилбар юм. Ертөнцийн гурвын гүн утга, хайку шүлгийг хайрцаг хэмнэлийг бас судалж байна даа.
-Та гурван мөртөөсөө гурвыг хэлэхгүй юу?
-Олгоход бэрх байж мэднэ. Гэхдээ уншигчдыг бодож уншдаг болоосой гэж бодох юм. Хайку талдаа байж мэдэх гурван мөрт хэлье.
Хаврын өдөр
Намрын шинж орох нь
Чи байж
…
Хоёр хар хэрээ
Бие биенээсээ цагаан үс хайв
Хоёулаа олсонгүй
…
Үхэж буй амьтны нүдэнд
Мөхөөж буй дэлхий өөрөө
Үхэж буй мэт харагдана
-Нутгаа санахаар та яадаг вэ, яаж нутагсаагаа гаргадаг вэ?
-Мал хужирсдаг шиг хүн нутгаа санахаар бас хужирсдаг байх. Нэг юм үгүйлээд эхэлдэг. Дом нь нутгийн ямар нэг юм байдаг. Тухайлбал манай гэрт нэг загийн булдруу бий. Би сумын төв орохдоо хамаатангийнхаа түлээнээс гуйж авсан юм. Түүнийгээ үнэрлээд суухад сайхан болчихдог юм. Нутагсаагаа гаргах гэж нутгийн тухай дуу бичдэг дээ. “Зүүдний мөнгөн миний Алтай”, “Засагт хааны хөх харчууд”, “Шанаган булаг” зэрэг дуунууд чухамхүү нутаг санасан хагассан сэтгэл, нутагсаагаа гаргах гэсэн миний хужирсасан гэтгэлгээний үр юм шүү.
-Алтайханыг эв түнжин муутай гэлцдэг. Тийм ч юм шиг надад санагддаг ?
-Алтайхан тийм, ийм гэж элдэв зүйлийг наагаад хэрэггүй л дээ. Ерөөсөө хүний араншин тийм юм. Эв түнжин гэдэг ялангуяа дангаар биеэ авч явах чадвартай омог бардам алтайхны хувьд маш хүнд зүйл. Төрийн нэг том албан тушаалд алтайн хоёр хүн шалгараад гараад ирдэг байхгүй юу. Түүний нэг нь томилогдож нөгөөх нь үлднээ дээ. Шартай юм чинь нэг юм хэлж л таарна. Түүнийг нь хүмүүс хов жив болгож хооронд нь зодолдуулах ажлыг зохион байгуулдаг. Уг нь уужуу ухаанаар бодвол шарлахаж хэлсэн үг нь чухал бус шалгарч гарч ирсэн тэр чадварыг нь л ярих ёстой байхгүй юу.
-Бага, залуу байхаас санаанд зурагдаж үлдсэн сонин, сайхан, ховор хүмүүсийн “хөрөг”-үүдээс ярьж өгөөч ?
-Манай аав их сониуч, шинэчлэгч хүн байсан юм шиг байгаа юм. Шарга суманд Мал аж ахуйн машинт станц байгуулагдахад анхны гурван айлын нэг болж очоод анхны дизелийг асааж, трактор бариад л явж байсан. Говь-Алтай айлууд Завханы Ямаатад хөрөө рам байгуулахад анхны арван айлын нэгэн болчихсон мотор асааж, мод цагаалаад давхиж байсан. Шилжит хөдөлгөөн хэцүү байхад нутагтаа нэг очоод дараа нь Улаанбаатарт, тэндээсээ Сэлэнгийн Зүүнхараад нүүдэлж, тэндээ нэг их удалгүй Улаанбаатарт шилжиж ирээд суурьшсан. Хөөрхий бидний ирээдүйг их холоос харж нэг талаас нутагт сэтгэлийн аргамжаагаар аргамжиж, нөгөө талаас тэр үедээ л байж болох ийм мундаг хувилбараар бидний нүдийг нээж монгол орныг танилцуулж байсан байгаа юм. Тиймээс миний бага нас бол аялалын бага нас байсан. “Аавын бийд газар үз” гэдэг үгийг би хар бага наснаасаа мэдэрсэн нь хожим амьдралын минь алтан дүрэм болсон юм. Сонин гэвэл үүнийг хэлмээр байна. За, сайхны тухайд гэвэл бид чинь монгол улсын газрын зурагт төрсөн гэрийн буйрыг нэлээд сайн тамгалсан хүмүүс болчихоод байгаа юм. Бид эцэг эхээсээ арвуулаа. Түүний дөрөв нь Говь-Алтайн Төгрөг суманд, гурав нь Шарга суманд, Завханы Хуримтад нэг, Сэлэнгийн Зүүнхараад нэг,Улаанбаатарт нэг нь төрсөн. Хүргэн бэргэчүүд болоод явчихаар Хэнтий, Сүхбаатар, Увс, Дорнод, Төв, Өвөрхангай, Завхан, Ховд болоод явчихна. Сайхан байгаа биз. Ховор хүмүүсийн тухайд нутгийн хэдэн ханхар хөгшчүүд байх шив дээ. Тэдний хөрөг нь миний шүлэг зохиолд шингэсэн бий. Ажиглаарай даа.
-Би андуурайгүй бол та “Марзан Шарав” академийг байгуулсан байх аа?
-Байгуулалцсан гэвэл үнэн болно. Харин “Марзан Шарав” гэх энэ төрийн бус байгууллагыг академи гэж нэрлэсэн нь миний санал байсан. Говь-Алтайн хөх эрчүүд монголын түүчээ болж явсны маргашгүй нэгэн жишээ нь очин үеийн монголын дүрслэх урлагийн үндэслэгч нь болсон Шарав гуай байгаа юм. Түүний алдрыг сэргээх гэж ерээд оны эхэнд Алтай сангийнхан нэрэмжит ажил хүртэл зохион байгуулж байсан даа.
-“Ном бол ертөнцийг харах цонх мөн” гэдэг үг нэлээд “хөгширчээ”. Ном, ном туурвихуй, номтой нөхөрлөх … тухай таны бодол ?
-Энэ үгийг хуучирсан гэж би огт бодохгүй байна. “Цонх” гэдэг үг хуучинсаг санагдаж байгаа бол түүнийг “нүд” гэдэг үгээр орлуулчих л даа. Утга эгээ л адилхан. Гэхдээ хэргийн гол нь үгийн хуучин шинэдээ байгаа юм биш. Чи ч тэгж асуугаагүйг би мэдэж байна. Ном бол миний хувьд сэтгэдэг амьтан юм. Би түүнтэй ярьдаг. Сайхан зүйлийг нь нулимсаар норгож уншдаг, санал зөрөх зүйл дээр салам маргалддаг. Ном бол миний анд нөхөр минь юм. Би түүнгүйгээр амьдарч чадахгүй. Оюуны тархи, мөрөөдлийн таяггүйгээр, цаг хугацааны тэмтрүүлгүйгээр яаж амьдрах юм. Шинжлэх ухаан хичнээн хөгжиж, бүх зүйл цахим хэлбэрт орлоо гээд ч хатуу, нимгэн хавтастай энэ хэдэн ноорхой номууд маань улам л үнэд орно. Би тэгж л боддог. Ном туурвина гэдэг хүүхэд төрүүлэхтэй адил. Ухаанаас ухаан тасалж ном төрдөг. Сайн муу хүүхэд байдаг шиг сайн муу ном байдаг л байх. Ямартай ч хүүхэд бүхэн хүн байдагтай адил ном бүхэн эрдэм л байдаг. Тиймээс номыг сайн муу, нимгэн зузаанаар дугаарлах дургүй. Би ямар ч тохиолдолд номыг зурж уншиж чаддаггүй хүн. Тийм л хайртай болчихдог юм байна. Номтой нөхөрлөсөн хүүхэд бүтэн хүн болно, тэгэхгүй бол тал хүн болно гэж боддог. Яагаад гэвэл ном гэдэг чинь ертөнцийг танин мэдэх чиний билгийн нүд чинь байхгүй юу. Тийм биз дээ. Номыг хамгийн их бишрэн шүтэж алдаршуулсан шинэ цагийн хүн бол Мишигийн Цэдэндорж. Энэ хүн л дэлхийн номын өдрөөр заавал нэг дуугардаг байсан даа.
-“Жинхэнэ хүн” гэж та ямар хүнийг хэлэх вэ ?
-Сонин асуулт байна. Нээрээ жигээ нь би бид хоёр жинхэнэ хүн мөн үү. Дан дангаараа бол жинхэнэ гэхэд бэрх л байх. Яагаад гэвэл хүн хүнтэйгээ харьцаж байж, өргөн утгаараа нийгэмшиж байж жинхэнэ хүн болдог. Тэгэхээр ээж аавын бүрж бурхан багший шүншиглэж илгээсэн энэ сайхан биеийг жинхэнэ хүн болгохын тулд оюунших л хэрэгтэй. Хүний оюун ухааныг би амьдралын алтан аргамж гэж боддог. Тэгэхээр жинхэнэ хүн гэдэг маань хэн нэгэнд болон хамт олон, нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн оюуны уялага, уяатай болсон тэр хүнийг л хэлнэ байх гэж бодож байна. Энэ бол дан дарга нар гэсэн үг огт биш бөгөөд тэгж ойлговол би ихэд харамсана.
-Архи уух, заримдаа согтох үе хэнд ч гэсэн байж л байдаг ?
-Архийг хүн төрөлхтөн бүтээж, хүн төрөлхтөн хэрэглэж байна. Тиймээс түүнийг ад шоо үзэх нь тэнэг хэрэг. Харин соёлтой, зөв, тохируулан хэрэглэх тухайд бол өөр яриа болно. Огт архи хэрэглэж үзээгүй хүнийг би азгүй амьтан гэж боддог. Миний нэг мундаг эрдэмт, хувийн өө сэвгүй найз бий л дээ. Тэр архи амсдаггүй. Тэгэхэд түүний дүү нь “Таны дутагдал бол нэг ч удаа согтуугийн нүдээр орчлонг хараагүй шүү дээ” гэсэн байгаа юм даа. Үнэн л хэлж байхгүй юу. Монголчууд “дөчин насандаа дөнгөж амс, тавин насандаа тавьж уу, жарган насандаа жаргаж уу” гэж архины хэрэглээг аман билгээр хуульчилчихсан л байгаа юм даа. Үгүйдээ гэхэд энд хүний биед хөгшрөх тусам дутагддаг спиртийн тун хэмжээг хүртэл хэлчихсэн байгаа юм биш үү. Би ёс билгийн хундаганд хуруу дүрээд буцааж байсангүй, бас архийг ухаан алдатлаа ууж явсангүй. Тун хэмжээг нь тун чиг зөв тааруулахыг л боддог доо.
-Таныг монголын хамгийн олон албан тушаалтай хүн гэж нэг хүнээс сонсож байсан юм байна. Энэ үнэн үү, энэ талаар ?
-“Улаанбаатар”, “Нүгэл буян”, “Алтан босго”, “Утга зохиол, урлаг”, “Улаанбаатарын үдэш”, “Арга билэг”, “Алаг шаазгай”, “Алтайн хөх салхи” зэрэг 12 сонин “Цог” сэтгүүлийг давхар эрхэлж байсан Ерөнхий эрхлэгчийн үед нэрээ л 32 сонгуульт ажилтай байснаа санаж байна. Надаас олон ажил албатай хүмүүс олон байсан. Бид чинь залуудаа нийгмийн төлөө нойр хоолгүй зүтгэдэг хачин гаж итгэл үнэмшилтэй хүмүүс байлаа шүү дээ. Энэ ажлыг “би хийхгүй бол хэн хийх юм” гэж боддог, чухам тэрийг хийхгүй бол нийгмийн хөгжил саарах юм шиг санадаг байлаа шүү дээ. Үнэндээ тийм юм гэж хаана байхав дээ.
-МУНН-ын дарга болсны учир ?
-Шууд утгаараа Очирбатын Дашбалбарын л хийсэн ажил. Балбар маань тэр үед улс төрийн гурав дахь хүчинг өргөжүүлэхийн тулд бас нэг шинэ нам байгуулж дараагийн УИХ-ын сонгуулиар эргүүлэн нэгтгэх, эсвэл эвсэл байгуулах замаар улс төрийн нөлөөгөө гурав дахь хүчний тухайтад хүчжүүлэх бодлого явуулж байсан юм. Тэгээд л намайг МУНН-ын дарга болгох ажлыг далдуур зохион байгуулчихсан байсан хэрэг. Би намын дарга болох маш дургүй байсан. Яагаад гэвэл тэр үед би “Улаанбаатар” сонины ерөнхий эрхлэгч байсан хүн шүү дээ. Энэ хоёр эрх баригч намын дунд гурав дахь хүчин болж гарч ирнэ гэдэг бол О. Дашбалбар шиг эх оронч хүмүүсээс л гарах эр зориг, иргэний ухамсан юм шүү.
-Нутгийнхандаа гэргий, хүүхдээ танилцуулбал дургүйцэхгүй биз ?
-Ер нь танина даа. “Алтай” сангийн ерөнхийлөгч, Нутгийн зөвлөлийн тэргүүн байх үед маань манай эхнэр Л. Эрдэнийг Алтай нутгийн алтан бэр гэцгээдэг байсан. Хэнтий аймгийн Жаргалтхаан сумын хүн. Одоо Олон улсын Түгээмэл боловсролын төвийн захирлаар ажиллаж байна. Бид хоёр гурван хүүхэдтэй. Хүү Х. Батхишиг маань БНПУ-ын нийслэл Варшав хотод докторантад сурч байна. Варшавт суугаа МОНЦАМЭ агентлаг, UBS телевизийн байнгын сурвалжлагчаар давхар ажилладаг. Бас аавынхаа жишгээр олон ажлыг давхар хийж сурч эхэлж байгаа юм байлгүй. Ууган охин Х. Хонгорзул БНХАУ-ын Нанжин хотод найман жил сурч их эмчийн мэргэжил эзэмшсэн. Одоо Монголын Худалдаа аж үйлдвэрийн танхимд ажиллаж байна. Отгон охин Х. Баянзул ТИС-ийг төгсч Түгээмэлийн л хамаг ажлыг амжуулаад гүйж явна даа.
-Түгээмэл гэснээс энэ нэрний учрыг надад хэлж өгөөч. Одоо хэдэн Түгээмэл байна аа ?
-Түгээмэл бол миний өндөр эмэгийн нэр юм. Малиугийн Намжил, Намжилийн Түгээмэл, Түгээмэлийн Өнөр, Өнөрийн Лхагважав гэж байх. Лхагважав гэдэг нь миний төрсөн ээж байхгүй юу. Ийм л учиртай юм. 1992 онд Түгээмэл ХЭАА гэж анх байгуулснаас энэ маань эхтэй. Одоо Түгээмэл трейд ХХК, Түгээмэл дээд сургууль, Түгээмэл бүрэн дунд сургууль, Түгээмэл боловсролын төв гэж байна. Эд нар маань бүхэлдээ нэг цогцолбор юм.
-Утга зохиолын дунд сургууль гээд яригдаад эхэллээ. Энэ ямар учиртай болоод явчихав аа ?
-Түгээмэл бүрэн дунд сургуулийн бүтцэд Утга зохиолын гимнази, Утга зохиолын лицей сургууль байгуулагдаж байна. Энэ нь монголд үүсэн буй бол байгаа анхны утга зохиолын төрөлжсөн дунд сургууль юм. Хүн болгон зохиолч болох амаргүй, бас албагүй боловч хүн бүхэн монголоо гэсэн төрөлх сэтгэлгээтэй, өөрийгөө илэрхийлэх үг яриа, бичиг үсгийн чадвартай эзэмших нь алба юм. Тиймээс бид төрөлх үнэлэмжийн сургалт гэж үүнийгээ нэрлээд байгаа юм.
Дунд сургуулийн сургалтад уран зохиолын хичээл танагдаж, хасагдаж байгаа энэ үед ийм төрөлжсөн сургууль хэрэгтэй гэж би бодож байгуулж байгаа юм. Мэдээж энэ бол бизнес бус эх оронч сэтгэлгээ. Хар бага наснаас нь уран зохиолын жинхэнэ авьяастны авьяасыг нээх нь даяаршлын энэ ширүүн давалгаан дунд оюуны монгол дархлааг тогтоох гэсэн эх оронч санаа сэтгэл юм. Тэгээд ч одоо хүүхдүүдийн маань сэтгэлгээ дэндүү харьшиж, монголын уламжлалт сайхан өв соёл уусан алга болж байна. Монгол төрхтэй харийн сэтгэлгээтэй бүхэл бүтэн үе цоорон гарч ирж байгааг бид харж байна. Энэ бол эмгэнэл.
Ийм эгзэгтэй хүнд үед нутгийнхандаа хандаж монголыг монголоор нь авч үлдэхийн тулд үр хүүхдээ сэвлэг бага насанд нь төрөлх монгол сэтгэлгээний кодыг суулгаж өгөөч гэж хичээнгүйлэн гуйх байна. Түүний нэгэн арга хэлбэр нь дунд сургуульд байхад нь оюуны монгол дархлааг суулгаж өгөх явдал юм. Тийм төрөлх дархлаатай хүн хаана ч очсон, юу ч сурсан монгол руугаа тэмүүлнэ. Яг л дайны үед явсан монгол морь тив дамжин нутагтаа гүйж ирсэнтэй адилхан нутгийн дархлаатай болно. Үүнийг л би хүсч байна. Алтай бол угаасаа монголын орчин цагийн уран зохиолын шимт ундарга нь учраас бид бусдыг манлайлан зүтгэх учиртай.
“Алтайн хөгжил” сонин
2009 оны 8 сарын дугаарт хэвлэгдэв
-Уран бүтээлч хүнтэй “сүүлийн үеийн уран бүтээлийн нь тухай” заавал ярих нь үндсэндээ “дэг” болжээ ?
-Тийм шүү, сайн байна уу гэсэнтэй л адил болчихсон. Малчин дээр очоод мал сайн уу гэдэг шиг. Үнэндээ уран бүтээлийг хүн туурвиж, малыг малчин хүн малладаг биз дээ. Тэгэхээр хүний нь хувьд урьдаар мэнд усыг нь мэдэж мэндчилж байвал зүгээр юмсан?
-За, уучлаарай. Та сайн байна уу, сайхан зусч байна уу ?
-Сайн сайн байна уу. Би сая ганц чамайг хэлээгүй юм шүү. Сүүлийн үед уран бүтээлийн олз арвинтай байгаа. Гурван мянган гурван мөрт шүлэг бичсэн. Сонин юм. Түүндээ их додигор байгаа. “Ертөнцийн гурав”-ыг ертөнцөд анх удаа бичсэн монголчууд үнэхээр аугаа юм. Бас хайку шүлэг гэж япончуудын бүтээсэн шүлгийн сонин дэг жаяг байна. Өөрийн нь бай өрөөлийнх ч бай уран бүтээл гэдэг хүн төрөлхтний оюуны өмч юм. Тиймээс түүнийг нэгийг нь нөгөөтэй нь сөргүүлэн тавих би дургүй. Би ингэж бодож бичсэн учраас миний гурвалууд миний л хувилбар юм. Ертөнцийн гурвын гүн утга, хайку шүлгийг хайрцаг хэмнэлийг бас судалж байна даа.
-Та гурван мөртөөсөө гурвыг хэлэхгүй юу?
-Олгоход бэрх байж мэднэ. Гэхдээ уншигчдыг бодож уншдаг болоосой гэж бодох юм. Хайку талдаа байж мэдэх гурван мөрт хэлье.
Хаврын өдөр
Намрын шинж орох нь
Чи байж
…
Хоёр хар хэрээ
Бие биенээсээ цагаан үс хайв
Хоёулаа олсонгүй
…
Үхэж буй амьтны нүдэнд
Мөхөөж буй дэлхий өөрөө
Үхэж буй мэт харагдана
-Нутгаа санахаар та яадаг вэ, яаж нутагсаагаа гаргадаг вэ?
-Мал хужирсдаг шиг хүн нутгаа санахаар бас хужирсдаг байх. Нэг юм үгүйлээд эхэлдэг. Дом нь нутгийн ямар нэг юм байдаг. Тухайлбал манай гэрт нэг загийн булдруу бий. Би сумын төв орохдоо хамаатангийнхаа түлээнээс гуйж авсан юм. Түүнийгээ үнэрлээд суухад сайхан болчихдог юм. Нутагсаагаа гаргах гэж нутгийн тухай дуу бичдэг дээ. “Зүүдний мөнгөн миний Алтай”, “Засагт хааны хөх харчууд”, “Шанаган булаг” зэрэг дуунууд чухамхүү нутаг санасан хагассан сэтгэл, нутагсаагаа гаргах гэсэн миний хужирсасан гэтгэлгээний үр юм шүү.
-Алтайханыг эв түнжин муутай гэлцдэг. Тийм ч юм шиг надад санагддаг ?
-Алтайхан тийм, ийм гэж элдэв зүйлийг наагаад хэрэггүй л дээ. Ерөөсөө хүний араншин тийм юм. Эв түнжин гэдэг ялангуяа дангаар биеэ авч явах чадвартай омог бардам алтайхны хувьд маш хүнд зүйл. Төрийн нэг том албан тушаалд алтайн хоёр хүн шалгараад гараад ирдэг байхгүй юу. Түүний нэг нь томилогдож нөгөөх нь үлднээ дээ. Шартай юм чинь нэг юм хэлж л таарна. Түүнийг нь хүмүүс хов жив болгож хооронд нь зодолдуулах ажлыг зохион байгуулдаг. Уг нь уужуу ухаанаар бодвол шарлахаж хэлсэн үг нь чухал бус шалгарч гарч ирсэн тэр чадварыг нь л ярих ёстой байхгүй юу.
-Бага, залуу байхаас санаанд зурагдаж үлдсэн сонин, сайхан, ховор хүмүүсийн “хөрөг”-үүдээс ярьж өгөөч ?
-Манай аав их сониуч, шинэчлэгч хүн байсан юм шиг байгаа юм. Шарга суманд Мал аж ахуйн машинт станц байгуулагдахад анхны гурван айлын нэг болж очоод анхны дизелийг асааж, трактор бариад л явж байсан. Говь-Алтай айлууд Завханы Ямаатад хөрөө рам байгуулахад анхны арван айлын нэгэн болчихсон мотор асааж, мод цагаалаад давхиж байсан. Шилжит хөдөлгөөн хэцүү байхад нутагтаа нэг очоод дараа нь Улаанбаатарт, тэндээсээ Сэлэнгийн Зүүнхараад нүүдэлж, тэндээ нэг их удалгүй Улаанбаатарт шилжиж ирээд суурьшсан. Хөөрхий бидний ирээдүйг их холоос харж нэг талаас нутагт сэтгэлийн аргамжаагаар аргамжиж, нөгөө талаас тэр үедээ л байж болох ийм мундаг хувилбараар бидний нүдийг нээж монгол орныг танилцуулж байсан байгаа юм. Тиймээс миний бага нас бол аялалын бага нас байсан. “Аавын бийд газар үз” гэдэг үгийг би хар бага наснаасаа мэдэрсэн нь хожим амьдралын минь алтан дүрэм болсон юм. Сонин гэвэл үүнийг хэлмээр байна. За, сайхны тухайд гэвэл бид чинь монгол улсын газрын зурагт төрсөн гэрийн буйрыг нэлээд сайн тамгалсан хүмүүс болчихоод байгаа юм. Бид эцэг эхээсээ арвуулаа. Түүний дөрөв нь Говь-Алтайн Төгрөг суманд, гурав нь Шарга суманд, Завханы Хуримтад нэг, Сэлэнгийн Зүүнхараад нэг,Улаанбаатарт нэг нь төрсөн. Хүргэн бэргэчүүд болоод явчихаар Хэнтий, Сүхбаатар, Увс, Дорнод, Төв, Өвөрхангай, Завхан, Ховд болоод явчихна. Сайхан байгаа биз. Ховор хүмүүсийн тухайд нутгийн хэдэн ханхар хөгшчүүд байх шив дээ. Тэдний хөрөг нь миний шүлэг зохиолд шингэсэн бий. Ажиглаарай даа.
-Би андуурайгүй бол та “Марзан Шарав” академийг байгуулсан байх аа?
-Байгуулалцсан гэвэл үнэн болно. Харин “Марзан Шарав” гэх энэ төрийн бус байгууллагыг академи гэж нэрлэсэн нь миний санал байсан. Говь-Алтайн хөх эрчүүд монголын түүчээ болж явсны маргашгүй нэгэн жишээ нь очин үеийн монголын дүрслэх урлагийн үндэслэгч нь болсон Шарав гуай байгаа юм. Түүний алдрыг сэргээх гэж ерээд оны эхэнд Алтай сангийнхан нэрэмжит ажил хүртэл зохион байгуулж байсан даа.
-“Ном бол ертөнцийг харах цонх мөн” гэдэг үг нэлээд “хөгширчээ”. Ном, ном туурвихуй, номтой нөхөрлөх … тухай таны бодол ?
-Энэ үгийг хуучирсан гэж би огт бодохгүй байна. “Цонх” гэдэг үг хуучинсаг санагдаж байгаа бол түүнийг “нүд” гэдэг үгээр орлуулчих л даа. Утга эгээ л адилхан. Гэхдээ хэргийн гол нь үгийн хуучин шинэдээ байгаа юм биш. Чи ч тэгж асуугаагүйг би мэдэж байна. Ном бол миний хувьд сэтгэдэг амьтан юм. Би түүнтэй ярьдаг. Сайхан зүйлийг нь нулимсаар норгож уншдаг, санал зөрөх зүйл дээр салам маргалддаг. Ном бол миний анд нөхөр минь юм. Би түүнгүйгээр амьдарч чадахгүй. Оюуны тархи, мөрөөдлийн таяггүйгээр, цаг хугацааны тэмтрүүлгүйгээр яаж амьдрах юм. Шинжлэх ухаан хичнээн хөгжиж, бүх зүйл цахим хэлбэрт орлоо гээд ч хатуу, нимгэн хавтастай энэ хэдэн ноорхой номууд маань улам л үнэд орно. Би тэгж л боддог. Ном туурвина гэдэг хүүхэд төрүүлэхтэй адил. Ухаанаас ухаан тасалж ном төрдөг. Сайн муу хүүхэд байдаг шиг сайн муу ном байдаг л байх. Ямартай ч хүүхэд бүхэн хүн байдагтай адил ном бүхэн эрдэм л байдаг. Тиймээс номыг сайн муу, нимгэн зузаанаар дугаарлах дургүй. Би ямар ч тохиолдолд номыг зурж уншиж чаддаггүй хүн. Тийм л хайртай болчихдог юм байна. Номтой нөхөрлөсөн хүүхэд бүтэн хүн болно, тэгэхгүй бол тал хүн болно гэж боддог. Яагаад гэвэл ном гэдэг чинь ертөнцийг танин мэдэх чиний билгийн нүд чинь байхгүй юу. Тийм биз дээ. Номыг хамгийн их бишрэн шүтэж алдаршуулсан шинэ цагийн хүн бол Мишигийн Цэдэндорж. Энэ хүн л дэлхийн номын өдрөөр заавал нэг дуугардаг байсан даа.
-“Жинхэнэ хүн” гэж та ямар хүнийг хэлэх вэ ?
-Сонин асуулт байна. Нээрээ жигээ нь би бид хоёр жинхэнэ хүн мөн үү. Дан дангаараа бол жинхэнэ гэхэд бэрх л байх. Яагаад гэвэл хүн хүнтэйгээ харьцаж байж, өргөн утгаараа нийгэмшиж байж жинхэнэ хүн болдог. Тэгэхээр ээж аавын бүрж бурхан багший шүншиглэж илгээсэн энэ сайхан биеийг жинхэнэ хүн болгохын тулд оюунших л хэрэгтэй. Хүний оюун ухааныг би амьдралын алтан аргамж гэж боддог. Тэгэхээр жинхэнэ хүн гэдэг маань хэн нэгэнд болон хамт олон, нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн оюуны уялага, уяатай болсон тэр хүнийг л хэлнэ байх гэж бодож байна. Энэ бол дан дарга нар гэсэн үг огт биш бөгөөд тэгж ойлговол би ихэд харамсана.
-Архи уух, заримдаа согтох үе хэнд ч гэсэн байж л байдаг ?
-Архийг хүн төрөлхтөн бүтээж, хүн төрөлхтөн хэрэглэж байна. Тиймээс түүнийг ад шоо үзэх нь тэнэг хэрэг. Харин соёлтой, зөв, тохируулан хэрэглэх тухайд бол өөр яриа болно. Огт архи хэрэглэж үзээгүй хүнийг би азгүй амьтан гэж боддог. Миний нэг мундаг эрдэмт, хувийн өө сэвгүй найз бий л дээ. Тэр архи амсдаггүй. Тэгэхэд түүний дүү нь “Таны дутагдал бол нэг ч удаа согтуугийн нүдээр орчлонг хараагүй шүү дээ” гэсэн байгаа юм даа. Үнэн л хэлж байхгүй юу. Монголчууд “дөчин насандаа дөнгөж амс, тавин насандаа тавьж уу, жарган насандаа жаргаж уу” гэж архины хэрэглээг аман билгээр хуульчилчихсан л байгаа юм даа. Үгүйдээ гэхэд энд хүний биед хөгшрөх тусам дутагддаг спиртийн тун хэмжээг хүртэл хэлчихсэн байгаа юм биш үү. Би ёс билгийн хундаганд хуруу дүрээд буцааж байсангүй, бас архийг ухаан алдатлаа ууж явсангүй. Тун хэмжээг нь тун чиг зөв тааруулахыг л боддог доо.
-Таныг монголын хамгийн олон албан тушаалтай хүн гэж нэг хүнээс сонсож байсан юм байна. Энэ үнэн үү, энэ талаар ?
-“Улаанбаатар”, “Нүгэл буян”, “Алтан босго”, “Утга зохиол, урлаг”, “Улаанбаатарын үдэш”, “Арга билэг”, “Алаг шаазгай”, “Алтайн хөх салхи” зэрэг 12 сонин “Цог” сэтгүүлийг давхар эрхэлж байсан Ерөнхий эрхлэгчийн үед нэрээ л 32 сонгуульт ажилтай байснаа санаж байна. Надаас олон ажил албатай хүмүүс олон байсан. Бид чинь залуудаа нийгмийн төлөө нойр хоолгүй зүтгэдэг хачин гаж итгэл үнэмшилтэй хүмүүс байлаа шүү дээ. Энэ ажлыг “би хийхгүй бол хэн хийх юм” гэж боддог, чухам тэрийг хийхгүй бол нийгмийн хөгжил саарах юм шиг санадаг байлаа шүү дээ. Үнэндээ тийм юм гэж хаана байхав дээ.
-МУНН-ын дарга болсны учир ?
-Шууд утгаараа Очирбатын Дашбалбарын л хийсэн ажил. Балбар маань тэр үед улс төрийн гурав дахь хүчинг өргөжүүлэхийн тулд бас нэг шинэ нам байгуулж дараагийн УИХ-ын сонгуулиар эргүүлэн нэгтгэх, эсвэл эвсэл байгуулах замаар улс төрийн нөлөөгөө гурав дахь хүчний тухайтад хүчжүүлэх бодлого явуулж байсан юм. Тэгээд л намайг МУНН-ын дарга болгох ажлыг далдуур зохион байгуулчихсан байсан хэрэг. Би намын дарга болох маш дургүй байсан. Яагаад гэвэл тэр үед би “Улаанбаатар” сонины ерөнхий эрхлэгч байсан хүн шүү дээ. Энэ хоёр эрх баригч намын дунд гурав дахь хүчин болж гарч ирнэ гэдэг бол О. Дашбалбар шиг эх оронч хүмүүсээс л гарах эр зориг, иргэний ухамсан юм шүү.
-Нутгийнхандаа гэргий, хүүхдээ танилцуулбал дургүйцэхгүй биз ?
-Ер нь танина даа. “Алтай” сангийн ерөнхийлөгч, Нутгийн зөвлөлийн тэргүүн байх үед маань манай эхнэр Л. Эрдэнийг Алтай нутгийн алтан бэр гэцгээдэг байсан. Хэнтий аймгийн Жаргалтхаан сумын хүн. Одоо Олон улсын Түгээмэл боловсролын төвийн захирлаар ажиллаж байна. Бид хоёр гурван хүүхэдтэй. Хүү Х. Батхишиг маань БНПУ-ын нийслэл Варшав хотод докторантад сурч байна. Варшавт суугаа МОНЦАМЭ агентлаг, UBS телевизийн байнгын сурвалжлагчаар давхар ажилладаг. Бас аавынхаа жишгээр олон ажлыг давхар хийж сурч эхэлж байгаа юм байлгүй. Ууган охин Х. Хонгорзул БНХАУ-ын Нанжин хотод найман жил сурч их эмчийн мэргэжил эзэмшсэн. Одоо Монголын Худалдаа аж үйлдвэрийн танхимд ажиллаж байна. Отгон охин Х. Баянзул ТИС-ийг төгсч Түгээмэлийн л хамаг ажлыг амжуулаад гүйж явна даа.
-Түгээмэл гэснээс энэ нэрний учрыг надад хэлж өгөөч. Одоо хэдэн Түгээмэл байна аа ?
-Түгээмэл бол миний өндөр эмэгийн нэр юм. Малиугийн Намжил, Намжилийн Түгээмэл, Түгээмэлийн Өнөр, Өнөрийн Лхагважав гэж байх. Лхагважав гэдэг нь миний төрсөн ээж байхгүй юу. Ийм л учиртай юм. 1992 онд Түгээмэл ХЭАА гэж анх байгуулснаас энэ маань эхтэй. Одоо Түгээмэл трейд ХХК, Түгээмэл дээд сургууль, Түгээмэл бүрэн дунд сургууль, Түгээмэл боловсролын төв гэж байна. Эд нар маань бүхэлдээ нэг цогцолбор юм.
-Утга зохиолын дунд сургууль гээд яригдаад эхэллээ. Энэ ямар учиртай болоод явчихав аа ?
-Түгээмэл бүрэн дунд сургуулийн бүтцэд Утга зохиолын гимнази, Утга зохиолын лицей сургууль байгуулагдаж байна. Энэ нь монголд үүсэн буй бол байгаа анхны утга зохиолын төрөлжсөн дунд сургууль юм. Хүн болгон зохиолч болох амаргүй, бас албагүй боловч хүн бүхэн монголоо гэсэн төрөлх сэтгэлгээтэй, өөрийгөө илэрхийлэх үг яриа, бичиг үсгийн чадвартай эзэмших нь алба юм. Тиймээс бид төрөлх үнэлэмжийн сургалт гэж үүнийгээ нэрлээд байгаа юм.
Дунд сургуулийн сургалтад уран зохиолын хичээл танагдаж, хасагдаж байгаа энэ үед ийм төрөлжсөн сургууль хэрэгтэй гэж би бодож байгуулж байгаа юм. Мэдээж энэ бол бизнес бус эх оронч сэтгэлгээ. Хар бага наснаас нь уран зохиолын жинхэнэ авьяастны авьяасыг нээх нь даяаршлын энэ ширүүн давалгаан дунд оюуны монгол дархлааг тогтоох гэсэн эх оронч санаа сэтгэл юм. Тэгээд ч одоо хүүхдүүдийн маань сэтгэлгээ дэндүү харьшиж, монголын уламжлалт сайхан өв соёл уусан алга болж байна. Монгол төрхтэй харийн сэтгэлгээтэй бүхэл бүтэн үе цоорон гарч ирж байгааг бид харж байна. Энэ бол эмгэнэл.
Ийм эгзэгтэй хүнд үед нутгийнхандаа хандаж монголыг монголоор нь авч үлдэхийн тулд үр хүүхдээ сэвлэг бага насанд нь төрөлх монгол сэтгэлгээний кодыг суулгаж өгөөч гэж хичээнгүйлэн гуйх байна. Түүний нэгэн арга хэлбэр нь дунд сургуульд байхад нь оюуны монгол дархлааг суулгаж өгөх явдал юм. Тийм төрөлх дархлаатай хүн хаана ч очсон, юу ч сурсан монгол руугаа тэмүүлнэ. Яг л дайны үед явсан монгол морь тив дамжин нутагтаа гүйж ирсэнтэй адилхан нутгийн дархлаатай болно. Үүнийг л би хүсч байна. Алтай бол угаасаа монголын орчин цагийн уран зохиолын шимт ундарга нь учраас бид бусдыг манлайлан зүтгэх учиртай.
“Алтайн хөгжил” сонин
2009 оны 8 сарын дугаарт хэвлэгдэв
Цааш унших...
Чи байх гэвэл шилдэг нь бай
ЧИ БАЙХ ГЭВЭЛ ШИЛДЭГ НЬ БАЙ
/Номд бичсэн дурсгалын үг/
1975 он
1. “Д. Цогт.
Хүрлээдээ. Багш Ня-гийн дурсгалд. “Д. Нацагдоржийн тэмдгийн болзол хангаарай”
Георгий Ломидзе “Нравственные истоки подвига” /Советская литератyра и ведткая отечественная война/ М.,1975
1976 он
2. “Нэр нэгтэй эрхэм дүү минь
Нимгэн номны минь хувь заяаг соёрх. Б. Хүрэлбаатар”
Б. Хүрэлбаатар “Хүлгийн зоонд одод гялалзана” УБ.,1975
“Дугуйлан”
Гэртээ байвал
Гэргийн найрагч болно
Дугуйланд ирвэл
Дэлхийн найрагч болно.
1976.3 хэдэн билээ дээ” /Б. Сундуй/
3. “Хүрэлбаатартаа
Хүрэлбаатар, яруу найрагийн
“Хүлгийн зоонд од гялалзуулсан “ шиг
Хүрэлбаатар, шүүмж судлалын
Хөгжлийн оргилд туг хатгана гэдэгт итгэж,
хүснэм,
хүлээнэм.
Ш. Сүрэнжав 17/IV 76”
Ш. Сүрэнжав Шүүгээн доторхи хот” УБ.,1975
4. “Шүүмжлэгчийн билэг адтай уран
Шүүн тунгаах авьяас одтой хурц
Хүрэлбаатар минь нөхдийн чинь итгэл
Хүрэл оргил нэг, хатгах туг долоо
Г. Мэнд-Ооёо
1976.5.20
Чиний анд нөхөд
Г. Мэнд-Ооёо, Б. Сундуй, Д. Цогт, Я. Баатар, Л. Мягмарсүрэн, Ш. Гүрбазар
“Ул шагайвал тэнгэр харна
Ус уувал сэтгэл харна. Я. Баатар чинь: 1976-5-20. Ононгийн ус оргилон урсана”
“Ү. Хүрэлбаатартаа
Битгий согтоорой Хүрлээ минь
Болж өгвөл шүүмжлээрэй Хүрлээ минь. Б. Сундуй чинь. 1976.5.20”
“Үнэнийг хэлдэг шүүмжлэгч гэдэг
Уран зохиолын “эцэг нь” байдаг юм шүү
Худалыг хэлбэл
Уран зохиолын “эрлэг” байдгийг миний найз бодож яв. Гүрээ чинь”
“Хүрлээ-дээ
Чамайг би танихгүй 23 жил болсон. Танихын сайнаар таниад 2 сар боллоо.
“Бүүвэй” хорвоо мандтугай. Гэвч бид –хүн намайг ойлгохгүй байна гэцгээдэг. Үнэндээ өөрийгөө мэдэхгүй хүн л ингэж хэлдэг.
“Ухаан” хорвоо мандтугай. Зоригтой, хөдөлмөрч, эрэлч “тэнэг” байхыг жаргал чинийх минийх. Бидний од тэртээд гялалзаж байна. Ононгийн “цус” хатуу байна, болъёо. Д. Цогт чинь”
“Хүрлээдээ
Ус нутаг Алтайгаасаа би гарч
Улсын нийслэлд ирэхдээ
Мод тулж ирээгүй
Морио унаж ирсэн
Уралдаад үзье би
Уралдаад үзье
Л. Мягмарсүрэн 1976.V.20. Онон ресторан”
“Современная литература за рубежом” Москва., 1976
5. “Хүрэлбаатарт
Хэлсэн ёсоор энэ номыг явуулав. Хэрхэхийг чи мэдтүгэй. О. Дашбалбар чинь”
Ш. Бат-Өлзий “Яргуй дэлгэрэх хавар” Баруун-Урт.,1976
1977 он
6. “Хүрэлбаатартаа ангийн чинь хүүхнүүдээс. 1977.3.18.
Энэ номыг заавал орчуулаарай. Ажил дээр гарсан хойноо ч болно. Энэ бол бүсгүйчүүдийн чинь даалгавар шүү. Н. Хандаа, Л. Цэцгээ, Т. Янжин, Д. Сүрэнцэцэг, Я. Сумъяа, Н. Нина, Д. Золбоо, Ш. Лхамаа, З. Насанжаргал, Б. Буянхишиг, Ш. Наран, Пүрэв”
Чингиз Айтматов “Ранние журавли” /повесть/ Москва 1976
7. “Ухаан давах Хүрлээ-дээ. Гал Д. Цогт. 1977-V-15. г Уланбатор”
В.В. Воровский “Эстетика литература искусство” Москва., 1975
8. “Эртний мэргэдийн сургаальд гарамгай мэргэд номтныг их мөрөн лүгээ зүйрлэсэн байдаг. Эрхэм дүүгийн эрдэм ном “Дөлгөөн дон” шиг ариун агаад нөр их болж, амьдрал, авир төрх чинь мөнхүү “Дөлгөөн дон” шиг байх болтугай. Ш. Чоймаа. 1977-6-26”
М. Шолохов “Тихий Дон” /книга первая/ Москва., 1975
9. “Ү. Хүрэлбаатарт. Хувь зохиолоор учирч, биднийхээ зохиолын усыг шахах чамдаа энэхүү номыг дурсгая. Бүтээлд тань хандив болог. О. Дашбалбар. 1977.10.14”
Н. Погодин “Человек с ружьем” Москва., 1969
10. “Ү. Хүрэлбаатарт. Судлаж шинжлэх сурах эрдэмд чинь амжилт хүсье. Д. Өлзийбаяр.
XI/15 1977”
С. Дашдондог “Фуенте Овехуна”
1978 он
11. “Ү. Хүрэлбаатартаа. Театр судлалын буянтай сайхан ажилдаа үлэмж амжилт гаргахыг хүсэн ерөөе. Дү. Мягмарсүрэн. 1978.1.6”
В. Найдакова “Современны бурятский драматический театр” Бурят 1962
12. “Хүрлээ зайсанд
Хүрэх оргил чинь энэ. Я. Баатар. 24/I 78 өрөөндөө”
Исидор ШТОК “Зеленый попугай” Москва.,1977
13. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Л. Сономцэрэн. 1978.4.11”
Л. Содномцэрэн “Изобразительное искусство современной Монголии” /1921-1940/ Автореферат УБ.,1978
14. “Дэлхийн театрын нэгэн од “Саран хөхөөнийн намтар” хэмээх дуулалт жүжгийг судлан дэлгэрүүлж алдаршуулахын үүргийг тохоон дурсгасан Анд нөхөр Г. Мэнд-Ооёо. 1978-4-16”
“Саран хөхөөний намтарын нэгдүгээр дэвтэр”
15. “Ү. Хүрэлбаатарт
Эрхэм шүүмжлэгчийн мутарт
Эхнийхээ номыг өргөн барив.
Х. Сампил. 1978-4-27”
Х. Сампилдэндэв “Цасан ширхэг” УБ.,1977
16. “Хүрэлбаатартаа Б. Лхагвасүрэнгээс. 1978.V.6”
Б. Алперс “Театральные очерки в двух томах” /том первый. Театральные монографии/ Москва.,1977
17. “Хүрэлбаатартаа Б. Лхагвасүрэнгээс. Чи байх гэвэл шилдэг нь бай. 1978.V.6”
Б. Алперс “Театральные очерки в двух томах” /том второй. Театральные премьеры и дискусси/ Москва.,1977
18. “Ү. Хүрэлбаатар танаа Л. Болд 25/VIII.78”
Л. Болд “Особенности уйгуро-урянхайского языка” Автореферат УБ.,1978
19. “Ү. Хүрэлбаатартаа Х. Сампилдэндэв. 1978.8.26”
Х. Сампилдэндэв “Жанровые разновидности монгольской свадебной поэзии”
/Автореферат/ УБ., 1978
20. “Хүрэлбаатарт
Оршил бичилгүй энэ номыг дурсгая
Ойлгомжтой шүү дээ……..
……………..цааш нь чи мэднэ.
О. Дашбалбар чинь. 1978 он”
А. Хватов “На стрежне века” Москва .,1975
1979 он
21. “Ү. Хүрэлбаатарт
Яруу найраг шиг сэтгэлээр
Ямагт хамт явъя.
Х. Сампил. 1979.3.6”
Х. Сампилдэндэв “Уран дүрслэл орчин үе” УБ.,1978
22. “Ү. Хүрэлбаатарт.
Утга зохиолын шүүмжлэл судлалын бахархалтай мөртлөө бартаат замаар харьж шантрахгүй яваарай. Ч. Дагвадорж. 1979.III.6”
Ч. Дагвадорж “Номноос төрсөн бодол” УБ.,1977
23. “Эрхэм нөхөр Хүрэлбаатарт Ц. Мөнх. 1979.III.22”
Ц. Мунх “К вопросу о становлении и развитии Марксистской литературной критики в монгольской литературе” /1921-1940 гг/ Автореферат УБ.,1979
24. “Эрхэм нөхөртөө эрдэм судлалын их үйлс, урлаг судлалын урлагт, уран бүтээлийн их амжилт ерөөж дурсгамуу. Л. Батчулуун. В. Мягмарсүрэн. 1979.5.12
Б. Е. Захава “Мастерство актера и режиссера”. Москва .,1978
25. “Эрхэм баян –
Эрдмээр баян явтугай. Л. Батчулуун, В. Мягмарсүрэн 1979.09.17-нд өргөн баривай”
Ч. Лодойдамба “Тунгалаг тамир” /Унгар хэлээр/ Будапешт 1978.
26. “Ү. Хүрэлбаатар багшдаа. Шавь Ж. Саруулбуян Д. Цогт. 1979.11.20
О. Дашбалбар, Ц. Ойдов, Г. Мэнд-Ооёо, “Ум маани бадми хум. Эх болсон та минь. 80.I.22. Л. Мягмарсүрэн. Нямдорж”
“Новые горизонты” /Литературно-художественная критика в МНР/
Москва .,1979
1980 он
27. “Ү. Хүрэлбаатарт
Шинэ цагийн шилдэг шүүмжлэгч болохыг чинь ерөөж шинэхэн шүлгийн номоо дурсгав. Ц. Цэдэнжав. 16/III 1980”
Ц. Цэдэнжав “Хаврыг дуулъя” УБ.,1980
28. “Ү. Хүрэлбаатарт. Эрхэм шавь чамдаа эрдэм судлалын ажилд чинь амжилт хүсч энэхүү номоо дурсгая. Д. Өлзийбаяр. 1980.3.22”
Д. Өлзийбаяр “Хүүхдийн зохиолын тухай бодол” УБ.,1979
29. “Ү. Хүрэлбаатартаа Л. Батчулуунаас. 1980.XI.9”
Ө. Гүрсэд “Монгол-Хятад ярианы дэвтэр” УБ.,1957
30. “Хүрэлбаатартаа Л. Батчулуунаас. 1980.12.VI”
“Основы Марксистско-Ленинской эстетики” Москва.,1974.
31. “Л. Батчулууны номын сангаас дурсгав. Ү. Хүрэлбаатарт. 1980.XII.20”
“Хүүхдийн жүжгүүд” /Түүвэр/ ??
1981 он
32. “Эрдмийн хамт олны эд эс
Эрхэм дүүдээ дурсгав. 1981.3.38. Амгаланбаатар хот.
Л. Батчулуун, Ж. Энэбиш, Л. Сономцэрэн, Л. Болд, Ж. Саруулбуян
“Эрдэм шинжилгээний байгууллагаас чи гарсан болохоос эрдэм шинжилгээний ажлаас чөлөөлөгдөөгүй шүү.Я. Баатар. 1981.3.28. Маршал Жуковын өргөн чөлөө”
Тодор Павлов “Избранные труды по эстетике” Москва 1978
33. “Л. Эрдэнээд. Лу багштай нэг адил мэргэжилтэй болж байгаад чинь баярлаж байна. Би ч гэсэн ингэж байрлахдаа энэ номыг хэвлэлд бэлтгэж үлтэртэл машиндсан юм. Я. Баатар. 1981.5.7. XIX хороолол”
Ш. Лувсанвандан “Монгол хэл шинжлэлийн асуудлууд” I. Хэв. бэлт. Я. Баатар.
34. “И дольше века длится день”-ийг хүн төрлхтний түүхээс урт өдөр болготугай.
Ажиллагтун !
Ажиллагтун !
Шаналагтун !
Бүтээгтүн !
Г. Мэнд-Ооёо чинь.1981.5.12”
“Багшаа бид “барж” байж “багш” болдог гэдэгт битгий зов ! Ж. Саруулбуян”
Чингиз Айтматов “И дольше века длится день” Фрунзе 1981
35. “Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ нарт.
Уран бүтээл эрдэм судлалын ажилд тань их амжилт хүсье. Амьдрал чинь үргэлж цэцэглэн явахын ерөөл дэвшүүлье. Ц. Мөнх, Б. Ганбат, Д. Өлзийбаяр, Ч. Билигсайхан, Б. Цэдэв, С. Лувсанвандан, С. Лочин, Жамбалсүрэн 1981.10.17”
“Шог хошин зохиолын дээж” УБ., 1981
36. “Ү. Хүрэлбаатар Л. Эрдэнэ нартаа аз жаргалын дээдийг хүсэн ерөөе. УБДС. МХФ 4 “а” ангийн хамт олон” 1981.10.17”
Ш. Цэнд-Аюуш “Монгол тууж” УБ., 1981
37. “Та нарт хамгийн сайн сайхыг хүсэн ерөөе. 1981.10.17. 17 цагт. Батчулуун, Эрдэнэчимэг, Р. Чүлтэмсүрэн, С. Цэцэгмаа, Батдэлгэр, Цэцгээ, Н. Хандаа Цэлээхүү, Д. Бадамцэцэг”
“Из монгольской поэзии ХХ века” Москва.,1981
38. “Эрхэм дүү Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ нарт энэхүү дурсгалт өдөр сайн сайхныг ерөөж дурсгав. С. Лочин. 18.Х.81”
С. Лочин “Сүйрэл” УБ.,1979
39. “Анд нөхөр Хүрэлбаатарт дурсгав. Д. Баттулга. 25.10.81”
“Хархираан уянга” ¹ 4. Улаангом хот.,1978
40. “Анд нөхөр Хүрэлбаатарт дурсгав. Д. Баттулга. 25.10.81”
“Миний сайхан Хөвсгөл” Мөрөн хот.,1975
1983 он
41. “Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Дэ. Мягмарсүрэнгээс. 3/V. 83”
Г. Бояджиев “Душа театра” Москва., 1974
42. “Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Дэ. Мягмарсүрэнгээс. 3/V. 83”
Л. Парфенов “Сергей Герасимов” Москва., 1975
43. “Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Дэ. Мягмарсүрэнгээс. 3/V. 83”
Марк Зак “Михаил Ромм” Москва., 1974
44. “Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Дэ. Мягмарсүрэнгээс. 3/V. 83”
В. Ждан “Введение в эстетику фильма” Москва., 1974
1984 он
45. “Хүрэлбаатартаа.
Зүрх сэтгэлийн эрхэм анд, ус нутгийн унаган найз чамд шүлгийнхээ бяцхан түүврийг сүслэн барья. Алдааг нь засч оноог нь шүүж тунгаагаарай. Л. Мягмарсүрэн. 1984.1.5”
Л. Мягмарсүрэн УБ., 1983
46. “Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. И. Пүрэвсүрэн. 1984.2-20”
И. Пүрэвсүрэн “Эрэлхэг дайчдын гавьяат үйлс” УБ.,1980
47. “Эрхэм хүндэт багш, найз Ү. Хүрэлбаатар танд өргөн барья! Ж. Саруулбуян.1984-III-2”
Ж. Саруулбуян “Хонгор зул” УБ.,1983
48. “Хүрэлбаатартаа
Найргийн тэнгэрт асаасан галынхаа дээжээс сэтгэл алдан өргөн барьюу. Г. Донид. 06.VI.84”
Г. Донид “Шөнийн наран” УБ.,1984
49. “Л. Батчулуунаас Ү. Хүрэлбаатартаа 63 жилийн ойн баяраар дурсгав. 1984.07.09”
“Вопросы истории и теории эстетики” Москва.,1975
50. “Ү. Хүрэлбаатар-т
Чамайг дахиад нэг хүүхэдтэй болоосой гэж Д. Цогт чинь. 22 XII 84”
Д. Цогт “Анхны шангийн дуу” УБ.,1984
51. “Ү. Хүрэлбаатартаа
Өгөөмөр сэтгэлийн үерхэл дээрээ
“Өлзий утас” тавья !
Мэнд-Ооёо чинь. 1984.XII.22”
Г. Мэнд-Ооёо “Өлзий утас” УБ.,1984
52. “Ү. Хүрэлбаатарт Ажлын амжилт хүсье. Н. Хавх. 84.XII.25”
Н. Хавх “Проблемы межличностного и массового общения в студенческом коллективе” УБ.,1984
1985 он
53. “Санаа байхаас нь эхэлж
Сарнай болж цэцэглэтэл
Бүлээн тус үзүүлсэн
Халуун найз Хүрлээдээ.
Я. Баатар. 1985.3.23”
Я. Баатар “Номтой ажиллах соёл” УБ., 1984
1986 он
54. “Хонгорзул, Батхишиг нарт
Үржингийн Хүрэлбаатарынхаа хүү, хүүхнүүдийн хэтийн эрдэм боловсрол, хүмүүжил суртахуунд хандив өргөж нөхөд тань нэгэн их шог үлгэрийн баяцхан номыг дурсгая. 1986.II.4. Л. Мягмарсүрэн, Я. Баатар, Ж. Саруулбуян”
М.Е. Салтыков-Щедрин “Сказки” Киев. 1985
55. “Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. Т. Чойжилжав. 10/II. 1986”
Л. Ням-Осор “Халх бөхийн барилдаан” УБ., 1964
56. “Эрхэм дүүгийнхээ эрдмийн үйлсэд хэрэг болгоюу. Лүнтэнгийн Батчулуун. 1986.3.1”
М. Кнебель “О действенном анализе пьесы и роли” Москва ., 1982
57. “Анд нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танаа
Азарга адуунаас арилжихгүй
Ажнай хүлэг таных
“Дөмөн дөмгөрхөн гишигдэлтэй
Дөрвөн туурайндаа тоосгүй…”
Б. Догмид. 1986.12.25”
Б. Догмид “Гал шарга” УБ.,1986
1987 он
58. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатарт өргөн барив. Ч. Билигсайхан.1987.ноября.16
Ч. Билигсайхан “Эволюция образа скотовода в современной монгольской литературе” Автореферат ЦБ.,1987
1988 он
59. “Ү. Хүрэлбаатартаа уран бүтээлийн амжилт хүсэж, үг үнэн, үзэг хурц байхыг ерөөн сэтгүүлчийн бүтээл энэхүү номоо дурсгав. Ж. Шагдар. 1988.IV.25”
Ж. Шагдар “Үнэн үгэнд хар уярна” УБ.,1987
60. “Ү. Хүрэлбаатарт
Өдөр хоног цувран өнгөрсөөр…
Өөрийгөө чи өөрөө “мартсаар”…
Харин чамайг мартаагүй хэн хичнээн байгааг
Хатуу анхаарах цаг болжээ, дүү минь?
Хүлэг бүхэн жороо болж төрөөгүй
Хүн бүхэн судлагч, шүүмжлэгч болж чадахгүй
Чамайг Янжинлхам ивээн тэтгэх болтугай
Б. Төмөртогоо. 1988.5.27”
Б. Төмөртогоо “Чулуутай газар” УБ., 1986
61. “Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барья. Ч. Зоригт. 1988.07.15”
Ч. Зоригт “Од олонтой зун” УБ.,1988
62. “Хүндэт шүүгч Хүрэлбаатар танд талархлаа илэрхийлж АСТ-ын шүүгчийн мэргэжлээ улам ахиулахыг хүсэн ерөөе. 1988-IX-1. МХЗЭ-ийн үүр”
Б. Доржсүрэн нар “МХЗЭ-ийн нэрэмжит шагналтнууд”УБ., 1988
63. “Хар Дорж мөргөн ёсолбай. Улаан луу жилийн эхэнд. Будапешт хот”
“Mai mongol nyelv” /Орчин цагийн монгол хэл/ Budapest.,1983
1989 он
64. “Бидэнд сонирхолтой лекц хийж өгсөн танд ажилд чинь амжилт амьдралд чинь сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе. 76-р сургуулийн ХЭА-ийн хороо. 8-р ангиудан хамтлаг. 1989.04.27”
“Смысл прошлого и настояшего” Москва 1988
65. “Таны цаашдын уран бүтээлийн ажилд өндөр амжилт, амьдралд тань аз жаргал сайн сайхныг хүсэн ерөөе. Сэтгүүлч Ү. Хүрэлбаатарт. Д. Сүхбаатарын нэрэмжит 10 жилийн 2-р дунд сургуулийн 8-ын “в” ангийн хамт олон. 1989-10-10. Улаанбаатар хот”
Василий Песков “Утсан дээрх шувуу” Москва., 1988.
66. “Сайн нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танаа
Ийм нэгэн хурал, цуврал, Түгшүүрт шөнийн сүүдэр зэрэг олон материал нийтлүүлж УБ хотын намын хороо, АДХГЗ-ны шагнал авсан явдалд чин сэтгэлээсээ талархаж байна. Амьдралд тань аз жаргал уран бүтээлд тань өндөр амжилт хүсэн ерөөе.
ТТМДС-ийн Соёлын з/б Б. Тулгабат 31/XII. 89”
Карел Чапек “Тожмой луутай тулалдсан нь” УБ.,1988
1990 он
67. “Ү. Хүрэлбаатар, Эрдэнэ нартаа
Нэгэн насны тэмцэл дунд хатуужсан анддаа залбирч өргөн бариваа. Ж. Дашзэвэг. 1990.X.04. Миний алин өдөр”
Ж. Дашзэвэг “Цэнхэр зэрэглээ” УБ.,1990
68. “Найз Хүрэлбаатарт бэлэг хүргэв ээ. Зохиогч. 1990.12.30” /хуучин монгол/
С. Бүрэнбаяр “Гэрэл зургийн мэдлэг” Хөх хот.,1990
1991 он
69. “Ижил мэргэжилт Хүрэлбаатарт дурсгал болгон хүргэе. Соёлт. 91.1.5” /хуучин монгол/
“Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны тойм байдал” Хөх хот.,1984
70. “Үндэс нэг, угсаа нэг, үг нэг, овог нэг, эцэг нэг, хөрс нэг, үндэс угсаа үг өнөд орших нь үрс бидний үргэлжлэн чармайх үүрэг биш үү. Намжил. 1991.2.10” /хуучин монгол/
“Хишигбатын шүлгүүд” Хөх хот.,1986
71. “Хүрэлбаатар ахад. Ар монгол Өвөр монгол алс алсдаан байвч ах дүү бидний сэтгэл амьсгаа тасравч нэг биш үү. Дүү чинь Мэргэн дурсгав.
“Монгол үндэстний одоо үеийн шүлгийн сонгомол” /1947-1985/ Хөх хот.,1988
72. “Монголын багш Хүрэлбаатарт Эцэг Чингисийн буян гэж эл биеийг эдлэвээс эрдмийг илбэн сурчихуй. Эх үндэстнээн хөгжүүлмуй. ДүүМэргэн. 1991.2.11”
“Чингис хаан, Хубилай хаан” Хөх хот. 1987
73. “Хүрэлбаатар гуайд дурсган барив. Намжил. 1991.2.11” /хуучин монгол/
Х. Намжил “Чингис хааны засаг ба билиг” Хөх хот. 1990
74. “Хүрэлбаатар багшид оюуны дээжээ өргөн барив. Хөххот. Өвөр Монгол түүх судлах газар. Ч. Алтансүмбэр. 1991.2.11” /хуучин монгол/
Ч. Алтансүмбэр. “Монгол үндэстний түүхийн мэдлэг” Хөх хот.,1989
75. “Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Ч. Жачин. 1991.V.23”
Ч. Жачин “Текстологическое исследование рукописей Дашдоржийна Нацагдоржа” Автореферат. УБ.,1991
76. “Ү. Хүрэлбаатар шавьдаа Д. Өлзийбаяр.1991.V.27”
Д. Өлзийбаяр “Художественный опыт и уроки разработки темы народной революции в монгольском романе” /Автореферат/ УБ.,1991
77. “Эрдмийн нөхөр эрхэм дүү Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Лүнтэнгийн Батчулуун. 1991.5.28”
Л. Батчулуун “Монгольский орнамент его виды и структуры” /Автореферат/ УБ.,1991
78. “Шинжлэх ухааны бартаатай бөгөөд өлзийтэй замд хамтран зүтгэгч Үржингийн Хүрэлбаатартаа. Ж. Энэбиш чинь. 1991.6.1
Ж. Энэбиш “Музыкальное искусство соверменной Монголии”/1921-1941 гг/
Автореферат УБ:,1991
79. “Эрхэм нөхөр багш Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Жүмпэрэлийн Саруулбуян. 1991.8.1 өдөр”
Ж. Саруулбуян “Үйлийн үр” УБ., 1990
80. “Ү. Хүрэлбаатар ахад. Төвийн үндэстний дээд сургуулийн Үндэстний хэл, утга зохиолын нэгдүгээр салбар 88 дугаар анги Насандалайгаас хүргэв. 1991.10.6-наа” /хуучин монгол/
“Монгол уран зохиолын түүх” Хөх хот.1984
81. “Ах Хүрэлбаатарт. Төвийн үндэстний дээд сургууль. Гэрэлт-Од. 1991.10. сар/хуучин монгол/
Ван Мандга. Сампилноров нар “Сонгомол зохиол” Бээжин. 1980
82. “Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Дя. Алтанхуяг. 16/XII 91 г. УБ хот”
Марко Незе “Наймаалж” Орч. Дя. Алтанхуяг УБ.,1991
1992 он
83. “Ү. Хүрэлбаатар танаа
Амьдралыг хараар бус цагаанаар бус уран сайхнаар зурах ёстой гэж бодоод эл номоо өргөн баривай. Д. Жамъян. IV/15. 1992 он”
Д. Жамъян “Уулын хайлаас” УБ.,1991
84. “Ү. Хүрэлбаатар танд
“Улаанбаатар” сонины 2 жилийн ойн баярын мэнд хүргэж, өөрийг чинь ихэд эрхэмлэн хүндэтгэж явдгын хувьд дурсагмой.
Халтууд овогт О. Намнандоржийн гудгаар хөвүүн. Асрал. 1992.5.15”
“Эрдэнийн сан Субашид” УБ.,1990
85. “Хүндэт нөхөр Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Норовын Шаралдай. 1992.6.22. Чингис хааны онгон”
Сайнжаргал,Шаралдай нар “Алтан ордны тайлга” Хөх хот.,1983
86. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатарт
Гараас минь хөтөлж их утга зохиолын замд оруулсыг тань санан дурссаар явдаг. Г. Нямдоржоос. 1992-Х-22”
Г. Нямдорж “Гүнд цэцэг” Мөрөн хот.,1992
87. “Улаанбаатар” сонины эрхлэгч Ү. Хүрэлбаатарт.
Саяиан болохын сайны ерөөл дэвшүүлье. Ч. Содномдорж”
Ч. Содномдорж “Яаж наймаачин болох вэ?” УБ.,1992
1993 он
88. “Хүрэлбаатарт
Улаанбаатар шиг
Улсын анхааралд байгаа чинь үнэн.
С. Оюун 1993-1-05
С. Оюун “Шаналал тайтгарал” УБ.,1991
89. “Ү. Хүрэлбаатарт. Дуулж л явахын жаргал өгсү. Өөрөө бас авсу. Л. Дагвадорж 1993.6.1”
Л. Дагвадорж “Ухаарч амьдрах хорвоо” УБ., 1993
90. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барив. Л. Хүрэлбаатар. 1993.7.15”
Л. Хүрэлбаатар “Классическая традиция восточной художественной мысли и монгольская теория поэзии” Автореферат УБ.,1993”
91. “Ү. Хүрэлбаатар танд
Оюутан байхад
Онгод хайрлаж мөр зэрэгцсэн “цэрэг” байсан
Одоо таны бүтээл тань
Олон уншигчдаар арвин явна.
Намжимын Сүхбат. 1993.11.17”
Н. Сүхбат “Шулмасын ороо” УБ.,1993
92. “Мэргэжил нэгт дүү Ү. Хүрэлбаатарт. Ч. Дагвадорж 1993.XII.1. 382374 г”
Ч. Дагвадорж “Ээж минь дээ” УБ.,1993
1994 он
93. “Хүрэлбаатартаа Д. Давааням. 11/III 94 г”
Д. Давааням “Хүүхнүүдийн зуд буюу анхны дурлал” УБ.,1993
94. “Дүү Хүрэлбаатартаа. Т. Содной. 8/VI 1994”
Т. Содной “Монгол бөхийн далайгаас зургаан дусал амтлахуй” УБ.,1994
95. “Эрхэм нөхөр Хүрэлбаатар танд өргөн барив, үүнийг. Х. Нямбуу. 1994.6.19”
“Хөх хотын түүхэн монгол сурвалж бичиг” Хөх хот., 1989
96. “Ү. Хүрэлбаатар танд
Чиний гурван хүүхэд Сэлбийн хөвөөн дээр төрсийм. Адуу.
1994.VII.16. Ц. Чимиддорж”
Ц. Чимиддорж “Хазаар дарсан шүлгүүд” УБ.,1994
97. “Эрхэм журмын нөхөр Хүрэлбаатар-даа
Юу санасан есөн хүсэл тань бүтэж явах болтугай. Цэенгийн Цэрэндорж. 1994-7-17”
Ц. Цэрэндорж “Хурц арслан Дэмүүл” УБ.,1991
98. “Утга зохиолын их хүмүүн эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа. Толилон ажаам уу. П. Баярсайхан. 1994.09.09. УБ хот”
Пүрэвжавын Баярсайхан “Хотын онгон” /роман/ УБ., 1994
99. “Алтай нутгийн оргил эзэгнэсэн цагийн салхинд жигүүрийн тэнхээ суусан эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Бя. Энхтуяа. 1994.XII.2”
Бя. Энхтуяа “Мөнгөн ордны туулай” УБ.,1994
1995 он
100. “Судлаач Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Л. Гомбожав. 1995-2-6”
С. Лувсандондов “Баян Хан хөхий” Эмхт. Л. Гомбожав. УБ.,1994
101. “Улаанбаатар” сониныг үндэслэн байгуулагч, хамтран зүтгэгч, эрхэм дүү Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Г. Жамъян. 1995.3.20”
Г. Жамъян “Сүнстэй нөхцсөн хүн” УБ.,1995
102. “Нутгийн ах та
Нутгийн уул шиг санагдлаа”
Гарын үсэг. 1995.IV.13-нд
“Мэргэн үг, сургааль” УБ.,1989.
103. “Хүрэлбаатар танаа. Б. Бат-Эрдэнэ. 1995.IV.25”
Б. Бат-Эрдэнэ “Хулангийн цавчаа” УБ.,1995
104. “Ү. Хүрэлбаатарт. С. Бодоош. 1995.IV.28”
С. Бодоош “Сүнс” УБ.,1995
105. “Ү. Хүрэлбаатар танаа
Таныг болон гэр бүлийг тань арслангуудын хийморь тэтгэг. М. Мөнгөн-Оньс.
1995-5-20. УБ-5 барилдааны үеэр”
М. Мөнгөн “Миний барилдаан” УБ.,1994
106. “Уран бүтээлч нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав.Л. Өлзийбат. 1995.07.14”
Л. Өлзийбат. Н. Өлзийбат “Хошин дунгуй” УБ., 1995
107. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танаа
Алтайн салхи залгиж өссөн
Алтайн чулуу элээж өндийсөн
Алтайнхан
Алтайхан…
1995.VII.15.
Л. Мөнхтөр”
Л. Мөнхтөр “Морин уул” 1995.VII.15
108. “Улаанбаатар сонины ерөнхий эрхлэгч нутгийн дүү Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. Ч. Баатарсүрэн. 1995-VIII-30”
Ч. Баатарсүрэн “Нутгийн салхи” УБ., 1995
109. “Хүний нутагт гурван сарыг нөхөрлөж туулсан
Хүрэлбаатар анддаа найргаар хадаг өргөвэй.
Чинагийн хөвүүн бага Галсан. 1995.9.19”
Ч. Галсан “Эр хар сур” УБ., 1995
110. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатартаа дурсган барив аа. Ш. Агваандондов. 1995.10.21”
“Ш. Агваандондов. И. Дэмбэрэл “Лус, савдгийн ээр ба хорлол, заслагын хураангуй оршвой” УБ., 1995
111. “Эрхэм сэтгүүлч Ү. Хүрэлбаатар танд дурсгав. Д. Хурц. 1995.11.4. Налайх”
Д. Хурц “Бодлын суудал” УБ.,1994
112. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Л. Гомбожав. XI/8 1995”
Л. Гомбожав “Бурхан жанжин гүнтэн” УБ., 1995
113. “Хүрэлбаатартаа. Д. Дашдондов.1995.11.9”
Д. Дашдондов “Холын унаа” Эрдэнэт хот.,1994”
114. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танаа Доор мэхийн баривай. Ш. Одонтөр.25.XI. 95”
Ж.Баянсан, Ш. Одонтөр “Хэл шинжлэлийн нэр томьёоны зүйлчилсэн тайлбар толь” УБ.,1995
115. “Ерөнхий эрхлэгч Ү. Хүрэлбаатартаа энэхүү номоо өргөн барив. 1995.XII.08”
Г. Баатарнум “Хувирахын увдис” УБ.,1995
116. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Б. Галсансүх. 1995.ХII.27.УБ”
Б. Галсансүх “Хүн судлал” УБ.,1995
117. “Унаган багын найз Ү. Хүрэлбаатартаа. Я. Баатар. 1995.XII.28”
Я. Баатар “Далай далайн цалгиа” УБ.,1995
118. “Хүрэлбаатар танд
Хүндэтгэлийн тэмдэг. Л. Түдэв. 1995.ХII.28”
L.Tudev “Two Aspens” /Хоёр улиас/.
119. “Эртний ерөөлөөр учирсан үйлс зорилго нэгтэй, ангийн анд монголын нэрт сэтгүүлч, уран зохиол судлагч, шүүмжлэгч, Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Таныг хүндэтгэсэн Р. Чүлтэмсүрэн. 1995.12.28-ны өлзийт өдөр”
Д. Намдаг “Ухаан бодлын охь, уран зохиолын туршлага” Хэвлэлд бэлтгэсэн Р. Чүлтэмсүрэн. УБ., 1995
120. “Аавын минь нэрэмжит шагналыг авсанд тань баяр хүргэж ахих амжилтыг хүсэн ерөөж дурсгав. Н. Дэлгэрмаа. 1995”
“О. Намнандоржийн 90 жилийн ой” эмхтгэл. УБ:, 1995
1996 он
121. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар танд дурсгав. Хадаач Ган. 1996.1.13”
Сүйеэ. Хадаач Ган “Шүүмжийн түүвэр” Хөх хот. 1990
122. “Дорогому У. Хурэлбатору от автора с пожеланием счастья. С. Власов. 12/II.96”
Сергей Власов “Школа гениев” Москва.,1992
123. “Ү. Хүрэлбаатарт.
Танай гэр бүлд аз жаргал хүсч сайн сайхныг ерөөж дурсгав. Үйлс чинь өндөр байг. Б.Чимид. 1996.2.23. Цагаан сарын шинийн таван”
Б. Чимид “Үүрийн мөнгөн шүүдэр” УБ.,1996
124. “Ус нутгийн эрхэм дүү
Уран зохиолын элгэн садан
Ү. Хүрэлбаатартаа
Үг чинь дэлгэр ! гэж ерөөе.
Үзэг чинь мох ! гэж ерөөе
Т. Очирхүү 96-3-14”
Т. Очирхүү “Төрийн сүлд, Урмын тойрог” УБ.,1996
125. “Судлаач Ү. Хүрэлбаатар танаа. Л. Гомбожав.IV/25”
Л. Гомбожав “Онгон үс, оочны сахал” УБ.,1996
126. “Эрхэм нөхөр Хүрэлбаатарт. Ц. Даваадоржоос. 1996.VI.7”
Ш. Цэрэнпил Ц. Даваадорж “Жасрай гуай” УБ., 1996
127. “Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Д. Сумъяа. 1996.7.04”
Д. Сумъяа “Сартуулын алаг толгод” УБ., 1995
128. “Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. С. Дашням. 1996.VII.18”
С. Дашням “Шувуудын түрүүч” УБ.,1996
129. “Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Х. Сампилдэндэв. 1996.7.29”
Х. Сампилдэндэв “Монголын яруу найргийн товчоон” УБ.,1996
130. “Хүрэлбаатар танаа. Дурсган бэлэглэе. Тогтох. 30/7”
“Бужгар буурал морьтой Бужилтай хан” Хөх хот.,1995
131. “Ү. Хүрэлбаатар танд. 1996.08.09”
С. Дамба “Содержание и методика преподавания истории древнейших государств, существовавщих на территории монголии, в общеобразовательной школе” Автореферат УБ.,1996
132. “Ү. Хүрэлбаатарт
Намрын айраг нутгийн айраг бүрийг барьяа! Э. Хархүү. 1996-IX.16”
Э. Хархүү “Цомбон туурайтай хүрэн” УБ.,1996
133. “Ү. Хүрэлбаатар танаа
Үүрийн гэгээ шувуудын жиргээн дунд
Үргэлж та аз жаргалтай яваарай
Онгодын хур таныг мөнхийн нартай ивээг.
1996.X/9 Б. Энхтуяа”
Б. Энхтуяа “Цөн түрэх аялгуу” УБ.,1995
134. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар гуай Танд дурсгав. 1996.Х.16. К. Аяако”
Кимүра Аяако “Баруунаас мандах наран” УБ.,1996
135. “Ус нутгийн эрхэм дүү
“Улаанбаатар”-ын Хүрлээдээ
Зоргоор энэ орчлонд
Зол баяртай явцгааяа
Зохиогчоос Т. Очирхүү.1996.11.28”
Т. Очирхүү “Зоргоор орчлон” 1996
136. “Эрхэм мэргэн дүү Ү. Хүрэлбаатарт Л. Түдэв. 1996.XII.3”
Л. Түдэв “Дайрлага дайравзай” УБ., 1996
137. “Эрхэм шавь Ү. Хүрэлбаатар танаа. Зохиогч 1996.12.08”
Д. Өлзийбаяр “Хэдэн хөрөг” УБ., 1995
138. “Хүрэлбаатарт С. Хөвсгөл.17/XII.96 г”
С. Хөвсгөл “Монголын жүжгийн зохиолын төрөл зүйлийн асуудлууд” УБ.,1995
139. “Үзэг нэгт, эрхэм яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар танаа.
Үг тань хурц үйл тань бүтэмжтэй байг хэмээн ерөөж эл бяцхан номоо өргөв. Сан. Жаргалсайхан. 1996.12.30”
Сан. Жаргалсайхан “Цэцгийн амь” УБ., 1991”
140. “Хүрэлбаатарт. Танд эрүүл энх урт удаан наслахыг хүсэн ерөе. Зохиогчоос.Ж. Арилдзэмбэ”
Ж. Арилдзэмбэ “Ухаант амьтан дэлхий – уйлж байна” УБ., 1996
141. “Хүрэлбаатар танаа. Сайн үйлс бүтэг. Г. Бадма”
Бадма. Г /Бадамсамбуу/ “Явна” УБ.,1996
1997 он
142. “Эрхэм хүндэт найз, дүү
Элдэвтэй нөхөр, найрагч
Хан Алтайн хүү
Хар сахалт дүү
Үржингийн хүү Хүрэлбаатартаа
Үнэнхүү сэтгэлээсээ ерөөх нь:
Уран сэтгэлгээний оюуны охьтой
Уран бүтээлийн онгодын одтой
Уран сэтгэлгээний ухааны уртай
Уран бүтээлийн ургацын хуртай байж
Унасан хүлэг чинь
Усан тэлмэн жороо болтугай
Урласан бүтээл чинь
Уянга тэргүүлж жолоо өргөтүгэй.
МЗЭ-ийн “Хурмаст тэнгэр” төвийн гишүүн, Данзанравжай мудлаач, яруу найрагч
И. Пүрэвхүү. 9/II.1997. Улаанбаатар”
“Дуунд мөнхөрсөн Эрдэнэт”. Эрдэнэт хот.,1996
143. “Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. Б. Чимид. 1997.3.4”
Б. Чимид “Үүл усны заяа” УБ.,1997
144. “Үржингийн Хүрэлбаатарт. Сайхан нөхөрлөж яваагийн дурсгалд. Төрбат. 3.III.97”
Д. Төрбат “Тэнгэрийн соёрхол” УБ., 1997
145. “Хүрэлбаатар эрхлэгч танаа. Бизнесийн ололт, амьдралын ололт, хүний ёсны амжилтыг бэлгэдье.М. Баяртогтох. 1997.03.20”
Генри Форд “Миний амьдрал миний амжилт” Орч. М. Баяртогтох. УБ., 1996
146. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар гуай Танд дурсгав. 1997.V.23. К. Аяако”
Кимүра Аяако “Монголын хүрээ цамыг бусад орны цамтай харьцуулан судалсан нь” /Түүхийн ухааны докторын зэрэг горилж бичсэн зохиолын хураангуй/ УБ.,1997
147. “Хүрлээдээ
Өнөөдөртөө үнэ цэнээ алдсан ч
Өөрийн гэсэн хэдэн шүлэг минь
Үр хүүхдээс минь хойш ч гэсэн
Үлдэнэ гэдэгт итгэж явнам.
Л. Одончимэд 97.VI.6”
Л. Одончимэд “Буян хурсан говь” УБ.,1996
148. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Зохиогч Ж. Батбаатар. 14.VI.97”
Ж. Батбаатар “Тавдугаар сарын тэмдэглэл” УБ.,1997
149. “Ү. Хүрэлбаатар Эрдэнэ нар танаа.
Та хоёртоо хайртай шүү “Би…” Улсын арслан М. Мөнгөн-Оньс. 1997-6-19”
М. Мөнгөн “…хүчит арслангуудынхаа мяндсан зодогноос…” УБ.,1997
150. “Эрхэм анд номын багш Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив.
Элбэг оюуны номын цагаан буян цацран дэлгэрсээр байх болтугай. Ж. Саруулбуян. 1997.VII.4. Улаанбаатар”
Ж. Саруулбуян “Сэцэн ханы хүлэг” УБ., 1997
151. “Ү. Хүрэлбаатарт энэхүү номоо барья. Д. Баярхүү. 1997.07.23” /хуучин монголоор/
Д. Баярхүү “Ардчилал дахь зүүний нялхсын өвчин” УБ., 1997
152. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар гуай Танаа өргөн барив. 1997.VIII.5. Аяако”
Кимүра АЯАКО “Баруунаас мандах наран II” УБ., 1997
153. “Эрхэм нөхөр Хүрэл танаа өргөн барив. Б. Даваасүрэн. 1997.8.15” /хуучин монгол/
“Монгол цэргийн уламжлал хөгжил” УБ., 1991
154. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар багш танд өргөн барив. Дамиранжав. 97.10.9”
“Ойрадын баатарлаг туульс” эмх. Б. Дамиранжав. УБ., 1997
155. “Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ нартаа. 1997.10.10. Б. Чулуун”
Б. Сурмаажав “Нэр бүтэн мөр цагаан” УБ.,1997
156. “Ү. Хүрэлбаатарт
Ард Аюушийн заргын бичиг шиг
Амыг тань гороолсон сахал дундаас
Алба ажил, амраг хайр
Аугаа уран бүтээл цэцэглэг.
Д. Лхагвасүрэн 1997.10.11”
Д. Лхагвасүрэн “Буган сүлдтэй хайрхан” УБ.,1997
157. “Сэтгэл, зүтгэл нэгт нөхөр Ү. Хүрэлбаатарт. Зохиогчоос. 97.X.18”
С. Жамбалдорж “Тэмээ тэнгэрийн амьтан” УБ.,1997
158. “Ү. Хүрэлбаатартаа
Он жилүүдийн хөтөл дээр
дөрөө харшсан нөхөртөө
Онгодынхоо сүмээс илгээвэй.
Г. Мэнд-Ооёо 1997.XI.3”
Г. Мэнд-Ооёо “Утгын болор сүм” УБ.,1997
159. “Эрхэм анд номын багш Ү. Хүрэлбаатар танаа.
Элбэг оюуны номын цагаан буян цацран дэлгэрсээн байх болтугай. Ж. Саруулбуян. 1997.XII.4. Улаанбаатар”
Ж. Саруулбуян “Сэцэн ханы хүлэг” УБ.,1997
160. “Гал үхэр жилийн шинийн нэгний мэндийн цагаан хадаг болгож Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Я. Баатар. 1997.12.07”
Я. Баатар “Утга зохиолын нэрзүй” УБ.,1996
161. “Хүрэлбаатар. Эрхэм Танд талархлын дуулал өргөхөд минь морилон саатсанд баярлалаа” Н. Жанцанноров. 1997.12.19”
Н. Жанцанноров “Хүний заяа” /талархлын дуулал/1997
162. “Үзэг, үйлс нэгт эрхэм дүү Ү. Хүрэлбаатартаа.
Номын цагаан буян, сэтгэлийн цагаан мэндээ хамтад дэвшүүлэн барив. Зохиогчоос. Т. Очирхүү. 1997.12.29”
Т. Очирхүү “Аргамжааны чулуу”
163. “Ү. Хүрэлбаатар эрхлэгчдээ. Таны хүнлэг сэтгэлийг дээдлэн явдаг шүү. Таны сэтгүүлч Д. Алтангэрэл. 1997 он”
“Монголын театр, киноны хөгжлийн асуудлууд” УБ., 1987
164. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар дэд доктор танаа өргөн барив. Б. Мөнхөөгөөс. Шар барс жилийн өвлийн дундад сарын шинийн нэгний бүтэн сайн өдөр. Хөх хотод “
“Мэргэн хийдийн уг түүх оршвой” Хөх хот 1994
165. “Хүрлээдээ. Аз жаргал урт үс хүсье. Г. Чадраг”
Г. Чардаг “Сутайн цагаан салхи” УБ.,1997
166. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар дэд доктор танаа баримуй. Сургаал хайрламуй.
Зохиогч. Шар барс жилийн өвлийн дундад сарын эхний сайн өдөр. Хөх хотноо” 1997
“Мэргэн гэгээн Лувсандамбийжалсан” Хөх хот 1995
1998 он
167. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатарт. Энэ ном эрдэм судалгааны тань ажилд байнга зөвлөгч болог. Зандраабайдий. 98.1.22”
Д. Намдаг “Наян чулууны ой” Ред. Х. Зандраабайдий УБ.,1985
168. “Эрхэм хүндэт нөхөр, нэг багшийн шавь Ү. Хүрэлбаатартаа. Зандраабайдий. 98.2.6” /хуучин монгол/
Х. Зандраабайдий “Хөх чонын удам” УБ., 1994
169. Эрдэм шинжилгээний ажил гэх их замд дөрөө нийлсэн
Эрхэм нөхөр Үржингийн Хүрэлбаатартаа. Я. Баатар. 1998.2.20”
Я. Баатар “Некоторые теоретические проблемы литературной ономастики” УБ.,1998
170. “Хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Б. Мөнгөнхөлөг. 1998.04.28”
Б. Мөнгөнхөлөг “Становление, развитие и особенность монгольской новеллы” УБ.,1998 Автореферат
171. “Номын дүү Хүрэлбаатар танаа баривай. Сүхбаатар. 1998.5.10” /хуучин монгол/
О. Сүхбаатар “Монгол хэлний харь үгийн толь” УБ., 1997
172. “Ү. Хүрэлбаатарт. Эрхэм дүүд дурсгав. Ш. Гоохүү. 19/V. 98 г”
Ш. Гоохүү “Зуун далан бөхийн зугаатай хөрөг” УБ.,1998
173. “1998.05.22-ны бэлгэтэй сайн өдөр. Хэл бичгийн ухааны дэд доктор Ү. Хүрэлбаатарт. Үзэг, үйлс нэгт эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар чинийхээ эрдмийн зэрэг хамгаалсан баярт өдрийн дурсгал болгож энэхүү номыг бэлэглэе. Доктор болохын бэлгэтэй ерөөлийг дэвшүүлье” гээд Ц. Мөнх, Д. Цэнд, Б. Ганбат, Х. Сампилдэндэв, С. Лочин, Л. Хүрэлбаатар, Ш. Цэнд-Аюуш, Г. Болд, Ш. Цэнд-Аюуш, С. Дулам … нар гарын үсгээ зуржээ”
Б. Ганбат “Монголын сонгодог зохиолч Чадраабалын Лодойдамба” Пусан.,1998
174. “Эрдэм ухааны арслан болсон Ү. Хүрэлбаатартаа аврага болохыг ерөөн дурсгав. Х. Сампилдэндэв. 1998.5.22”
Х. Сампилдэндэв “Нийгмийн шилжилтийн үеийн уран зохиолын зарим асуудал” УБ.,1998
175. “Оюуны мэлмий нээж
Одтой яваа дүүдээ
Л. Тэрбиш 1998.05.22”
Л. Тэрбиш “Бичгийн их хүн дуун хөрвүүлэгч Д. Галсанжинбын намтар” УБ.,1998
176. “Гүн үзэгтэн Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Г. Пүрэв-Очироос. 1998.VI.3”
Г. Пүрэв-Очир “Монголын самбочид гучин жилд”. УБ., 1998.
177. “Уугуул нутгийн хүү, дэд доктор Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. УБ,1998.VII.21. Зохиогч О. Пүрэв”
О. Пүрэв “Нийгмийн тухай мэдлэг”-ийн тест УБ.,1998
178. “Анд нөхөр Ү. Хүрэлбаатар чамдаа дурсгав. Ч. Баатарсүрэн. Ах нь. 1998-VII-24”
Ч. Баатарсүрэн “Тооноор туссан гэрэл” УБ.,1998
179. “Шавь, дэд доктор Хүрэлбаатарт сайн сайхныг хүсэн еоөөв. Д-р, проф. Н. Хавх. 1998.7.30. УБ”
Н. Хавх “Нийгмийн гүн ухаан” УБ., 1997
180. “Үндэсний бөхийн арслангуудын хаан
Үндэсний хэлээрээ дэд доктор
Улаанбаатар сонины бурхан дарга
Ү. Хүрэлбаатар ахдаа дурсав. А. Тэгшээ. 1998-VIII-16”
А. Тэгшээ “Бөхийн наргиа” УБ.,1998
181. “Ү. Хүрэлбаатарт
Үзэг чинь хурц, үзэл чинь шулуун, үг чинь шудрага үнэн байдагт би нөхрийн хувьд баярлаж явдаг даа. Ц. Дагданготов. 1998-8-20”
Ч. Дагданготов “Чоно” УБ.,1998
182. “Ү. Хүрэлбаатар таныг эрдмийн их ажил амжилттай хийж хамгаалсанд баяр хүргэж дурсгав. Өвгөн Б. Батсүх. 1998.IX.2”
Б. Батсүх “Тодруулсан, тодорсон аваргууд” УБ.,1998
183. “Үе тэнгийн нөхөр
Ү. Хүрэлбаатартаа
Зохиогчоос. З. Түмэнжаргал. 1998.10.26”
З. Түмэнжаргал “Ус мөрөн нь олон чиг…” УБ., 1998
184. “Сэтгүүлч, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатартаа орчуулагчаас өргөн баривай. 1998.XII.07”
А.С. Пушкин “Шүлэг найраглал” УБ., 1998
185. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар доктор багш танаа дургав” Б. Мөнхөөс. 1998.12.19. Хөххотод” /хуучин монгол/
Б. Мөнх нар “Мэргэн гэгээн судлалын өгүүллүүд” Хөх хот. 1997
1999 он
186. “Ү. Хүрэлбаатар танд.
Тэнгэрийн морио уралдуулдаг нь
Тэнэг монголын явдал…
Цус минь урсаж ахуй
Сэлбэ минь урсаж буй.
Ц. Чимиддорж Хархорум-Улаанбаатар 1999.1.24”
Ц. Чимиддорж “Тэнгэрийн наадам” /Их хурд-98/ УБ.,1998
187. “Эрхэм шавь Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барья. Ж. Санжаа. 1999.2.3”
Ж. Санжаа “Основные закономерности фоетических изменений звуков в монгольских языках и диалектах” Автореферат УБ., 1998
188. “Дэд доктор, эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танд хадгалуулав. Ж. Ядамсүрэн. 99.02.10”
Ж. Ядамсүрэн Б. Дашцэрэн “Үнэт цаасны зах зээлийн нэр томьёоны толь, товч тайлбар” УБ., 1999
189. “Эрхэм шавь, эрдэмтэн Ү. Хүрэлбаатар танаа. Зохиогч Д. Өлзийбаяр . 1999.02.23”
Д. Өлзийбаяр “Ерээд оны боловсролыг ажиглахуй” УБ.,1999
190. “Эрт эрт сайн танил найз Ү. Хүрэлбаатар танаа барив. Д. Сумъяа. 1999.03.12”
Д. Сумъяа “Бурхадын магтаалын дүрийн хувьсал” Хураангуй. УБ.,1999
191. “Дуугаар дуурсагч, нэрт сэтгүүлч, улс төрч, улсын арслан Ү. Хүрэлбаатартаа. С. Жамбалдорж. 99.03.23”
Ц. Сэдванчиг. С. Жамбалдорж “Мянган сонин ямаа” УБ., 1998. XII.
192. “Хүрэлбаатар тандаа Б. Батмөнх. 1999.3.29”
Ж. Батмөнх “Орхонтуулын домог түүхэн таталбар” УБ., 1998
193. “Хүрэлбаатартаа дурсгав. Х. Сампилдэндэв. 1999.4.7”
Х. Сампилдэндэв “Нийгмийн шилжилтийн үеийн уран зохиолын зарим асуудал” УБ.,1998
194. “Ү. Хүрэлбаатарт дурсгая. Ч. Онгоодой. 7.IV.99”
Онгоодой. Ч “Хаан тамга” УБ., 1997
195. “Ү. Хүрэлбаатар таны үйлс өөдрөг, бүтээл арвин байг. Д. Одонхорлоо. 1999.IV.14”
Д. Одонхорлоо “Улаан сартай шөнө” УБ.,1998
196. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар найз танаа барив. Жигаан шүүмжилнэ үү. Цэцэнмөнх. 99.6.9”
Ө. Цэцэнмөнх “Монгол бичгийн “Гэсэрийн тууж”-уудын харилцаа холбоо хийгээд гарал үүсэл” Хураангуй. УБ.,1999
197. “Хүрэлбаатартаа Я. Баатар. 1999.6.28”
С.А. Кондратьев “Утешение” /составление Н.Я. Богатырь/ УБ., 1999
198. “Эрхэм дүү, уран бүтээлийн анд, нутгийн зохиолч Ү. Хүрэлбаатарт. Ц. Жандал. 1999.7.7”
Цогтбаярын Жандал “108 эрхи” /хоч хөрөг/ УБ.,1999
199. “Эрхэм нөхөр, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар танаа
Танд болон Таны гэргий, хайрт хүүхдүүдэд тань эрүүл энх сайн сайхныг ерөөж дурсгав. Чой. Лувсанжав. 1999.7.14”
Л. Энхээ. Ч. Лувсанжав “Номун ханы Чойжав начин” УБ.,1999
200. “Ерөнхий найруулагч Хүрэлбаатар гуайд бэлэглэв. Б. Хаш-Эрдэнэ. Өлзий. 99.7.28” /хуучин монгол/
Лувсанчойнхор “Сонорын зүг” Шилийн гол.,1999
201. “Гүн хүндэтгэлт номч мэргэн гүүш эрдэмтэн зохиолч Ү. Хүрэлбаатар танаа
Номч мэргэн соён гэгээрүүлэгч багш, М.Ц-г минь алдаршуулан амьдрал уран бүтээлийг нь нийтийн хүртээл болгоход сэтгэл зүтгэл гарган сайн үйлс бүтээж байгаад талархан дурсгав. Таны буяны их үйлс тань дэлгэрч явах болтугай.Үүний тулд Ж. Лханаасүрэн. 3/VIII 99”
“Үгүйлэгдэж алдарших тавилан” Ред. Ж. Лханаасүрэн УБ.,1999
202. “Эрхэм дүү журмын нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Б. Монголхүү. 1999.9.6”
Б. Монголхүү “Салхинд сэргэсэн гэрүүд” УБ.,1999
203. “Нэрт сэтгүүлч, эрдэм журмын нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа. С. Жамбалдорж. 99.09.09”
Ц. Сэдванчиг, С. Жамбалдорж “Мянган сонин ямаа” УБ.,1998
204. “Хүндэт Хүрэлбаатар ах танд шинэ номоо өргөн барив. Цогдоржийн Бавуудорж. 1999.10 сар”
Ц. Бавуудорж “Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлиг шүхэрлэнэ” УБ., 1999
205. “Эрхэм шавь, эрдэмтэн сэтгүүлч Ү. Хүрэлбаатартаа дэлгэн баривай. Б. Пүрэв-Очир.99.11.10. Утас: 454344 г.
Б.Пүрэв-Очир “Синтаксис современного монгольского языка в научном освещении” УБ.,1999
206. “Ү. Хүрэлбатарт. Энэ цаг үе дотор үнэн үг ад нийтэд шуудай алтан гулдмайгаас илүү хэрэгтэйг харгалзан энэ номыг бичлээ. Ц. Дагданготов. 1999.11.23”
Ц. Дагданготов “Казиногийн – Сэргээн босголтын банкны боссуудыг шүүсэн шүүх хурал” /Эсээ/ УБ., 1999
207. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Их хутагтын өвийн тухай энэхүү номыг дурсгал болгож өргөн баръя. 1999.12.9. З. Алтангэрэл”
“Их говийн догшин ноён хутагт”
208. “Эрхэм дүү Хүрэлбаатарт. Ц. Балхаажав. 1999 он”
“Человех и ХХ век” /Автореферат/ УБ.,1999
2000 он
209. “Нийтээр хэвлэгдэж түгээхийн өмнөх загвар номоо өргөн баръя, редактортаа. Эмхтгэгчээс. 2000.01.21”
“Наваан-Юндэн: Зохиол, баримт, судалгаа” УБ., 1999
210. “Эрхэм хүндэт эрдэмтэн сэтгүүлч Ү. Хүрэлбаатар танаа өчүүхэн бүтээлийн дээжээ өргөн баръя. Т. Ганди. 2000.III.28”
Т. Ганди “Улс төр, сэтгэл зүй, мэдээлэл, шүтэлцээ” УБ., 2000
211. “МҮБХ-ны тэргүүлэгч Ү. Хүрэлбаатарт
Амжилт хүсье. Р. Нямдоржоос. 2000.IV.13”
“Монгол бөхийн тэргүүн” УБ.,2000
212. “Танд эрхэм дээд, яруу тунгалаг
Эрдэмтэн мэргэд улам мэргэжихийн тулд ном цуглуулдаг. Энгүй мөрөн цааш улам их болохын тулд гол горихыг цуглуулдаг. Н. Эрдэнэбулган Н. Рагчаа. 2000.05.04”
Б. Дашцэвэг нар “Монголчуудын эх оронч үзлийн түүхийн зангилаа асуудал” УБ.,1999
213. “Их эвслийн тэргүүн Ү. Хүрэлбаатар танд дурсгав. Ж. Дарханбаяр. 2000.05.17”
Ж. Дарханбаяр “Улс төрийн лидерийн имиж” УБ., 2000.
214. “Яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатарт
“Сүндэрлээд байгаа уулс нь хө
Манай нутгийн бараа даа
Сонсоод байгаа уянга нь хө
Миний ээжийн бүүвэй дээ
Алтай нутаг минь өөр шүү
Агаар салхи нь ондоо доо
Ачит ээж минь өөр шүү
Амраг сэтгэл нь ондоо доо. Б. Даваацэрэн 2000.06.25.
Хүлэг тань хурдан байж
Хүсэл тань биелэх болтугай”
Б. Даваацэрэн “Наран Шарантайн уянга” УБ., 1996
215. “Ү. Хүрэлбаатартаа.
Дуунууд чинь энэ номыг
Дулаахан болголцсон
Дуурьсгам болголцсон
Д. Дашдондов 2000.IX.22”
“Аялгуут Алтайн дуу” Эмхт. Д. Дашдондов УБ., 2000
216. «Энэ цагийн их дуу
Ирээдүй цагийн их суу
Эрхэм найрагч
Үржингийн Хүрэлбаатартаа
Үнэн сэтгэлийн угаас. Д. Дашдондов» /2000.IX.22/
“Зууны мянган дуу” Эмхт. Д. Дашдондов. УБ.,2000
217. “Зохиолч, сэтгүүлч, яруу найрагч, доктор Ү. Хүрэлбаатар эрхлэгчидээ. Миний өдий зэрэгтэй яваа нь Таны сэтгэлийн өглөг юм шүү. Г. Баатарнум. 2000.11.16”
Г. Баатарнум “Орлой гурван зээрд” УБ.,2000
218. “Яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар танаа
Сайн үйлс цацран мандаг
Саруул ухаан цэцэглэн үржиг
Сайхан бүхэн үржин угтаг
Сайхь ахаа битгий мартаг
Баяр жаргал бодрон цацраг
Бодол хүсэл цэцэглэн үржиг
Үржингийн Хүрэлбаатар
Үржин үржиг, өөр юу хэлэхэв”
Д. Бор “Алтан овоо мину” УБ., 2000
219. “Ү. Хүрэлбаатар ахад дурсгав. Г. Наранбат”
Г. Наранбат “Гэгээн хүслэн бага нас минь баяртай” /Ангийнхандаа/ УБ., 2000.
2001 он
220. “Үргэлж уулзаж явахын ерөөл тавьж
Үржингийн хүү Хүрэлбаатар дүүдээ
“Салхинд сэргэсэн гэрүүд”-ээс
Нэгийг барьж өгөв.
Б. Монголхүү 2001.1.4”
Б. Монголхүү “Салхинд сэргэсэн гэрүүд” УБ., 2000
221. “Эрхэм нөхөр Хүрэлбаатартаа сар шинэ угтан барьяа. Цэрэнсодном.
2001 он 2-р сар”
Д. Цэрэнсодном “Сар шинийн бэлэг” УБ., 2001.
222. “Ү. Хүрэлбаатар Л. Эрдэнэ нартаа аз жаргал, амжилт бүтээл ерөөе. Б. Дашзэвэг зохиогч. 06.03.2001”
Б. Дашзэвэг “Цагийнхаа тамгатай бичиглээс” /дурдатгал/ УБ., 2001
223. “Ү. Хүрэлбаатар Л. Эрдэнэ нартаа Б. Дашзэвэгээс. 06.03.2001”
Б. Дашзэвэг “Үгүйлж явъя нэгийгээ” УБ., 2001
224. “Эрхэм нөхөр Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Б. Даш-Ёндон. 2001.4.6”
Л. Н. Гумилев “Хүн гүрэн” Орч. Б. Даш-Ёндон
225. “35 дугаар талд гарын үсгээн сонгосон Ү. Хүрэлбаатар танаа. Баатар. 2002.04.19” /хуучин монголоор бичжээ/
Я. Баатар “Гарын үсэг судлал” УБ.,2000
226. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар танаа. Д. Балжинням. 2001.4.20”
Д. Балжинням “Миний үе миний үг” УБ.,2000
227. “Эрхэм сайн дүү
Ү. Хүрэлбаатар танаа.
Нутгийн ширүүн салхины эрч,
Нутгийн зөөлөн аялгууны анир
Бүтээлээс чинь дандаа тодордог юм.
Шинэ зуунд бүтээлийн чинь хур дэлгэрч байг.
Д. Цахилгаан. 2001.5.2. Бээжин хотноо”
Д. Цахилгаан “Огт оргүйн толь” Уран бүтээлийн түүвэр. УБ., 2000.
228. “Наваан-Юндэн судлалаар би тодорч
Наваан-Юндэн редакторлагчаар Хүрлээ тодров.
Гүүргий, гүүргий, гүүргий, гүүргий, гүүргий...,
Я. Баатар
2001.05.10.
Ялалтын баярын маргааш өдөр
Ялалтын төлөө тэмцэцгээе !”
“Наваан-Юндэн: зохиол, баримт, судалгаа” Эмх. Я. Баатар УБ.,2001
229. “Хүрэлбаатартаа
Хүрэл хөшөөнөөс
хавьгүй бөх
оюуны хайш
чамдаа
Л. Түдэв
2001.VII.23”
Л. Түдэв “Үгэн бороо” УБ.,2001
230. “Ү. Хүрэлбаатар дүү таны номын өргөөнд нэмэр баръя. С. Сампилноров. 2002.7.31”
С. Сампилноров “Монголчуудын эрүүл амьдрах уламжлалт соёл”
Хөх хот .,2000
231. “Хуушаан шүүмжлэгч Хүрэлбаатарт
Хуушаан судлагч Баатараас.
Я. Баатар. 2001.VIII.28”
Я. Баатар “Лувсандамбын Хуушаан” УБ.,2001
232. “Дотны анд нөхөр Гадаад хэл, сэтгүүл зүйн “Түгээмэл” дээд сургуулийн захирал доктор Үржингийн Хүрэлбаатар танд дурсгав. Гавьяат багш Ц. Лантуу. 2001.8.31”
“Жестуно” Орч. Ц. Лантуу. УБ., 2001
233. “Хүрлээ ах танд
Шинэ аялгуугаа
Шившин уншъя танд
Ц. Бавуудорж. 2001. 9 сар”
Ц. Бавуудорж “Дорно аялгуу” УБ., 2001
234. “Д. Намдагийн намтар уран бүтээлээр иймэрхүү нэг ном бичихэд тань санаа жишээ болоосой гэж д-р Ү. Хүрэлбаатарт өргөн барив. Я. Баатар. 2001.10.02”
Я. Баатар “Сономын Удвал” УБ., 2001
235. “Ү. Хүрэлбаатар танд. Сайн сайхныг хүсье. Х. Чилаажав. 2001.11.07”
Х. Чилаажав “Би эх оронтой хүн” УБ.,2001
236. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар танд.
Үндэсний бөх, үндэсний соёлоо хөгжүүлэхэд оруулсан үлэмжийн зүтгэл, санаачлагыг тань бахаднам. Б. Дашдондог. 12/XI 2001 г”
Б. Дашдондог “Энгүүн бөгөөд энгүй хүчтэн улам залгасан их бөх” УБ.,2001
237. “Д-р Ү. Хүрэлбаатарт Шинэ жилийн мэнд хүргэж бэлэглэе. Я. Баатар 2001.12.29”
Л. Хуушаан Я. Баатар “Сүхийн Доржпалам УБ., 2001
238. “Хүрэлбаатар Эрдэнэ нартаа дургав. Д. Чойжамц”
Д. Чойжамц “Мянганы хүн Чингис хаан” /роман/ УБ., 2001
239. “Хүндэт ах Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Аюурзана”
Г. Аюурзана “Философийн шүлгүүд” УБ.,2001
2002 он
240. “Аглагхан талаасаа яруу найрагч Үржингийн Хүрэлбаатар Эрдэнээ хоёр руугаа Зөөлөн цагаан цас болон ирлээ. Д. Нямсүрэн чинь. 2002.01.18. УБ. Гэрт нь”
Д. Нямсүрэн “Аглагхан талаасаа” УБ., 2002
241. “Эрхэм сайн анд Ү. Хүрэлбаатар Эрдэнэ та нарынхаа номын санд барив. 2002.01.18. Г. Мэнд-Ооёо”
Г. Мэнд-Ооёо “Алтан овоо” УБ., 2002
242. “Хайрт найз Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ нартаа. Зохиогчоос. Д. Цогт. 2002.II.3”
Д. Цогт “Үргэлжлэл” УБ.,2002.
243. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Нутгийн эрхэм эрдэмтэн танд сайн сайхныг хүсье. Чилаажав. 2002.2.26”
Х. Чилаажав “Би эх оронтой хүн” УБ., 2001
244. “Ү. Хүрэлбаатарт Талахлаа дэвшүүлэн дурсгав. Н. Сувд. 2002.03.22”
“Түмэн хүрээлж, төр соёрхсон гэр бүл” УБ., 2003
245. “Эрдэмтэн зохиолч доктор Хүрэлбаатар танаа. Энэ олон жил чм надад бишгүй л нөмөрлөж сэтгэлийн тус өгч байдагт өчүүхэн би яахан мартах билээ: Д. Баасанжав. 2002.03.24”
Д. Баасанжав “Тэнгэрийн тамга” УБ., 2001
246. “Сэтгүүл зүйн төлөө хамтран зүтгэгч, эрдэмтэн нөхөр Ү. Хүрэлбаатарт өргөн барив.М. Зулькафиль. 9/IV 2002.г. УБ”
М. Зулькафиль “Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүй” УБ.,2002
247. “Анд сайн нөхөр Ү. Хүрэлбаатар та хийгээд
Авралт чухаг ном эрдмийн түлхүүрийг
Амжиж бидэнд тааруулсан “Гал” хэмээх ертөнцийд
Арвис оюуны дээжээ өргөж сэржимдюү
Г. Мэнд-Ооёо 2002.06.18”
Г. Мэнд-Ооёо “Тэнгэрийн хаяанаас нүүдэлчин айсуй” УБ., 2002
248. “Эрхэм сайн анд Ү. Хүрэлбаатар, Эрдэнэ та нарынхаа номын санд барив.
Г. Мэнд-Ооёо. 2002.VI.18”
Г. Мэнд-Ооёо “Алтан овоо” УБ., 2002
249. “Эхний хувийг
Эзэнд нь барьсан юм
Хоёр дахь хувийг
Хүрэлбаатартаа барив
Гал дүрэлзэг.
Я. Баатар 2002.06.19. Морин жилийн зуны дунд сарын шинийн найман”
Я. Баатар “Гомбожавын Мэнд-Ооёо” УБ., 2002
250. “Ү. Хүрлээ ахад. Та бидэн “монгол” хэмээх нэгэн их айлын үр сад билээ. Ц. Галбадрах. 03.07.02”
Ц. Галбадрах “Би багадаа” УБ., 2002
251. “Ангийн анд дүү доктор Ү. Хүрэлбаатартаа уран бүтээлийн амжилт хүсэж өөрийн бүтээлээ өргөн баривай. Ж. Гун-Аасүрэн. 2002.07.08”
Ж. Гун-Аасүрэн “Дээлтэй хав” УБ., 2002
252. “М. Энхпүрэвээс. Энэхүү номын дээжээс доктор Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. 2002.08.01. Улаанбаатар хот”
М. Энхпүрэв “Мөнхтэнгэрийн хасбуу” УБ., 2002
253. “Ү. Хүрэлбаатартаа.
Алтай нутгийн сүрлэг уул
Алтан найргийн дээжилсэн сүү эрхэм нөхөртөө бүтээлээ өргөвэй.
Зохиогч До. Цэнджав. 2002.08.05”
Д. Цэнджав “Хул салхи” УБ., 2000
254. “Ү. Хүрэлбаатарт. С. Лувсанвандан багшийн минь тухай дулаан сайхан, тэхдээ их гярхай ухаалаг үг хэлсэнд чинь үнэн сэтгэлээсээ баярлаж явна шүү, Хүрлээ. Ч. Билигсайхан. 2002.9.3. УБ”
Ч. Билигсайхан “Сономын Лувсанвандан” УБ., 2002
255. “Эрхэм мэргэжил нэгт дотны найз Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн баривай. Ч. Билигсайхан 2002.09.03. УБ хот”
Ч. Билигсайхан “Монгол эрхи товчис” УБ., 2000
256. “Ү. Хүрлээдээ Ч. Билигсайханаас. 2002.9.3”
Ч. Билигсайхан “Сэнгийн Эрдэнэ” УБ., 2002
257. “Ү. Хүрэлбаатар тандаа дурсгав. К. Яцковская. 2002.09.23”
К.Н. Яцковская “Поэты Монголии ХХ в.” Москва 2002
258. “Найз Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. М. Ариунболд 2002.10.07”
М. Ариунболд “Эмэгтэй танд…” УБ., 2002
259. “Цэдэндорж сан”-гийн тэргүүн Ү. Хүрэлбаатарт” Л. Хуушаан. 2002.XII.04”
Л. Хуушаан, Х. Сампилдэндэв “Мишигийн Цэдэндорж” УБ., 2002
260. “Эрхэм дүү эрдэмтэн Ү. Хүрэлбаатартаа барив. 2002.12.13. О. Сүхбаатар”
О. Сүхбаатар “Монголын газар усны нэрийн домог” УБ., 2001
261. “Эрхэм танд уран бүтээлийн их амжилт хүсье. Зохиогч М. Эрдэнэбат. 2002.12.18”
М. Эрдэнэбат “Юу ч мартаагүй” /Өгүүллэгүүд/ УБ., 2002.
262. “Я/н Ү. Хүрэлбаатарт
Дууны шүлгийн их мастер
Дугуй сахалт бумбагар дүүгийн уран бүтээл өндөр байг. Ш. Мягмар. 2002.XII.23”
Ш. Мягмар “Цолтон-цуутан” УБ.,2000
263. “Түгээмэл дээд сургуулийн номын санд. Зохиогчоос: 2002.12.26
Ш. Чоймаа Ш “Монгол бичиг” УБ.,2002
264. “Түгээмэл дээд сургуулийн номын санд. Зохиогчоос: 2002.12.26
Ш. Чоймаа нар “Оюунтүлхүүр” УБ.,2002
265. “Түгээмэл дээд сургуулийн номын санд. Зохиогчоос: 2002.12.26
Ш. Чоймаа нар “Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй,
мэдлэг шалгах сорил” УБ.,2002
266. “Хайрт найз Хүрлээ, Эрдэнээдээ сайн бүхнийг хүсье. Ч. Үржинбадам. 2002 он”
Ч. Үржинбадам “Зураг түүх өгүүлнэ” УБ.,2002
2003 он
267. “Хүрлээ ах, Эрдэнээдээ.
Үйлс өндөр
Үрс өөдөө байг
Шүлэг нь хүлэг мэт
Зориг нь Хэнтий мэт байг
Марташгүй санаж явах хүний минь нэг Та билээ. Анхны номоо барив. Олныг бичмээр ч ой минь өнөөдөр муу тул цөөнийг бичив. М. Амгалан. 2003-01-21”
М. Амгалан “Эртний ерөөл” УБ.,2002.
268. «Эрхэм доктор, захирал Ү. Хүрэлбаатартаа судалгаа шинжилгээний ажилд тань амжилт хүсье. Ж. Ядамсүрэн. 2003.01.22».
Ж. Ядамсүрэн “Монголчууд ардчилсан сонгуульд саналаа өгсөн товчоон”
УБ.,2002
269. “Хүрлээ дээ. Усан хонин жил өлзий буянаа хайрлах болтугай. Н. Жанцанноров. 2003.02.13”
Н. Жанцанноров “Сэрэх ухаанаа дууд…” /ярилцлагын цоморлиг/ УБ.,2002
270. “Ү. Хүрэлбаатарт. Яруу найргийн дээвэр дор ямагт хамт байх болтугай хэмээн билэгшээн өөрийн бүтээлээр өргөл барив. Д. Одонхорлоо. 2003.03.11”
Д. Одонхорлоо “Бодлын сувд” УБ., 2003
271. “Номын буян дэлгэрэх болтугай. Монгол Улсын Их сургууль. Ц. Ганбаатар 2003.03.14”
Ц. Ганбаатар А. Гаваа “Шинэ хятад-Монгол толь” УБ., 2003
272. “Үзэг, үйлс зорьлого нэгт анд Ү. Хүрэлбаатартаа.
Хэдэн жилийн туршид хэвлэлийн эрх чөлөөний хэцүү бөгөөд бартаат замд хамтдаа явсны төлөө дурсгав. Ts. Dashdondov. 2003.04.04”
Ц. Дашдондов “Англи-монгол адил утгат өвөрмөц хэллэгийн шинэ тайлбар толь” УБ.,2003
273. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар таны ажил үйлс өөдрөг байтугай. 2003.04.11. Ч. Чойсамба”
Ч. Чойсамба “Дэлхийн сэтгүүл зүйн түүх” Нэгдүгээр боть. УБ., 2003
274. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танаа . Танд болон гэр бүл, үр хүүхдэд тань сайн сайхныг хүсье. 2003.04.21. Зохиогчоос дурсгав”
П. Хэрлэнтуяа “Өргөл” УБ. 2002.
275. “Их найргийн тэнгэрт
Энэ их хорвоод
Бидэн хоёрын хувь заяа
Булгийн дүүрэг шиг. Өрөөнд нь 2003.04.30”
М. Баттөмөр “Цагаан тэнгэрийн зүг” УБ., 2003
276. “Эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатартаа уран бүтээл тань үргэлж тэнгэрлэг байхын ерөөл өргөе Л. Гаваасүрэн. 2003.05.15”
Л. Гаваасүрэн Д.Цэцэрлэг “Ханьсахын жаргал” УБ., 2003
277. “Хүрэлбаатар танд дурсгав. Өвгөөдэй Цэндийн Дамдинсүрэнгийн хүү Энхсайхан. 2003.05.25”
“Өвгөөдэй Цэндийн Дамдинсүрэн” УБ.,2002
278. “Хүрлээ ахад эл номыг дурсгав. Ж. Баяржаргал. 2003.05.28”
Ж. Баяржаргал “Дөтгөөр галвын турадас буюу дээд мандал дахь бослого” УБ., 2003
279. “Ү. Хүрэлбаатар багшдаа. Ажил бүтээлийн минь гарааг эхлүүлж өгсөн эрхэм Тандаа анхны номоо өргөн барив. 2003.06.10. Ч. Мөнхбаяр”
Ч. Мөнхбаяр Н. Батжаргал “Сүлд хийморийн Монгол домын гайхамшиг” УБ., 2003
280. “Нутгийн дүү Хүрэлбаатартаа. Эрхэм энэ суут сургаалтай номоор дурсгав. Доохүүгийн Батхүү. 2003.06.29. Хүүбат ХХК”
Рингу Тулку “Хутагтын дөрвөн үнэн” УБ., 2001
281. “Үржингийн Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Д. Лувсандэлэг. 2003.06.30”
Д. Лувсандэлэг “Хонгорын хэцэд бороо хөллөнө” УБ., 2001
282. “Эрхэм нөхөр доктор Хүрэлбаатар танаа дурсгал болгож ажлын амжилт хүсье. Зохиогч Монгол Улсын Эрүүлийг хамгаалахын тэргүүний ажилтан, Анагаах ухааны магистр, тэргүүлэх зэргийн эмч О. Батхуяг. 2003.08.12. Утас 99184108. 456841”
О. Батхуяг “Дуусашгүй хайрын дуулал” УБ., 1999
283. “Үзэг нэгт эрхэм дүү, эрдэмтэн, авьяаслаг яруу найрагч, сэтгүүлч, судлаач Ү. Хүрэлбаатар чиний юу санасан есөн цагаан хүсэл биелж явах болтугай. Б. Ганбат. 2003-8-13”
Б. Ганбат “Тунгалаг Тамир” романы уран сайхны туршлагын зарим асуудал” /Ганц сэдэвт зохиол/ УБ.,1996
284. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа.
Амьдралд хөлөө олоход минь тусалсан
Ах таны ачийг марташгүй
Сайн сайхныг хүсье.
Б. Галсансүх. 2003.8.25. УБ”
Б. Галсансүх “Яруу найргийн шинэчлэлийн төлөөх зуун жилийн дайн”
УБ., 2003
285. “Яруу найрагч, сэтгүүлч, утга зохиолын судлаач эрдэмтэн шавь Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барив. 2003.09.01. Проф. Д. Цэнд УБ хот”
Д. Оюунбадрах “Дамдинсүрэнгийн Цэнд” УБ., 2003
286. “Эрхэм дүү Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ Та нартаа энэ ертөнцийн гоо сайхны баясгаланг хүсч дурсгав. Ш. Сүрэнжав. 7.IX.2003”
Ш. Сүрэнжав “Дорнын шөнийн нууц буюу хатадын увидас” УБ., 2002
287. “Арслангуудын захирал Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. П. Дагвасүрэн 2003.09.17”
“Төв аймгийн үндэсний бөхийн алдартнууд” УБ.,2003
288. “Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ нартаа
Алтай Хэнтийн уулс
Арсалдандан нийлнэ
Аавын хоёр та хоёр минь
Ая л дуундаа жаргана
Ёрөөл оршсон хадган дээр
Ер миний сэтгэл оршвай
Зохиолч, нэгэн сэтгэлт,
нэгэн сургуулийн найз До. Цэнджав. 2003.09.27. УБ”
Д. Цэнджав “Хул салхи” УБ.,2000
289. “Ү. Хүрэлбаатар гуайд. Танд баярласнаа илэрхийлж анхны номын дээжээ өргөн барив. Я. Бүрнээбаатар 2003.10.23”
Я. Бүрнээбаатар “Амин уул” УБ., 2003
290. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа: Би таны ачийг одоо болтол мартдаггүй. Ч. Болд. 2003.11.2”
Ч. Болд “Ариун шүтээн минь” УБ.,2003
291. “Үзэл зорилго нэгт эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барив. Ч. Билигсайхан. 2003.11.11”
Ч. Билигсайхан “Ухаарахуй” УБ., 2003
292. “Нутгийн эрдэмтэн дүү, номын садан Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барив. С. Лочин. 2003.11.21”
С. Лочин “ХХ зууны монголын журамлагдсан уран зохиол” УБ., 2003
293. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Б. Мягмаржав. 2003.11 сард”
Б. Мягмаржав “Цаг хугацаа буцвал” УБ.,2003
294. “Ү. Хүрэлбаатарт. Үзэг нэгт, Үзэл нэгт нөхөртөө өргөн барив. Үнэн үгийг чинь сонсохыг хүснэ. Зохиолч Сорогдогийн Жаргалсайхан. 01.ХII.2003 он”
С. Жаргалсайхан Л. Удвал “Чингис хааны нууц түүх” роман
295. “Гүн хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Батжаргал. 2003.12.01”
Ш. Батжаргал “Манай ангийн Балхаа” УБ., 2003
296. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар танаа. 2003.12.12. Ч. Чойсамба”
Ч. Чойсамба “Бат хааны байлдан дагуулал” УБ., 2003
297. “Ү. Хүрэлбаатар ахад. Л. Хасар. 2003.12.31”
Л. Хасар “Зүг чиггүй гурвалжин” УБ., 2003
298. “Эрхэм хүндэт ах Ү. Хүрэлбаатар танаа хүндэтгэн барив Г. Аюурзана”
Г.Аюурзана “Илбэ зэрэглээ” /роман/ УБ., 2003.
299. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа дүү нь барив. Г. Ишхүү. 2003”
Г. Ишхүү “Сарны гэгээ” УБ., 2003
300. “Ү. Хүрэлбаатар ахад. Г. Ишхүү. 2003”
Г. Ишхүү “Хөх тоосны чимээлэн” УБ., 2003
301. “Эрхэм хүндэт зохиолч, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар болон түүний гэр бүлд авьяас дэлгэрч явахын буян дэлгэрэх өлзий хишгийг ерөөе. Ч. Чимидгочоо. 2003 он”
“Хулангийн унага” эмхт. Ч. Чимидгочоо УБ.,2003
302. “Хүрлээ танаа. Сонины тань бичигч байсан миний бие танд номоо өргөсүү. Улам их амжилт хүсье. Т. Алтанцэцэг”
Т. Алтанцэцэг “Хөхөл даахитай монгол хүүхэд” Дархан 2003.
303. “Лу. Батнасан
өргөн барив
сайхныг ерөөж
эгэлгүй сайн
Хүрэлбаатар ахдаа”
Лу. Овогт “Дэлхийд хуцна – 1” УБ., 2003
304. “Лу. Батнасан
ерөөл өргөн барив
их арвин сайн
ахдаа оюуны
Хүрэлбаатар”
Лу. Овогт “Дэлхийд хуцна – II” УБ., 2003
305. “Хүрэлбаатар таны
Хүсэл мөрөөдөл бүхэн чинь биелэг. М. Намсрай”
М. Намсрай “Өлзий учралт цаг улирлын тооны бичиг” УБ., 2003
2004 он
306. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа анхны номоо өргөн барив. Г. Сүхзориг. 2004.01.03”
Г. Сүхзориг “Эрх чөлөө-миний сүүдэр” УБ.,2003
307. “Номын садан, эрдэмтэн зохиолч Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Р. Нарантуяа. 2004.1.5”
Р. Нарантуяа “Цэндийн Дамдинсүрэн” УБ., 2002
308. “Нутгийн ахаас нь. Ч. Баатарсүрэн. 2004.01.07”
Ч. Баатарсүрэн “Өрхийн дөрвөн хошуу” УБ., 2002
309. “Ү. Хүрэлбаатар танаа номоо дурсгав. Скородумова. 04.01.07”
Л. Скородумова “Гэгээрэхүйн орчлон” УБ., 2003
310. “Эрхэм хүндэт ах Ү. Хүрэлбаатар танаа
Ээлийн улаан дээрээсээ ивээлгэж
Ээжийн цагаан сүүгээр амилж өндийсөн
Дээдийн дээд цхааны тэнгэр эрхэм танаа
Дэлгээ цагаан буяныхаа дээжээс өргөн баримлй. Дархан Д. Цэрэндаваа.2004.01.10”
Д. Цэрэндаваа “Аниргүй урсгал” УБ., 2002
311. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Ц. Буянзаяа. 2004.02.11”
Ц. Буянзаяа “Цаг хугацааны далавч” УБ., 2004
312. «Эрхэм дүү ү. Хүрэлбаатар танаа» Л.Тэрбиш. 2004.02.24»
313. «Ү. Хүрэлбаатар танаа. өөрийн тань менежмент энэ номд шингэн орсонд үе үеийн шавь хүмүүс үзэх бизээ. До. Цэнджав. 2004.02.24.»
До. Цэнджав «Хэвлэл мэдээллийн менежмент» /сурах бичиг/ УБ., 2004
314. «Эрхэм дотнын дүү Ү. Хүрэлбаатар, Эрдэнэ нартаа сар шинийн мэнд дэвшүүлж уран бүтээлийн увидасыг шившин ерөөж дургав. Ш. Сүрэнжав. 2004.02.28»
Ш. Сүрэнжав “Хөшөө ярих цагаар” Дархан-Уул аймаг. 2004
.
315. «Ү. Хүрэлбаатар ахдаа.
Шинэ санаа
Шинэ аялгуу
Шинэ бүтээл
Шинэ төлөвлөгөө
Дүүрэн байх болтугай
Шог зураач А. Бат-Эрдэнэ
2004.3.2.»
А. Бат-Эрдэнэ “Итгэлт бизнесмен” /хошин хөрөг/ УБ., 2004
316. «Ү. Хүрэлбаатар танаа. Уран бүтээлийн тань ажил үйлс бүхэн тань монголыг доргиох болтугай. До. Чулуунбаатар. 2004.03.05»
До. Чулуунбаатар “Цог хийморийн тууж” УБ., 2004
317. “Эрхэм нөхөр доктор ү. Хүрэлбаатар танаа. Алтайн салхи адууны хийморь зэрэг зэрэг ивээг.2004.3.27. Л. Мөнхтөр»
Л. Мөнхтөр “Монгол адуу /морь/-ны зүс, шинж заасан үгсийн утга зүй, бүтэц” УБ., 2002
318. “Нутгийн эрхэм хүн Ү хэмээх Хүрэлбаатар таньд зүрхлэн баривай. Л. Сэлэнгэмөрөн
2004.04.07”
Л. Сэлэнгэмөрөн “Гоо үзэгдэл” УБ., 2003
319. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танд өргөн барив. Ж. Амраа. 2004.04.12”
Ж. Амраа “Дэндэвийн Пүрэвдоржийн уран бүтээлийн үндэсний шинж, туурвил зүйн зарим онцлог” Хураангуй. ЦБ.,2004
320. «Хүрлээдээ. Монголын утга зохиолч таван морь хэлхэж хөтлөөд галигуулж явахыг тань хараад баймаар. Д. Норов. 2004.04.15»
Д. Норов “Хөх туужис” УБ., 2001
321. «Хүрлээд. Миний чиний гарвал хөх буюу. Хожмын өдөр уран бүтээлийн хөх даваан дээр хуучлан суух юмсан. Д. Норов. 2004.04.15»
Д. Норов “Хөх тавилан” /тэргүүт туужис/ УБ.,2003
322. «Эрхэм нөхөр доктор Ү. Хүрэлбаатар танаа.Номын минь хүлэг болж, уншигч олны алганд хүргэсэнд талархаж байна. Л. Мөнхтөр. 2004.04.16»
Л. Мөнхтөр “Нутгийн зам” Ред. Ү. Хүрэлбаатар УБ., 2004
323. «Ү. Хүрэлбаатар танаа.
Удамт малчны минь үр сад
Ухаант зон олны минь үргэлжлэл
Унаган нутгийн минь сод хүү
Эрхэм анд Хүрлээ абугайдаа
Энэхүү номоо өргөн баривай.
Р. Самдандовж. 2004.04.16»
Н. Амаржаргал, Р. Самдандовж “Малчны удам танаа” УБ., 2004
324. “Ү. Хүрэлбаатар танд болон танай гэр бүлийнхэнд талархал илэрхийлье.
Би хүн явсныхаа ариун үүрэг, гэгээн увидасаараа алтан дэлхийн ивээлд багтаж, эрдэмтэн мэргэд, эгэл ухаантан, лам багш, аав ээжийнхээ энэрэл сургааль ухаарлыг нь биелүүлж, түмэн олонтойгоо ухаан ивэлгэж, гурван үеэ эргэцүүлэн, Монгол уламжлал амьдрах ухааны хариу нэхээгүй гэгээрэл олгож явсан өчүүхэн амжилтыг олны санал асуулгаар тодруулан “Монголын түүхэнд мөнхрүүлэх гавъяатай тэнгэрлэг эрчүүдийн анхны арван хоёрын эгнээнд багтаж” хүндэт өргөмжлөл хүртэхэд даган баяссан та бүхэнд хязгааргүй их баярласнаа илэрхийлэн, энэхүү номоор гэгээн өргөлийн хишиг хүртээе. Та бүхэн үеийн үед ураг удмаараа үйлс буяёнаа дэлгэрүүлж явахын өлзийтэй ерөөл дэвшүүлье.
Ардын судлаач”Тэнгэрлэг үйлстэн” Сүхийн Дамбий. 2004.04.18”
С. Дамбий “ээждээ би хайртай. Эхнэртээ би хайртай. Охиндоо би хайртай” УБ.,2004
325. “Журмын нөхөр Ү. Хүрлээ танд энэхүү номыг дурсгав. С. Сүрэнжав. 2004.04.20”
Ш. Сүхбаатар “Монгол төрийн мэргэн өвөө” УБ., 2003
326. «Ү. Хүрэлбаатар танаа
Алд биендээ ахадмаар
Авъяас билэг олонтой Та минь
Төрийн түшээгээр сонгогдон
Түмэн олондоо тус болж
Буян заяа тань дэлгэрч
Бурхан тэнгэр үргэлж ивээж явах болтугай
Сэтгүүлч, орчуулагч Мэндээгийн Шатар
2004.04.23»
М. Шатар “Түмний дунд түвшин явахын учир” УБ., 2002
327. «Их найргийн тэнгэрт
Энэ их хорвоод
Бидэн хоёрын хувь заяа
Булгаар дүүрэг
М. Баттөмөр. өрөөнд нь. 2004.04.30»
М. Баттөмөр “Цагаан тэнгэрийн зүг” УБ., 2003
328. «Үзэг, үйлс зорилго нэгт анд
Үржингийн Хүрэлбаатарт.
Ц. Дашдондов 2004.04.30»
До. Чулуунбаатар “Ялж дийлэхийн ухаан” УБ.,2004.
329. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танаа анхны номоо өргөн барив. Л. Моломжамц 2004.05.10”
Л. Моломжамц “Хавар шиг тийм хонгор…” УБ.,2004
330. «Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Танд болон танай гэр бүл, үр хүүхдэд сайн сайхныг хүсье.
2004.05.12-нд. Зохиогчоос дурсгав. П. Хэрлэнтуяа»
П. Хэрлэнтуяа “Өөртэйгээ ярилцахуй” УБ., 2004
331. “Яруу найрагч Үржингийн Хүрэлбаатар ахдаа.
О. Дашбалбарын шавь өчүүхэн найрагч би вээр анхны номын дээжээс өргөн барив.
2004.6.22”
Ц. Батбаатар “Зэрлэг согоо эргэж харах мэт” УБ., 2004
332. “Танд амжилт хүсье. Эх орныхоо төлөө ихийг бүтээхийг хүсье. Ц. Б. 2004.6.25”
Р. Чойном “Бурят” 2004
333. “Хүрлээ захиралдаа өргөн барив. 2004.07.01. О. Чулуунбаатар”
O. Chuluunbaatar “ENGLISH –1” Sele study grammar for beginners
334. “Ү. Хүрэлбаатартаа Равдан.2004.07.05”
Г. Равдан “Сэтгэлийн цагаан суварга” УБ., 2004
335. “Танд амжилт хүсье. Засаг дарга Г. Гүнжидмаа. VII/16”
Х. Санжжав “Миний мэдэх Шарга, Шаргачууд” УБ., 2004
336. “Нутгийн ах Ү. Хүрэлбаатартаа энэ номоо өргөн баръя. Г. Болормаа. 2004.07.30”
Г. Болормаа “Арсайн цэнхэр зэрэглээ” УБ., 2004
337. “Эрдэм номын
эрхэм садан
эрхэм дүү Хүрэлбаатартаа дурсгавай. Х. Сампил. 2004.08.02”
Х. Сампилдэндэв “Монголчуудын хуримлах ёс” УБ.,1997
338. “Ү. Хүрэлбаатар андад дурсгав. Р. Нямдорж: 2004.IX.01”
“Тал шандын тэнгэр дор” УБ., 2004
339. “Эрхэм дүү нартаа. Журмын явцгаана биз. Д. Лхасүрэн. 2004.09.03”
Д.Лхасүрэн “Уужим сэрүүн” УБ.,2004
340. “Эрхэм дүү Ү. Хүрэлбаатартаа ах нь өөрийн шүлгийн номоо өргөн баривай. Ж. Гун-Аасүрэн. 2004.09.13”
Ж. Гун-Аасүрэн “Амрагхан Агиймаа” УБ., 2002
341. “Ноён Хүрэлбаатар танаа. Зохиогч Баянжаргалаас. 2004.9.24. 99787661”
Ч. Баянжаргал “Чингис хааны эдийн засгийн бодлого, өв уламжлал” УБ.,2004.
342. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танаа
Энэ “магу” номоо зориглон баривай.
Аз жаргал хүсье. Н. Батжаргал 04.10.1
Эрдэнэтийн “сахалт”
Н. Батжаргал “Тэнгэрийн их хайр” УБ.,1999
343. “Эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатар танаа
Эх нутгаа л бичлээ, мэддэгээрээ
Мэдэхгүй бүхнийг минь
Мэргэд таалах буй заа.
Г. Мэнд-Ооёо. 2004.10.01”
Г. Мэнд-Ооёо ”Дарьгангын хөх шастир” УБ., 2004
344. “Ү. Хүрэлбаатарт. Цаг хугацаа шуурхай тэмүүлж байна. Уран бүтээлд хамтдаа. Д. Хүү. 2004.10.06”
Д. Хүү “Монголын уран зохиол дахь мөнх тэнгэрийн үзэл” УБ., 2004
345. “Яруу найрагч ах Ү. Хүрэлбаатар танаа барив. М. Амархүү. 2004.10.29”
М. Амархүү “Салхин сарны явдал” /шүлгүүд/ УБ., 2003
346. “Ү. Хүрэлбаатарт. Түгээмэл өв уламжлал чинь түмэн олныг улам бүр хамрах болтугай. Д. Одонхорлоо. 2004.11.8. 91613628”
А.П. Чехов “Хүүхдийн тухай өгүүллэгүүд” Орч. Д. Одонхорлоо. УБ., 2004.
347. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар ах танд Өмнөговийн үе үеийн бөхчүүд, хүчтэнүүд баярласнаа илэрхийлэе. Р. Сэддорж. XI.12.04”
Р. Сэддорж, Т. Наранхүү “Өмнийн говийн хүчтэнүүд” УБ.,2004
348. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Ариутгаж өгтүгэй. Б. Золбаяр. 2004.12.24”
Б. Золбаяр. “Бүтэн” /өгүүллэг, эссэ/ УБ.,2004
349. “Яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар ахад. Эрх саран аялгуу эгүүрт эгшиглэж байг. 2004.12.24-нд Л. Батцэнгэл”
Л. Батцэнгэл “Бүсгүй цэнхэр салхи” УБ.,2004.
350. “Ү. Хүрэлбаатартаа
Амьдрал үйлс тань
Ашид дэлгэрч яваг ээ. Б. Цэрэндаш”
Б. Цэрэндаш “Зууный түрүү магнай түмэн эхүүд” УБ., 2004
351. “Нутгийн зохиолч яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатартаа энэхүү номыг тогтоон хадгалуулав. З. Сэсээр”
“Баян Богд-Буяны өлгий” Эрх. З. Сэсээр. УБ., 2004
352. “Ү. Хүрлээд.
Сэрхийн хөх нуруу хав Төмөрийн сүрлэг хайрханууд, Тайгам нуур, Мөрөн гро шандууд чамайг мэндчилэж байна. Н. Бүргэдаа”
“Алтайн Дэлгэр нутаг мину” УБ.,2004
353. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатартаа Ухаант хүмүүнд шинэ өдөр бүхэн шинэ ухаан нээгдэх болно. Бадарчийн Хишиг-Ундрал”
Б. Хишиг-Ундрал “Өдөн бийрийн эгшиглэн сэтгэл хөглөмүй” УБ.,2004
2005 он
354. “Эрхэм анд Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барив. Ш. Цэнд-Аюуш. 2005.1.3”
Ш. Цэнд-Аюуш “Охь үгс” УБ., 2004
355. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Энэ ертөнцийн хамгийн сайн сайхныг хүсье.05.01.2005”
Б. Галсансүх “Постмодерн дөрвөн улирал” УБ.,2005
356. “Эрхэм хүндэт доктор профессор Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсган ухаарлын дээдийг ерөөв. З. Жадамба. 07.1.2005”
З. Жадамба “Бурхан ухааны дээжис”
357. “Уважаемому У. Хүрэлбаатару на добрую память Скородумова. 21.01.05”
Л. Г. Скородумова “Монгольский язык: Образы мира” УБ., 2004
358. “Эрхэм яруу найрагч ах Ү. Хүрэлбаатар танд номоор хадаг өргөе. Л. Гантуяа. 2005.01.24”
Л. Гантуяа “Үл тоогчийг үл тоохуй” УБ.,2004
359. “Хүндэт дүү Хүрэлбаатар танаа
Их бичгийн цогт найрагч хүнд
Ийм ном өгч байгаадаа ичингүйрч байна
Гурав дахь хүчний орон зай их байна аа
Гуйвалтгүй тэмцэл, шударга үнэн л ялна даа
Балбарын тухай шүлгээр юм хийж болох эсэхийг
Батсүх ах нь асууж байна дүү нар бодолцоорой
Эвлэлдэн нэгдсэн их ажилд тань амжилт хүсье
Эрүүл энх аз жаргалыг ерөөе
Г. Батсүх. 2005.02.09.
Г. Батсүх “Талын уулын дуулал” УБ., 2005
360. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танаа.
Хайрын “ажил”-ыг минь дүгнэж үзвэл юм байж юу магад. Баяржаргал.2005.02.13”
Ж. Баяржаргал “Эрсийн уруул ягаарах цаг” УБ., 2004
361. “Осолгүй үнэнч
Олон жилийн түшиг
Сэтгэл зүрх тунгалаг
Санаа бодол дэндүү ариун
Ү. Хүрэлбаатартаа. Б. Бааст. 5.III.2005”
Б. Бааст “Хангайн бор” 1-р боть УБ., 2004
362. “Эрхэм хүндэт нөхөр МУНН-ын дарга Ү. Хүрэлбаатар танд энэ номыг дурсгая, болгооно уу. С. Сүрэнжав. 2005.04.19”
Ж. Самбуу “Ухаалах тусам ухаарна” УБ., 2005
363. “Эрхэм хүндэт нөхөр МУНН-ын дарга Ү. Хүрэлбаатар танд энэ номыг дурсгая. Болгоооно уу. С. Сүрэнжав. 2005.04.19”
Ж. Самбуу “Ухаалах тусам ухаарна” УБ., 2005
364. “Эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатар Эрдэнэ нартаа баривай. 2005.6.1. Г. Мэнд-Ооёо”
“Японы яруу найраг” Ер. Ред. Г. Мэнд-Ооёо. УБ.,2005
365. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танаа уран бүтээлийн шинэ эрч хүч ерөөн номоо дурсгав. Н. Дарамзагд 2005.06.03. Монголын зохиолчдын ордон”
Н. Дарамзагд “Нямбуугийн Нямдорж” УБ.,2005
366. “Зохиолч, сэтгүүлч Ү. Хүрэлбаатар танаа. Сэтгүүлчийн амаргүй хөдөлмөрт сэтгэл зүрхээ зориулахад яндашгүй их авьяасаараа ямагт үлгэрлэж өдий зэрэгт хүргэсэн эрхэм ах, анд таньдаа энэхүү номоо өргөн барив. Г. Баатарнум. 2005.VI.09”
Г. Баатарнум “Иракт өнгөрүүлсэн 190 хоног” /баримтат найраглал/ УБ., 2005
367. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танаа. Уран бүтээлийн өндөр амжилт хүсэн ерөөж өргөн барив. Ж. Нэргүй. 13.VI.05”
Ж. Нэргүй “Сэтгэл хазгар биш бол” УБ., 2005
368. “Миний цус махны тасархай шүү гэж бодож явахад ямар сайхан байдаг гэж санана. Эх Лхагважавын хүү Хүрэлбаатартаа дурсгав. С. Барийсан. 2005.06.19”
С. Барийсан “Ямаан усны хавцал” /шүлэг, өгүүлэл/ УБ.,2004
Жич: Төгрөг сумын 80 жилийн ойг тэмдэглэх тухай уулзалтын үеэр.
369. “Хайрт ач хүү Ү. Хүрэлбаатар хүүдээ. Зөвхөн урагшаа явж байгаад чинь дандаа баярлаж явдаг шүү. С. Барийсан. 2005.06.19”
С.Барийсан “Бодол гүйцэхгүй хорвоо” УБ.,2004
Жич: Төгрөг сумын 80 жилийн ойг тэмдэглэх тухай уулзалтын үеэр.
370. “Яруу найрагч зохиолч Хүрэлбаатар ахыгаа шүтэж явдаг шүү. Б. Цэрэнжамц. 2005.06.29. Их чуулганы өдөр”
Б. Цэрэнжамц “Тэнгэрийн өвс салхилах цагаар” УБ.,2005
371. “Номын анд эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа эрүүл энх амжилт бүтээлийн дээдийг ерөөе. Номын далай цагаан буян дэлгэрч байх болтугай: С. Зэвсэг. 2005.07.01”
С. Зэвсэг “Уул өвгөд хоёр минь” /Дурсамж, эссе/ УБ., 2004
372. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танд сайн сайхан бүхнийг хүсч энэхүү товчоон номоо дурсгав. Ж. Ядамсүрэн 2005.07.25”
Ж. Ядамсүрэн нар “Ардчилсан төрийн сонгуулийн товчоон” УБ., 2005
373. “Сахалтай хүүхэд
Сайн аав
Сайхан хүн
Хүрлээ ахдаа Хон Хэрээдийн хүүгээс дурсгав. 2005.VIII.4”
Хон Хэрээдийн Б. Энхбат “Чонын хүү” УБ.,2005
374. “Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгал болгому. Ч. Мөнхбаяр. 2005.VIII.5”
Д. Содномгомбо Р. Дарьхүү “Философи” УБ., 2004.
375. “Эрдэмтэн шавь Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ нартаа. Боловсролын зүг хамтдаа. Зохиогч Д. Өлзийбаяр IX.13.2005”
Д. Өлзийбаяр “Ерээд оны боловсролыг ажиглахуй” УБ.,
376. “Эрхэм шавь эрдэмтэн найрагч Ү. Хүрэлбаатар, гэргий Л. Эрдэнэ нарт. Хүүхдүүддээ ашиглуулаарай. Зохиогч Д. Өлзийбаяр. Охины хамт. 2005.IX.20”
Д. Өлзийбаяр. Ө. Оюунхүү “Монгол хэлний зөв бичгийн дүрмийн товч толь” УБ., 2004
377. “Эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Яруу найргийн гэрэлт цагаан сүмд мөргөмүй. Г. Мэнд”Ооёо. 2005.9.26”
G. Mend-Ooyo. “All shining moments” UB., 2005
378. “Ү. Хүрэлбаатартаа уран бүтээл, эрдэм судлалын их амжилт хүсмой. Д. Данзан. 2005.10.12”
Д. Данзан “Дэлхий чимсэн нутаг” УБ., 2005
379. “Нутгийн зохиолч, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатартаа энэхүү номоо өргөн барив. З. Сэсээр. 17.Х.2005 он”
З. Сэсээр “Хичээнгүй баатар Гомбо-Идшин гүн” УБ., 2005
380. “Нутгийн зохиолч, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатартаа энэхүү номоо өргөн барив. З. Сэсээр. 17.Х.2005 он”
З. Сэсээр “Цастын орноо” УБ., 2005
381. “Дурсгал болов.Д. Бямбасүрэн. 2005.X-17. Зүүн хараа хот”
Д. Бямбасүрэн “Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын түүхэн товчоон” УБ.,2001
382. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Б. Оюунаа. 2005.XI.03”
Б. Оюунаа “Шүлгэн шувуудын жиргээн” УБ., 2005.
383. “Ү. Хүрлээд. Сэрхийн хөх нуруу хав Төмөрийн сүрлэг хайрхадууд Тайгам нуур, Мөрөн гол, гол шандууд чамайг мэндчилж байна. Н. Бүргэдаа. 2005.11.07”
“Алтайн Дэлгэр нутаг мину” УБ.,2004”
384. “Ү. Хүрэлбаатартаа. Номын садан, эртний танилдаа Ри багштаны тухай эвлүүлэн бичсэн номоо өргөн баривай. Ц. Цэрэн. 2005.XI.7 билэгт сайн өдөр”
Ц. Цэрэн “Буурал өтгөс Ринчен мэхийн ёсолбай” /тэргүүн дэвтэр/ УБ., 2005
385. “Эрхэм дотнын дүү Ү. Хүрэлбаатар, Эрдэнэ нартаа шинэ номын дээжээ дурсгаж үр ач нарт чинь аз жаргалыг адистуулан ерөөе. Ш. Сүрэнжав Л. Цэнд 14.XI.2005”
Сүрэнжав. Ш “Хүний явдал, орчлонгийн дэнс” УБ., 2005.
386. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Анхны номын дээжээс барья. Д. Тоддаваа. 2005.11.18”
Д. Тоддаваа “Ганцаараа…” УБ., 2005
387. “Нутгийн дүү, я/н, доктор Ү. Хүрэлбаатар дүүдээ. Ш. Мягмар. 2005.XI.30”
Ш. Мягмар “Хоймор заяа” УБ.,2005
388. “Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барья. Засагт ханы тамгыг цэнгүүлж яваарай. Л. Лхагва. 2005.12.06”
Л. Лхагва “Өөрийгөө эмчлахүй эрүүлжүүлэхүй” УБ.,2005
389. “Нэгэн номын бэлэг. Эрхэм шавь, эрдэмтэн Ү. Хүрэлбаатарт. Намаа сайжруулж ирэх сонгуульд заавал өрсөлдөж ялах хэрэгтэй. Л. Эрдэнэд Миний уншиснаар маш сайн ярилцлага өгсөнд баяр хүргэе. Х. Батхишигт Аавын шийрийг хатаах нь хүүгийн үүрэг. Эрдмийн зүг эрч хүчтэй тэмүүлээрэй. Зохиогч Д. Өлзийбаяр. 2005.12.16”
Д. Батсүрэн Д. Өлзийбаяр “Уул”-ын найрагч Тоомойн Очирхүү” УБ., 2005
390. “Танд уран бүтээлийн болон төр, нийгмийн сонгуульт ажилдаа улам их амжилт олохыг хүсэн ерөөе. Д. Авир 2005.12.23”
“Монголын Их, Дээд Сургуулиудын Холбооны гишүүн сургуулиуд” УБ., 2005
391. “Эрхэм яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар танд өргөн барив. УБ хот. 2005.12.29-нд С. Ууганбаяр”
С. Ууганбаяр “Гаслангуй үнэн” УБ., 2005
392. “Найз Ү. Хүрлээд. Нутгийн хөх уулс нуруу гол мөрөн горхи хөх тэнгэр чамайг ивээж явтугай”. Н. Бүргэдаа. 2005 он
Р. Чулуун “Алтайн хөх харчуул” УБ., 2005
393. ““Нутгийн дүү, яруу найрагч, доктор Ү. Хүрэлбаатар дүүдээ. Ш. Мягмар”
Ш. Мягмар “Хоймор заяа” УБ.,2005
394. Нутгийн дүү, яруу найрагч, доктор Ү. Хүрэлбаатар дүүдээ. Ш. Мягмар”
Ш. Мягмар “Хоймор заяа” УБ.,2005
395. “Ү. Хүрэлбаатар ахад. “Тэргүүн” сонины хамт олноос дурсгав.
Ч. Лодойдамба “Тунгалаг Тамир” УБ.,2005
2006 он
396. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Энэ ертөнцийн хамгийн сайн сайхныг хүсье. 05.01.2006”
Б. Галсансүх “Постмодерн дөрвөн улирал” УБ., 2005
397. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Шүлгээрээ онгодыг тань урья. 05.01.2006”
Б. Галсансүх “Сэтгэл гэдэг эрхтэн” УБ., 2005
398. “Эрдэмтэн, зохиолч, сэтгүүлч Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн баривай. Б. Пүрэв. 2006.1.12”
Г. Хандхүү “Зүүдэнд ч ороогүй тавилан” УБ., 2005
399. “Сэтгүүл зүйн төлөө хамтран зүтгэгч доктор Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. М. Зулькафиль. 16.1. 2006 г. УБ”
М. Зулькафиль “Сэтгүүл зүйн тайлбар толь” УБ., 2005
400. “Ү. Хүрлээдээ
Төөрөг заяа нэгтэй
Төгрөг сумын минь
Эрдэмтэн зохиолч
Ү. Хүрэлбаатартаа
Энэхүү номоо өргөн барив
Ч. Онгоодой 21/1 2006 он”
Ч. Онгоодой “Олз омог” УБ., 2005
401. “Эрхэм хүндэт ангийн нөхөр Х. Батхишиг таньд анхны номсанаатын дээжээ өргөн барив. Б. Хажидмаа. 2006.01.23. Зүрх бүхэн чамайг хайрлаг”
Б. Хажидмаа “Зуны дунд сарын шинийн найман” УБ.,2005
402. “Сэтгүүл зүйн төлөө хамтран зүтгэгч доктор Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. М. Зулькафиль. 16/II 2006. г. УБ”
М. Зулькафиль “Сэтгүүл зүйн тайлбар толь” УБ., 2005
403. “Багын анд Ү. Хүрэлбаатар танаа.Зохиогч ангийн анд Ч. Нямсүрэн. 24.02.2006”
Ч. Нямсүрэн “Гэмт хэргийн виктимологи” /хохирогч судлал/ УБ.,2005
404. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатарт. Эзэн Чингисийн “Алтан ураг” эрхэмсэг таныхаа амгаланг айлтгая. Нацагдорж. 2006.03.10. Утас 91916452”
“Харьцуулсан цаг улирлын тооны бичиг”
405. “Үгийн цэц, ухааны бяраар
Үнэний хорвоод тэмцэж яваа
Үйлийн үрт “таман” жаргалт
Үржингийн Хүрэлбаатар ахдаа
Ямагт биднийг уулзуулдаг
Яруу найрагтаа талархаж
Янжинлхам эгшиглэнт эх
Ялгуун мөнх ивээх болтугай” хэмээн
“Сэтгэл минь, тэнгэрийн уяхан шат” номоо итгэлийн алган дээр тань өргөн барив.
Зохиогчоос. Улаанбаатар хот. 2006.04.05-нд”
Б. Батцэнгэл “Сэтгэл минь, тэнгэрийн уяхан шат” УБ., 2006
406. “Эрхэм дүү эрдэмтэн зохиолч Ү. Хүрэлбаатартаа барив. Монгол Улсын арслан Л. Сосорбарам. 2006.IV.11”
Л. Сосорбарам “Чонод овогт Намидын Лувсанчимэдийнхний ураг төрлийн уулзалт” УБ., 1999
407. “Нутгийн минь зохиолч-яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатартаа энэхүү номоо өргөн барив. З. Сэсээр. 2006-5-2”
З. Сэсээр “Хувь заяаны орчил” УБ.,2006
408. “Гол усны минь ах, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар танд дурсгав.Дүү Болормаа. 2006.05.26”
Болормаа. Г “Богцонд ирсэн шагай” УБ.,2006
409. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатартаа. Аз хийморь хүсье. А. Амарсайхан. 2006.V.26”
А. Амарсайхан “Өөхөнд хулдсан егөө” УБ.,2006
410. “Арван жилийн анхны шавь эрдэмтэн доктор Ү. Хүрэлбаатар Л. Эрдэнэ нартаа. Эмхтгэгч. 2006.06.19”
Д. Пэлдэн “Бага насны хун шувууд” Эмхт. Д. Өлзийбаяр УБ.,2006
411. “Эрхэм уран бүтээлч Хүрэлбаатар танаа. Цагийн урсгал дор харгиатан жингэнэх минь… Ж. Баяржаргал 2006.07.19”
Авгаржин Жа. Баяраа “Гэрлийн жилийн хэлмэрч” УБ., 2006.05.09
412. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Таны сэтгэлийн өнгөөр тэнгэр өөрийгөө гоёдог юм шиг санагддаг. В. Нэргүй. 2006.07.31”
Ваня Нэргүй “Гэрэлт эх” УБ., 2006
413. “Ү. Хүрэлбаатарт дурсгаму. 2006.08.09. Зайран Д. Бямбадорж”
Д. Бямбадорж “Мөнх тэнгэрийн шашин бөө мөргөл” УБ.,2006
414. “Эрдэмт хүмүүн Ү. Хүрэлбаатартаа сайныг ерөөж өргөн барив. Орчуулагч молхи хүн Шагдарсүрэн доктор. 2006.08.28”
Омар Хайям “Ялдамхан дүр чинь ямархан үзэсгэлэнтэй...” УБ.,2006
415. “Эрхэм шавь Ү. Хүрэлбаатар танаа. Зохиогч Д. Өлзийбаяр. VIII/31”
Д. Өлзийбаяр Л. Гомбожав “Байгалиа шүтэхүйн ухаан” УБ.,2006
416. “Эрхэм дотны дүү Эрдэнэ-дээ
Заяа золыг тань бурхны хүчин
Залбиралын үгийг тань сонсч байх болтугай
Ш. Сүрэнжав 5/IX 2006”
Ш. Сүрэнжав нар “Дуунд мөнхөрсөн бүсгүйчүүд” УБ., 2005
417. “Эрхэм дотны дүү Ү. Хүрэлбаатарын аз заяаг адистат хүргэж ерөөе. Ш. Сүрэнжав 5/IX 2006”
Ш. Сүрэнжав “Бид нэг тэнгэртэй” УБ.,2006
418. “Ажил амьдралын хөтөч болсон эрхлэгч тандаа болон бидний ээж лугаа адил гал тогоонд минь буцалж явсан Эрдэнээ эгч хоёртоо хадгалуулъя. 1993 оныг ер мартдаггүй юм. “Өдрийн сонин” Ч. Чулуунцэцэгээс. 2006.IX.5”
Ч. Чулуунцэцэг “Зарааны хүү бөөдий эхдээ л зөөлөн” УБ., 2006
419. “…..”
Ли Күи Шень “Яруу найргийн түүвэр” УБ.,2004
420. “Ү. Хүрэлбаатарт Л. Мөнхбаатараас. 2006.09.06”
Г. Мөнхбаатар “Амраг зүг…” Дархан., 2006
421. “Эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатартаа
Дэлхийн яруу найрагчдын XXVI их хурлын үеэр Тайвань-д хэвлэгдсэн шинэ номоо барив. Номын цагаан буян, яруу найргийн цаглашгүй гэрэл биднийг ивээх болтугай: Г. Мэнд-Ооёо. 2006.9.21”
G. Mend-Ooyo “Infinite Glare” 2006
422. “Надад сэтгүүлч хэмээх сайхан мэргэжилд дөр суулгасан эрхлэгч Ү. Хүрэлбаатартаа хадаг дэлгэн өргөв. Г. Баатарнум. 2006.11.08”
Г. Баатарнум “Цагийн өнгө” УБ., 2006
423. “Найз Ү. Хүрэлбаатартаа эрүүл энх, аз жаргал амьдралын сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөж дурсгав. О. Болдбаатар. 2006.11.15”
Н. Пүрвээ О. Болдбаатар “Насны дуулал буюу бурхны аврал” УБ., 2006
424. “Доктор Хүрэлбаатартаа. О. Дагвадорж. 17/XI 2006 г”
О. Дагвадорж Д. Довчинсүрэн “Монгол эзэнть гүрний Их засгийн цааз буюу Чингис хааны зарлигийн хөх дэвтэр. /XIII зуун/ УБ., 2006
425. “Эрхэм хүндэт ах их бичгийн хүн Ү. Хүрэлбаатар таныг монгол бөхийн босоо цагаан хийморь өнөд ивээж явахыг хүсэн ерөөе.
Цаст буурал Алтайн хүн цагийн хуанли
Цагаан залаатай уулсын бэлд нь эрхэлсэн хүү
Нар найраг хоёрыг хамт тээсэн түүчээ
Насны намба эдэлсэн үзэг цаасны эзэн
Халхын хүчит арслангуудыг мандуулж өргөсөн ачтан
Хаа ч явсан бөхөө ярих монгол газрын хүн чулуу
Дэлхийд данстай монголын дээлтэй найрагч Хүрэлбаатар
Дэвжээ эзэгнэх наадмын бөхийн хорхойтон Хүрэлбаатар
Түмэнд түгсэн дууны шүлгийн хаан Хүрэлбаатар
Төгрөг суманд төрсөн яруу найрагч Хүрэлбаатар
Түгээмэл сургуулийн бурхан захирал төв халхын Хүрэлбаатар
Орчин цагийн сахалтай Балган
Одоо цагийн буурьтай зохиолч
Зууны шилдэг онигооч цэргийн начин дүү Тэгшээ. 2006.11.27”
Ц. Баярсайхан А. Тэгшээ “Хорьдугаар зууны их асрын өмнө” УБ., 2001
426. “Эрхэм захирал, эрхэм шавь Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ. Зохиогч.2006.11.28”
“Зуун өртөөлсөн багш нар” /тэргүүн дэвтэр/
Д. Өлзийбаяр “Зуун өртөөлсөн багш нар” УБ., 2006
427. “Яруу найрагч, судлаач их алтайн хөвүүн дотно анд Ү. Хүрэлбаатарын гэгээн оюун, гэрэлт мэлмийд өргөв. Ес эхэлсэн өвөл цагийн жавхлант салхитай өдөр байв. Зохиолч Д. Жамъян. 2006.12.22”
Д. Жамъян “Хөх өвсний эгшиглэн” 1-р боть УБ.,2006
428. “Ү. Хүрэлбаатартаа Д. Пэрэнлэй. Дугаар 167. 2006.12.26”
Д. Пэрэнлэй “Амьдрах сайхан” /дурсамж/ ред. В. Алзахгүй УБ., 2006
2007 он
429. “Ус гол нэгт эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танд дурсгав. Уран бүтээлийг минь дандаа дэмжиж байдагт баярладаг. 2007.01.09. Дүү Г. Болормаа”
Г. Болормаа “Нойр хулжсан шөнө” /Өгүүллэгүүд/ УБ., 2007
430. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа…Г. Болормаа” /2007.01.09/
Г. Болормаа “Богцонд ирсэн шагай” /Өгүүллэг, тууж/ УБ.,2006
431. “Миний эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар эрдэмтэн танаа өргөн барив. М. Шагдарсүрэн. 2007.2.10”
Омар Хайям “Ямархан дүр чинь ямархан үзэсгэлэнтэй” Орч. М. Шагдарсүрэн УБ., 2006.
432. “Зохиолч, яруу найрагч, баруун талтай, доктор Үржингийн Хүрэлбаатар танаа. Та арслангуудын сэтгэлд үүрд мөнх шүү. У/а, баруун талтай М. Мөнгөн-Оньс” /2007.02. 17 Битүүний барилдааны үеэр/
Энэ номын эхэнд нэр шүлэг оруулжээ
НЭР ШҮЛЭГ
Мөнгөн оньс үл тайлагдах ертөнц
Өнгөлөг болоод тунгалаг сайхан сэтгэл
Намар намрын амтат жим лугаа адил
Ганцхан заяах өнө мөнхийн дурдатгал
Өнөө цагт бөх-зохиолч чамаас өөр үгүй
Намайг хүндлэн Та хэмээн дуудах нь
Хамар шархирмаар
Ү. Хүрэлбаатар
2006.05.14.
Арслангуудын нэрэмжит барилдааны үеэр.
М. Мөнгөн-Оньс “Монгол бөхийн цадиг” УБ.,2006
433. “Ү. Хүрэлбаатар танаа.Ах Нямдоржоос нь” /2007.02 сар/
Р. Давааням “Миний мэдэх 50 нас” УБ., 2006
434. “Эрхэм хүн Ү. Хүрэлбаатар танаа. Ч. Чойсамба” /2007.03. сар/
Ч. Чойсамба “Бат хааны байлдан дагуулал” УБ., 2006
435. “Яруу найрагч Хүрэлбаатар танд. Дууны найргийн аугаа их мастер танд эрүүл энх сайн сайхныг хүсье. Олон сайхан дуугаар дуун цацал өргөмүү. Та хоёртоо үргэлж баярлаж явдаг шүү. Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Ц. Оюунцэцэг. 2007.03.20”
“Нутагтаа өргөх дуун цацал” Эмх. Ц. Оюунцэцэг УБ., 2006
436. “Хүрэлбаатар ахдаа. 20.3.2007. Д. Гангабаатар”
О. Дашбалбар “Оюун санааны яруу найраг” /Үндсэрхэг үзлээр өвчлөхүй/. Ред. Г. Мэнд-Ооёо Д. Мөнгөндалай. Эх бэлтгэгч Д. Гангабаатар
437. “Эрхэм Хүрлээ багшдаа
Эхний номоо өргөе. П. Үйтүмэн. 2007.03.21”
П. Үйтүмэн “Зуны таталбар” УБ.,2006”
438. “Эрдэмтэн зохиолч, эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танд өргөн барив. А. Моломжамц. 2007.04.02”
А. Моломжамц “Цэнхэр нутаг” /Дарви товчоон/ УБ.,2006
439. “Эрхэм шавь, хүндэт редактор, доктор, профессор Ү. Хүрэлбаатар танаа: Зохиогч Д. Өлзийбаяр. А. Дариймаа. IV/07 2007”
“Жамбын Батмөнх” УБ., 2007
440. “Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. 2007.V.17. Зайран Д. Бямбадорж”
Д. Бямбадорж “Мөнх тэнгэрийн шашин, бөө мөргөл” УБ., 2007
441. “Дүү Хүрэлбаатар, Эрдэнэ нартаа хорвоогийн хамгийн сайн сайхныг хүсье. Номын үйлс тань бадарч явах болтугай: Х. Туяа. 2007.06.04”
Х. Туяа нар “Зүрхний цахилгаан бичлэгийг 5 минутанд...” УБ.,2006
442. “Хүрэлбаатар танд номоо барив. Гантөмөр. 2007-6-18”
Ш. Гантөмөр нар “Соён гэгээрүүлэгч Гэрэл-Од” УБ., 2007
443. “Эрхэм дотнын найз, номын садан Ү. Хүрэлбаатар танаа
Алтан овооны тэнгэр доор
Алтан судрыг товчоолбай, би
Алтан зуунуудад игээвэй,
Алтан хөшөөгөө босговой
Г. Мэнд-Ооёо 2007.VI.19”
Г. Мэнд-Ооёо “Алтан овоо” УБ.,2007
444. “Эрхэм хүмүүн, том ертөнц миний эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барив. Зохиогчоос. 2007.6.19”
М. Шагдарсүрэн “Сэтгэл гэгээрээсэй” УБ.,2007
445. “Дотны найз Ү. Хүрэлбаатар түүний гэргий Л. Эрдэнэ нартаа дурсгав. Б. Чимиддорж. 2007.VI.30”
Б. Чимиддорж “Хүнүйн голын жараахай” УБ., 2006
446. “Хүрлээ ахдаа. Уран бүтээлийн олз, омог нь дэлгэрэх болтугай. Ж. Бат-Эрдэнэ.02.08.07”
Стивен Ковей “Бүтээмж өндөртэй хүний 7 дадал” УБ.,2006 Орч. Ж. Бат-Эрдэнэ.
447. “Ү. Хүрэлбаатар ах
Л. Эрдэнэ эгч хоёртоо
Сайн сайхны төлөө !
B. Argo 2007.8.29.
Chinggis kha`s 848.7.17”
Б. Арго Ц. Үнэнч С. Чунаг “Чингис хааны монголчуудын цаг тооны хөх дэвтэр”
448. “Ү. Хүрэлбаатартаа. Сэтгэлийг мэдэх, номын нөхөр, нэрний ижил анддаа сайны үйлс, саруул ухааныг ерөөе. Л. Хүрэлбаатар. 2007.09.04”
Л. Хүрэлбаатар “Огторгуйн цагаан гарди” УБ.,1996
449. “Эрхэм хүмүүн Ү. Хүрэлбаатарт өргөн барив. Л. Мөнхбаатар. 2007.09.22”
Л. Мөнхбаатар “Амраг зүг…” Дархан. 2006
450. “Хүндэт багш Хүрэлбаатар гуай танд өөрийн бүтээлээ дурсгал болгосондоо талархаж байна. 2007.09.27. Күроки Нанзадмаа”
Күроки Нанзадмаа “Японы канж /дүрс/ үсгийн цуврал толь бичиг ¹ 1” УБ.,2007
451. “Эрхэм хүндэт
Эрдэмтэн Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. 2007.10.5. Б. Лхамжав”
Б. Лхамжав “Улаан хоормог хорвоо” УБ.,2004
452. “Үзэг нэгт эрхэм нөхөр, монголын сэтгүүл зүйн нэгэн шадар, нэрт түшмэл, яруу дууны мастер Ү. Хүрэлбаатар танаа, хадагтай Л. Эрдэнэ нартаа сайны ерөөлөөр дурсгав. С. Жамбалдорж. 2007.10.10. tel: 99707036”
S. Jambaldorj L. Odonchimed “Camel is a living dinosaur”
453. “Багын найз Ү. Хүрлээдээ дурсгав. Ж. Оюунбилэг. 2007.10.12”
Ц. Галбадрах “Би багадаа” Ред. Т. Оюунбилэг. УБ., 2006
454. “Ү. Хүрлээдээ дурсгав. Т. Оюунбилэг. 2007.10.12”
Ч. Чойсамба “Сонирхолтой сэтгүүл зүй” УБ.,2006
455. “Эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав.
Номын буян эгнэгт цагаан
Нөхрийн сэтгэл мөнхөд гэгээн .
2007.Х.30. Г. Мэнд-Ооёо”
Mend-Ooyo. G “Nomadic lyrics” УБ.,2007
456. “Ахмад шавь Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Д. Оюунбадрах. 2007.XI.9”
“Билгийн гэгээ” УБ.,2006 эмхт. Б. Энхээ. Ред Д. Оюунбадрах
457. “Эрхэм хүндэт ах, утга зохиол судлаач доктор, профессор Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. С. Амартөвшин”
Амартөвшин. С “Уран зохиол шинжлэлийн орчин үеийн арга,
үзэл баримтлалууд” УБ.,2005
458. “Сэтгүүлч, доктор Ү. Хүрлээ ахдаа дурсгав. Зохиогч Ж. Батбаатар. 2007.11.09”
Ж. Батбаатар “Сэтгүүлзүй” УБ.,2007
459. “Эрхэм дотны найз, эрдэмтэн зохиолч Ү. Хүрэлбаатар танаа
Эсээ, тэмдэглэл ч гэмээр
Эрдэм судалгаа ч гэмээр
Уянга найрагтай нөхцсөн
түүхийн бичиглэл үүнийг баривай.
2007.XI.15. Г. Мэнд-Ооёо”
Г. Мэнд”Ооёо “Яруу найраг – шидэт долгион” УБ., 2007
460. “Эрхэм хүндэт ах, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатартаа.
МСНЭ-ийн ЕНБД болсон хүндэт танаа дурсгав. Б. Золбаяр. 2007.11.15”
Б. Золбаяр “Бүтэн” 2006.
461. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. 2007.11.15”
Б. Золбаяр “Бүлээн” УБ., 2006
462. “Уран бүтээлч ах Ү. Хүрэлбаатар танаа. Үнэт сургаалиа хайрлаарай. А. Наранболд 2007.11.17”
А. Наранболд “Шүүдэр сэтгэл” Эрдэнэт хот. 2007.11.17”
463. “Гүнээ хүндэт яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар ахдаа дурсгав. Д. Цэнд-Аюуш. 2007.11.17”
Д. Цэнд-Аюуш “Шувууд буцаагүй намар” Эрдэнэт хот 2007
464. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Өөрийн бүтээлийн дээжийг өргөн барьж дурсгав. О. Эрдэнэжаргал. 2007.11.16. 99350070”
О. Эрдэнэжаргал “Эрдэнэтийн “овгорууд” Эрдэнэт хот 2007”
465. “Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. И. Содномдаржаа. 2007-11-17”
И. Содномдаржаа “ГОК” Эрдэнэт хот. 2007
466. “Эрхэм хүндэт хүн Ү. Хүрэлбаатар эрхлэгчдээ сайн сайхны ерөөл айлтгаж өөрийн бүтээлээ өргөн барив. Ө. Батзориг. 2007.XII.06”
Ө. Батзориг “Миний аялсан сэтгэлийн ертөнц” УБ.,2007
467. “Эрхэм нөхөр, номын мэргэн анд Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Номын далай нараан буян дэлгэрч байх болтугай. С. Зэвсэг. 2007.12.6”
С. Зэвсэг “Миний мэдэхийг хүсдэг Япон орон” УБ., 2007
468. “Доктор Ү. Хүрэлбаатар танд өргөн барив. Танд их амжилт хүсье. С. Зэвсэг. 2007.12.07”
С. Зэвсэг “Хөгшин Европоос хөх арлын оронд зорчсон минь” УБ.,2007
469. “Ү. Хүрлээ танаа. До. Чулуунбаатар. 2007.12.17”
До. Чулуунбаатар “Домог мэт амьдрал” УБ., 2007
470. “Ү. Хүрэлбаатар танаа “Цас, навчны үгийг чагнана уу” М. Саруулдалай. 2007.12.24”
М. Саруулдалай “Нас навчны шүлгүүд” 2007.12.24”
2008 он
471. “Эрхэм анд Үржингийн Хүрэлбаатар танаа.
Зул задрах цагаан үүл
Зулай адислан өлмий үнсэн байж
Д. Төрбат 09.01.2008. МЗЭ-ийн төрсөн өдөр. Эрдэнэт”
Д. Төрбат “Зул задрах цаг” УБ., 2006
472. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа.
Наяад оныхон надад
Найргийн галыг минь асааж өгсөн.
Хавт Т. Зөнбилэг. 2008-01-09. Эрдэнэт хотноо”
Т. Зөнбилэг “Эрхин тарни” УБ., 2007
473. “Оюутны анд найз, эрхэм Үржингийн Хүрэлбаатар танаа
Олон талын мэхтэй бөх шиг
Оюуны олон гаргалгаатай
Алтайн хөх уул шиг ноёлог
Анд танаа хадаг болгон барив.
Зохиолч До. Цэнджав: Улаанбаатар хот. 2008.01.14”
До. Цэнджав “Тэнгэрт хальсан тоос” УБ.,2006
474. “Сэтгүүл зүйн төлөө хамтран зүтгэгч доктор Ү. Хүрэлбаатар санаа өргөн барив. М. Зулькафиль 24.1.2008. г. УБ”
М. Зулькафиль нар “Америкийн сэтгүүл зүйн түүх” УБ., 2007
475. “Эрхэм хүндэт хуучин сайн танил Хүрэлбаатартаа дурсгал болгоё. Очирын Пунцаг. 2008-2-15”
“Үсэг нь мохож үзээгүй өвгөн сэтгүүлч бийрээ хатааж яваагүй бичээч Пунцаг” УБ., 2005
476. “Дотно дүү, эрдэмтэн зохиолч Ү. Хүрэлбаатартаа үргэлж баярлаж явдаг сэтгэлээсээ хүндэтгэн барив. Д. Урианхай” 2008.05.17.
Д. Урианхай “Холдох төв” УБ.,2008
477. “Үржингийн Хүрэлбаатар ахдаа… Тантай учран золгох, Алтайн их уулсад сүслэн мөргөх дүүд нь агаар нэгэн буй билээ. Н. Гантулга. 2008.07.01”
Н. Гантулга “Дотоод орон зайн урсгал” УБ., 2007
478. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа дурсгав. 2008-07-08. Д. Цэнд-Аюуш”
Д. Цэнд-Аюуш “Шувууд буцаагүй намар” Эрдэнэт хот. 2007.
479. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрлээдээ дурсгав. Ч. Баатар. Д. Оюунбилэг. 2008.07.17”
Ж. Хүрэлжанцан “Оргилд хүрэх зам бэрхшээлтэй ч үргэлжилсээр…”УБ., 2008.
480. “Л. Мягмарсүрэн 2008.07.28.
Эрхэм дотны анд Үржингийн Хүрэлбаатар, гэргий Эрдэнэ болон дүү нар хүүхдүүдэд.
Тэнгэрийн чиг
Алтангадас руу зүг барьж
Дэлхий тэвэрч явахын ерөөл талбиж барив”
Л. Мягмарсүрэн “Алганы хээ” УБ., 2008
481. “Ү. Хүрэлбаатартаа. Алтайн өндөр уулс шигээ дуундаа мөнхөрч яваарай. Л. Бэгзжав. 2008.08.21”
Л. Бэгзжав, С. Нандинцэцэг “Хятадад жуулчлах нь” УБ., 2008
482. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Эрүүл сэтгүүл зүйн төлөө хамтдаа. Зохиолч Д. Батжаргал. 2008.08.29”
Д. Батжаргал “Сэтгүүл зүйн бичлэгийн нэр томъёоны товч тайлбар” УБ.,2008
483. “Өглөө бүр хүний сайнтай учирч олны дунд од мэт гялалзаж бусдын дунд бурхан мэт шүтэгдэж явахыг ерөөе. Б. Лхагваа. 2008.9.15”
Б. Лхагваа “Авьяасаараа мөнхөрсөн гавьяа” УБ.,2008
484. “Үзэг нэгт сэтгүүлч, доктор Ү. Хүрэлбаатартаа эрүүл энх аз жаргалыг хүсэн ерөөж номоо дурсгав. Б. Лхагва. 2008.9.15”
Б. Лхагваа “Алдар гавъяатны товчоон” УБ., 2006
485. “Ү. Хүрэлбаатартаа.
Дорнын билигт найрагч андын номыг
Дотнын эрхэм нөхөртөө барьж буйн учир бол
Дотоод мөн чанар луугаа явцгаая хэмээсэн санаа болой.
2008.IX.17. Дашням, Балжиннямтай өдөр.
Г. Мэнд-Ооёо “
Юй Си “Зам” УБ.,2008
486. “Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Д. Баттогтох. 2008.09.17” /хуучин монголоор/
Д. Баттогтох “Миний эгэлхэн амьдрал” УБ., 2007
487. “Хүрэлбаатар ахдаа. Танд болон танай гэр бүлд аз жаргал хүсье. 2008.09.17. Билэгт сайн өдөр. С. Намгүрлхаажав”
С. Намгүрлхаажав “Миний ертөнц” /шүлгүүд/ УБ.,2008
488. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар гуайд дурсгав. Андуу эндүүг уучлан засч ивээн хадгалмуу. Сүмбэрбатаас хичээнгүйлэв. 2008.9.18-ы өдөр. Улаанбаатар хотноо”
Ц. Сүмбэрбат “Монгол хэлний үгсийн сангийн хөгжлийн асуудалд” УБ.,2008
489. “МСНЭ-ийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга, доктор, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. М. Зулькафиль. 2008.09.24”
Харольд У. Андерсен нар “Нийтлэл, нэвтрүүлгийг яаж бэлтгэх вэ?” УБ.,2008
490. “Монголын сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэлийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ү. Хүрэлбаатар танаа.
Монголын төлөө цохилох зүрхийг тань
Мөнх тэнгэрийн эрх хүчин өнө үүрд ивээж байх болтугай
2008.10.21. Ш. Даваасүрэн”
Ш. Даваасүрэн “Мөнх тэнгэрийн хүчин” 2-р дэвтэр. УБ., 2008
491. “МЗЭ-ийн удирдах зөвлөлийн гишүүн Ү. Хүрэлбаатар танаа. Ч. Жанчивдорж. 24/X.2008 он”
Ч. Жанчивдорж “Зууны туршид тайлагдаагүй амрагийн нууц” УБ.,2008
492. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатартаа улам цэгцэрч бичихийг ерөөе. Ш. Ванчаарай. 2008-11-25”
Ш. Ванчаарай “Шагнал шийтгэл” он байхгүй.
493. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатарт. Эрдэм судлалынхаа ажилд амжилт гаргаж торойхыг ерөөе. Ш. Ванчаарай. 2008-11-25”
Д. Цэнд нар “Шагжийн Ванчаарай” УБ.,2003
494. “Хүрлээ ахдаа барив. Г. Ишхүү. 2008.12.02”
Г. Ишхүү “Зүрхний урлан” УБ.,2008
495. “Ү. Хүрэлбаатар ахад. Найргийн тэнгэр тань цэлмэг байг. Ц. Түмээ. 2008.12.08”
Ц. Түмэнбаяр “Нар хурайлсан хийморь” УБ.,2008
496. “Үзэг нэгт эрхэм нөхөр
Үржингийн Хүрэлбаатар танаа барья. Д. Нямаа. 2008.12.08”
Д. Нямаа “Тэнгэрийн хаяа” УБ., 2003
2009 он
497. “Ү. Хүрэлбаатарт. Уран бүтээлийн өндөр амжилт хүсье. Р. Мөнхтариа. 2008.1.7.
Утас 99837125”
Р. Мөнхтариа “Засагт хааны гоо марал” УБ.,2006
498. “Алтан нутаг нэгтэн
Ахын сайхан дүү
Хүрэлбаатарт дурсгав.ЧВ. Баатарсүрэн. 88114948. 2009.01.09”
Ч. Баатарсүрэн “Үнэний өмгөөлөл шүлгүүд минь” УБ.,2008
499. “Ү. Хүрэлбаатар шавьдаа өргөв. Зохиогч өчүүхэн багш Д. Өлзийбаяр. 2009.01.30”
Д. Өлзийбаяр “Чойжилжавын Билигсайхан” УБ., 2009
500. “Үзэг нэгт нутгийн дүү Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал хүрсэнд байр хүргэе. Ү. Хүрэлбаатарын үйлс дэлгэрч яваг. Р. Чулуун. 2009.II.10”
Р. Чулуун “Алтайн хөх харчуул” УБ.,2009
501. “Эрхэм хүндэт ах Ү. Хүрэлбаатар танаа Монгол бөхийн их дүүгийн тань номын хөшөөг дээжлэв. Р. Сэддорж. 2009.02.23”
“Тэнгэрийн их хийморь буюу Агвааны Ганбаатар” УБ., 2009
502. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Н. Нагаанбуу. 2009.03.01”
Н. Нагаанбуу “Монголчуудын анх, энх, мөнхийн амин зурхай” УБ.,2009
503. “Эрдэмт дүү эрхэм Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгал болгов. Б. Монголхүү. 2009.03.24”
Б. Монголхүү “Цаст алтайн чуулган” УБ.,2009.
504. “Ү. Хүрэлбаатарт.
Хэвлэлийн эрх чөлөөний төлөө
Хүнд бөгөөд хэцүү
Хүний чанарыг шалгах
Хатуу бэрх замд
Хамт явж байсны төлөө дурсгав.
27/III. 2009.
“Хос хэлний ном-
505. “Мэргэжил нэгтэй эрхэм анд Ү. Хүрэлбаатар танд уран бүтээлийн амжилт хүсэж, эрүүл, саруул байж урт наслахыг ерөөе. Булгадар Түдэвийн Балдан” 2009.03.30.
Т. Галдан “Сэтгүүлчийн өчил” УБ., 2008
506. “Ү. Хүрэлбаатар танд Сэтгэл тань гэгээн сайхан шигээ үйлс тань гэгээн байх болтугай. Ч. Зоригт. 2009.04.01. Утас 98151150”
Ч. Зоригт “Нулимстай зун” УБ., 2008
507. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танаа. Л. Хайдав. 2009.4.6”
Л. Хайдав нар “Халхын домогт хүчтэн” тэргүүн дэвтэр. УБ.,2006
508.p
Цааш унших...
/Номд бичсэн дурсгалын үг/
1975 он
1. “Д. Цогт.
Хүрлээдээ. Багш Ня-гийн дурсгалд. “Д. Нацагдоржийн тэмдгийн болзол хангаарай”
Георгий Ломидзе “Нравственные истоки подвига” /Советская литератyра и ведткая отечественная война/ М.,1975
1976 он
2. “Нэр нэгтэй эрхэм дүү минь
Нимгэн номны минь хувь заяаг соёрх. Б. Хүрэлбаатар”
Б. Хүрэлбаатар “Хүлгийн зоонд одод гялалзана” УБ.,1975
“Дугуйлан”
Гэртээ байвал
Гэргийн найрагч болно
Дугуйланд ирвэл
Дэлхийн найрагч болно.
1976.3 хэдэн билээ дээ” /Б. Сундуй/
3. “Хүрэлбаатартаа
Хүрэлбаатар, яруу найрагийн
“Хүлгийн зоонд од гялалзуулсан “ шиг
Хүрэлбаатар, шүүмж судлалын
Хөгжлийн оргилд туг хатгана гэдэгт итгэж,
хүснэм,
хүлээнэм.
Ш. Сүрэнжав 17/IV 76”
Ш. Сүрэнжав Шүүгээн доторхи хот” УБ.,1975
4. “Шүүмжлэгчийн билэг адтай уран
Шүүн тунгаах авьяас одтой хурц
Хүрэлбаатар минь нөхдийн чинь итгэл
Хүрэл оргил нэг, хатгах туг долоо
Г. Мэнд-Ооёо
1976.5.20
Чиний анд нөхөд
Г. Мэнд-Ооёо, Б. Сундуй, Д. Цогт, Я. Баатар, Л. Мягмарсүрэн, Ш. Гүрбазар
“Ул шагайвал тэнгэр харна
Ус уувал сэтгэл харна. Я. Баатар чинь: 1976-5-20. Ононгийн ус оргилон урсана”
“Ү. Хүрэлбаатартаа
Битгий согтоорой Хүрлээ минь
Болж өгвөл шүүмжлээрэй Хүрлээ минь. Б. Сундуй чинь. 1976.5.20”
“Үнэнийг хэлдэг шүүмжлэгч гэдэг
Уран зохиолын “эцэг нь” байдаг юм шүү
Худалыг хэлбэл
Уран зохиолын “эрлэг” байдгийг миний найз бодож яв. Гүрээ чинь”
“Хүрлээ-дээ
Чамайг би танихгүй 23 жил болсон. Танихын сайнаар таниад 2 сар боллоо.
“Бүүвэй” хорвоо мандтугай. Гэвч бид –хүн намайг ойлгохгүй байна гэцгээдэг. Үнэндээ өөрийгөө мэдэхгүй хүн л ингэж хэлдэг.
“Ухаан” хорвоо мандтугай. Зоригтой, хөдөлмөрч, эрэлч “тэнэг” байхыг жаргал чинийх минийх. Бидний од тэртээд гялалзаж байна. Ононгийн “цус” хатуу байна, болъёо. Д. Цогт чинь”
“Хүрлээдээ
Ус нутаг Алтайгаасаа би гарч
Улсын нийслэлд ирэхдээ
Мод тулж ирээгүй
Морио унаж ирсэн
Уралдаад үзье би
Уралдаад үзье
Л. Мягмарсүрэн 1976.V.20. Онон ресторан”
“Современная литература за рубежом” Москва., 1976
5. “Хүрэлбаатарт
Хэлсэн ёсоор энэ номыг явуулав. Хэрхэхийг чи мэдтүгэй. О. Дашбалбар чинь”
Ш. Бат-Өлзий “Яргуй дэлгэрэх хавар” Баруун-Урт.,1976
1977 он
6. “Хүрэлбаатартаа ангийн чинь хүүхнүүдээс. 1977.3.18.
Энэ номыг заавал орчуулаарай. Ажил дээр гарсан хойноо ч болно. Энэ бол бүсгүйчүүдийн чинь даалгавар шүү. Н. Хандаа, Л. Цэцгээ, Т. Янжин, Д. Сүрэнцэцэг, Я. Сумъяа, Н. Нина, Д. Золбоо, Ш. Лхамаа, З. Насанжаргал, Б. Буянхишиг, Ш. Наран, Пүрэв”
Чингиз Айтматов “Ранние журавли” /повесть/ Москва 1976
7. “Ухаан давах Хүрлээ-дээ. Гал Д. Цогт. 1977-V-15. г Уланбатор”
В.В. Воровский “Эстетика литература искусство” Москва., 1975
8. “Эртний мэргэдийн сургаальд гарамгай мэргэд номтныг их мөрөн лүгээ зүйрлэсэн байдаг. Эрхэм дүүгийн эрдэм ном “Дөлгөөн дон” шиг ариун агаад нөр их болж, амьдрал, авир төрх чинь мөнхүү “Дөлгөөн дон” шиг байх болтугай. Ш. Чоймаа. 1977-6-26”
М. Шолохов “Тихий Дон” /книга первая/ Москва., 1975
9. “Ү. Хүрэлбаатарт. Хувь зохиолоор учирч, биднийхээ зохиолын усыг шахах чамдаа энэхүү номыг дурсгая. Бүтээлд тань хандив болог. О. Дашбалбар. 1977.10.14”
Н. Погодин “Человек с ружьем” Москва., 1969
10. “Ү. Хүрэлбаатарт. Судлаж шинжлэх сурах эрдэмд чинь амжилт хүсье. Д. Өлзийбаяр.
XI/15 1977”
С. Дашдондог “Фуенте Овехуна”
1978 он
11. “Ү. Хүрэлбаатартаа. Театр судлалын буянтай сайхан ажилдаа үлэмж амжилт гаргахыг хүсэн ерөөе. Дү. Мягмарсүрэн. 1978.1.6”
В. Найдакова “Современны бурятский драматический театр” Бурят 1962
12. “Хүрлээ зайсанд
Хүрэх оргил чинь энэ. Я. Баатар. 24/I 78 өрөөндөө”
Исидор ШТОК “Зеленый попугай” Москва.,1977
13. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Л. Сономцэрэн. 1978.4.11”
Л. Содномцэрэн “Изобразительное искусство современной Монголии” /1921-1940/ Автореферат УБ.,1978
14. “Дэлхийн театрын нэгэн од “Саран хөхөөнийн намтар” хэмээх дуулалт жүжгийг судлан дэлгэрүүлж алдаршуулахын үүргийг тохоон дурсгасан Анд нөхөр Г. Мэнд-Ооёо. 1978-4-16”
“Саран хөхөөний намтарын нэгдүгээр дэвтэр”
15. “Ү. Хүрэлбаатарт
Эрхэм шүүмжлэгчийн мутарт
Эхнийхээ номыг өргөн барив.
Х. Сампил. 1978-4-27”
Х. Сампилдэндэв “Цасан ширхэг” УБ.,1977
16. “Хүрэлбаатартаа Б. Лхагвасүрэнгээс. 1978.V.6”
Б. Алперс “Театральные очерки в двух томах” /том первый. Театральные монографии/ Москва.,1977
17. “Хүрэлбаатартаа Б. Лхагвасүрэнгээс. Чи байх гэвэл шилдэг нь бай. 1978.V.6”
Б. Алперс “Театральные очерки в двух томах” /том второй. Театральные премьеры и дискусси/ Москва.,1977
18. “Ү. Хүрэлбаатар танаа Л. Болд 25/VIII.78”
Л. Болд “Особенности уйгуро-урянхайского языка” Автореферат УБ.,1978
19. “Ү. Хүрэлбаатартаа Х. Сампилдэндэв. 1978.8.26”
Х. Сампилдэндэв “Жанровые разновидности монгольской свадебной поэзии”
/Автореферат/ УБ., 1978
20. “Хүрэлбаатарт
Оршил бичилгүй энэ номыг дурсгая
Ойлгомжтой шүү дээ……..
……………..цааш нь чи мэднэ.
О. Дашбалбар чинь. 1978 он”
А. Хватов “На стрежне века” Москва .,1975
1979 он
21. “Ү. Хүрэлбаатарт
Яруу найраг шиг сэтгэлээр
Ямагт хамт явъя.
Х. Сампил. 1979.3.6”
Х. Сампилдэндэв “Уран дүрслэл орчин үе” УБ.,1978
22. “Ү. Хүрэлбаатарт.
Утга зохиолын шүүмжлэл судлалын бахархалтай мөртлөө бартаат замаар харьж шантрахгүй яваарай. Ч. Дагвадорж. 1979.III.6”
Ч. Дагвадорж “Номноос төрсөн бодол” УБ.,1977
23. “Эрхэм нөхөр Хүрэлбаатарт Ц. Мөнх. 1979.III.22”
Ц. Мунх “К вопросу о становлении и развитии Марксистской литературной критики в монгольской литературе” /1921-1940 гг/ Автореферат УБ.,1979
24. “Эрхэм нөхөртөө эрдэм судлалын их үйлс, урлаг судлалын урлагт, уран бүтээлийн их амжилт ерөөж дурсгамуу. Л. Батчулуун. В. Мягмарсүрэн. 1979.5.12
Б. Е. Захава “Мастерство актера и режиссера”. Москва .,1978
25. “Эрхэм баян –
Эрдмээр баян явтугай. Л. Батчулуун, В. Мягмарсүрэн 1979.09.17-нд өргөн баривай”
Ч. Лодойдамба “Тунгалаг тамир” /Унгар хэлээр/ Будапешт 1978.
26. “Ү. Хүрэлбаатар багшдаа. Шавь Ж. Саруулбуян Д. Цогт. 1979.11.20
О. Дашбалбар, Ц. Ойдов, Г. Мэнд-Ооёо, “Ум маани бадми хум. Эх болсон та минь. 80.I.22. Л. Мягмарсүрэн. Нямдорж”
“Новые горизонты” /Литературно-художественная критика в МНР/
Москва .,1979
1980 он
27. “Ү. Хүрэлбаатарт
Шинэ цагийн шилдэг шүүмжлэгч болохыг чинь ерөөж шинэхэн шүлгийн номоо дурсгав. Ц. Цэдэнжав. 16/III 1980”
Ц. Цэдэнжав “Хаврыг дуулъя” УБ.,1980
28. “Ү. Хүрэлбаатарт. Эрхэм шавь чамдаа эрдэм судлалын ажилд чинь амжилт хүсч энэхүү номоо дурсгая. Д. Өлзийбаяр. 1980.3.22”
Д. Өлзийбаяр “Хүүхдийн зохиолын тухай бодол” УБ.,1979
29. “Ү. Хүрэлбаатартаа Л. Батчулуунаас. 1980.XI.9”
Ө. Гүрсэд “Монгол-Хятад ярианы дэвтэр” УБ.,1957
30. “Хүрэлбаатартаа Л. Батчулуунаас. 1980.12.VI”
“Основы Марксистско-Ленинской эстетики” Москва.,1974.
31. “Л. Батчулууны номын сангаас дурсгав. Ү. Хүрэлбаатарт. 1980.XII.20”
“Хүүхдийн жүжгүүд” /Түүвэр/ ??
1981 он
32. “Эрдмийн хамт олны эд эс
Эрхэм дүүдээ дурсгав. 1981.3.38. Амгаланбаатар хот.
Л. Батчулуун, Ж. Энэбиш, Л. Сономцэрэн, Л. Болд, Ж. Саруулбуян
“Эрдэм шинжилгээний байгууллагаас чи гарсан болохоос эрдэм шинжилгээний ажлаас чөлөөлөгдөөгүй шүү.Я. Баатар. 1981.3.28. Маршал Жуковын өргөн чөлөө”
Тодор Павлов “Избранные труды по эстетике” Москва 1978
33. “Л. Эрдэнээд. Лу багштай нэг адил мэргэжилтэй болж байгаад чинь баярлаж байна. Би ч гэсэн ингэж байрлахдаа энэ номыг хэвлэлд бэлтгэж үлтэртэл машиндсан юм. Я. Баатар. 1981.5.7. XIX хороолол”
Ш. Лувсанвандан “Монгол хэл шинжлэлийн асуудлууд” I. Хэв. бэлт. Я. Баатар.
34. “И дольше века длится день”-ийг хүн төрлхтний түүхээс урт өдөр болготугай.
Ажиллагтун !
Ажиллагтун !
Шаналагтун !
Бүтээгтүн !
Г. Мэнд-Ооёо чинь.1981.5.12”
“Багшаа бид “барж” байж “багш” болдог гэдэгт битгий зов ! Ж. Саруулбуян”
Чингиз Айтматов “И дольше века длится день” Фрунзе 1981
35. “Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ нарт.
Уран бүтээл эрдэм судлалын ажилд тань их амжилт хүсье. Амьдрал чинь үргэлж цэцэглэн явахын ерөөл дэвшүүлье. Ц. Мөнх, Б. Ганбат, Д. Өлзийбаяр, Ч. Билигсайхан, Б. Цэдэв, С. Лувсанвандан, С. Лочин, Жамбалсүрэн 1981.10.17”
“Шог хошин зохиолын дээж” УБ., 1981
36. “Ү. Хүрэлбаатар Л. Эрдэнэ нартаа аз жаргалын дээдийг хүсэн ерөөе. УБДС. МХФ 4 “а” ангийн хамт олон” 1981.10.17”
Ш. Цэнд-Аюуш “Монгол тууж” УБ., 1981
37. “Та нарт хамгийн сайн сайхыг хүсэн ерөөе. 1981.10.17. 17 цагт. Батчулуун, Эрдэнэчимэг, Р. Чүлтэмсүрэн, С. Цэцэгмаа, Батдэлгэр, Цэцгээ, Н. Хандаа Цэлээхүү, Д. Бадамцэцэг”
“Из монгольской поэзии ХХ века” Москва.,1981
38. “Эрхэм дүү Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ нарт энэхүү дурсгалт өдөр сайн сайхныг ерөөж дурсгав. С. Лочин. 18.Х.81”
С. Лочин “Сүйрэл” УБ.,1979
39. “Анд нөхөр Хүрэлбаатарт дурсгав. Д. Баттулга. 25.10.81”
“Хархираан уянга” ¹ 4. Улаангом хот.,1978
40. “Анд нөхөр Хүрэлбаатарт дурсгав. Д. Баттулга. 25.10.81”
“Миний сайхан Хөвсгөл” Мөрөн хот.,1975
1983 он
41. “Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Дэ. Мягмарсүрэнгээс. 3/V. 83”
Г. Бояджиев “Душа театра” Москва., 1974
42. “Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Дэ. Мягмарсүрэнгээс. 3/V. 83”
Л. Парфенов “Сергей Герасимов” Москва., 1975
43. “Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Дэ. Мягмарсүрэнгээс. 3/V. 83”
Марк Зак “Михаил Ромм” Москва., 1974
44. “Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Дэ. Мягмарсүрэнгээс. 3/V. 83”
В. Ждан “Введение в эстетику фильма” Москва., 1974
1984 он
45. “Хүрэлбаатартаа.
Зүрх сэтгэлийн эрхэм анд, ус нутгийн унаган найз чамд шүлгийнхээ бяцхан түүврийг сүслэн барья. Алдааг нь засч оноог нь шүүж тунгаагаарай. Л. Мягмарсүрэн. 1984.1.5”
Л. Мягмарсүрэн УБ., 1983
46. “Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. И. Пүрэвсүрэн. 1984.2-20”
И. Пүрэвсүрэн “Эрэлхэг дайчдын гавьяат үйлс” УБ.,1980
47. “Эрхэм хүндэт багш, найз Ү. Хүрэлбаатар танд өргөн барья! Ж. Саруулбуян.1984-III-2”
Ж. Саруулбуян “Хонгор зул” УБ.,1983
48. “Хүрэлбаатартаа
Найргийн тэнгэрт асаасан галынхаа дээжээс сэтгэл алдан өргөн барьюу. Г. Донид. 06.VI.84”
Г. Донид “Шөнийн наран” УБ.,1984
49. “Л. Батчулуунаас Ү. Хүрэлбаатартаа 63 жилийн ойн баяраар дурсгав. 1984.07.09”
“Вопросы истории и теории эстетики” Москва.,1975
50. “Ү. Хүрэлбаатар-т
Чамайг дахиад нэг хүүхэдтэй болоосой гэж Д. Цогт чинь. 22 XII 84”
Д. Цогт “Анхны шангийн дуу” УБ.,1984
51. “Ү. Хүрэлбаатартаа
Өгөөмөр сэтгэлийн үерхэл дээрээ
“Өлзий утас” тавья !
Мэнд-Ооёо чинь. 1984.XII.22”
Г. Мэнд-Ооёо “Өлзий утас” УБ.,1984
52. “Ү. Хүрэлбаатарт Ажлын амжилт хүсье. Н. Хавх. 84.XII.25”
Н. Хавх “Проблемы межличностного и массового общения в студенческом коллективе” УБ.,1984
1985 он
53. “Санаа байхаас нь эхэлж
Сарнай болж цэцэглэтэл
Бүлээн тус үзүүлсэн
Халуун найз Хүрлээдээ.
Я. Баатар. 1985.3.23”
Я. Баатар “Номтой ажиллах соёл” УБ., 1984
1986 он
54. “Хонгорзул, Батхишиг нарт
Үржингийн Хүрэлбаатарынхаа хүү, хүүхнүүдийн хэтийн эрдэм боловсрол, хүмүүжил суртахуунд хандив өргөж нөхөд тань нэгэн их шог үлгэрийн баяцхан номыг дурсгая. 1986.II.4. Л. Мягмарсүрэн, Я. Баатар, Ж. Саруулбуян”
М.Е. Салтыков-Щедрин “Сказки” Киев. 1985
55. “Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. Т. Чойжилжав. 10/II. 1986”
Л. Ням-Осор “Халх бөхийн барилдаан” УБ., 1964
56. “Эрхэм дүүгийнхээ эрдмийн үйлсэд хэрэг болгоюу. Лүнтэнгийн Батчулуун. 1986.3.1”
М. Кнебель “О действенном анализе пьесы и роли” Москва ., 1982
57. “Анд нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танаа
Азарга адуунаас арилжихгүй
Ажнай хүлэг таных
“Дөмөн дөмгөрхөн гишигдэлтэй
Дөрвөн туурайндаа тоосгүй…”
Б. Догмид. 1986.12.25”
Б. Догмид “Гал шарга” УБ.,1986
1987 он
58. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатарт өргөн барив. Ч. Билигсайхан.1987.ноября.16
Ч. Билигсайхан “Эволюция образа скотовода в современной монгольской литературе” Автореферат ЦБ.,1987
1988 он
59. “Ү. Хүрэлбаатартаа уран бүтээлийн амжилт хүсэж, үг үнэн, үзэг хурц байхыг ерөөн сэтгүүлчийн бүтээл энэхүү номоо дурсгав. Ж. Шагдар. 1988.IV.25”
Ж. Шагдар “Үнэн үгэнд хар уярна” УБ.,1987
60. “Ү. Хүрэлбаатарт
Өдөр хоног цувран өнгөрсөөр…
Өөрийгөө чи өөрөө “мартсаар”…
Харин чамайг мартаагүй хэн хичнээн байгааг
Хатуу анхаарах цаг болжээ, дүү минь?
Хүлэг бүхэн жороо болж төрөөгүй
Хүн бүхэн судлагч, шүүмжлэгч болж чадахгүй
Чамайг Янжинлхам ивээн тэтгэх болтугай
Б. Төмөртогоо. 1988.5.27”
Б. Төмөртогоо “Чулуутай газар” УБ., 1986
61. “Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барья. Ч. Зоригт. 1988.07.15”
Ч. Зоригт “Од олонтой зун” УБ.,1988
62. “Хүндэт шүүгч Хүрэлбаатар танд талархлаа илэрхийлж АСТ-ын шүүгчийн мэргэжлээ улам ахиулахыг хүсэн ерөөе. 1988-IX-1. МХЗЭ-ийн үүр”
Б. Доржсүрэн нар “МХЗЭ-ийн нэрэмжит шагналтнууд”УБ., 1988
63. “Хар Дорж мөргөн ёсолбай. Улаан луу жилийн эхэнд. Будапешт хот”
“Mai mongol nyelv” /Орчин цагийн монгол хэл/ Budapest.,1983
1989 он
64. “Бидэнд сонирхолтой лекц хийж өгсөн танд ажилд чинь амжилт амьдралд чинь сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе. 76-р сургуулийн ХЭА-ийн хороо. 8-р ангиудан хамтлаг. 1989.04.27”
“Смысл прошлого и настояшего” Москва 1988
65. “Таны цаашдын уран бүтээлийн ажилд өндөр амжилт, амьдралд тань аз жаргал сайн сайхныг хүсэн ерөөе. Сэтгүүлч Ү. Хүрэлбаатарт. Д. Сүхбаатарын нэрэмжит 10 жилийн 2-р дунд сургуулийн 8-ын “в” ангийн хамт олон. 1989-10-10. Улаанбаатар хот”
Василий Песков “Утсан дээрх шувуу” Москва., 1988.
66. “Сайн нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танаа
Ийм нэгэн хурал, цуврал, Түгшүүрт шөнийн сүүдэр зэрэг олон материал нийтлүүлж УБ хотын намын хороо, АДХГЗ-ны шагнал авсан явдалд чин сэтгэлээсээ талархаж байна. Амьдралд тань аз жаргал уран бүтээлд тань өндөр амжилт хүсэн ерөөе.
ТТМДС-ийн Соёлын з/б Б. Тулгабат 31/XII. 89”
Карел Чапек “Тожмой луутай тулалдсан нь” УБ.,1988
1990 он
67. “Ү. Хүрэлбаатар, Эрдэнэ нартаа
Нэгэн насны тэмцэл дунд хатуужсан анддаа залбирч өргөн бариваа. Ж. Дашзэвэг. 1990.X.04. Миний алин өдөр”
Ж. Дашзэвэг “Цэнхэр зэрэглээ” УБ.,1990
68. “Найз Хүрэлбаатарт бэлэг хүргэв ээ. Зохиогч. 1990.12.30” /хуучин монгол/
С. Бүрэнбаяр “Гэрэл зургийн мэдлэг” Хөх хот.,1990
1991 он
69. “Ижил мэргэжилт Хүрэлбаатарт дурсгал болгон хүргэе. Соёлт. 91.1.5” /хуучин монгол/
“Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны тойм байдал” Хөх хот.,1984
70. “Үндэс нэг, угсаа нэг, үг нэг, овог нэг, эцэг нэг, хөрс нэг, үндэс угсаа үг өнөд орших нь үрс бидний үргэлжлэн чармайх үүрэг биш үү. Намжил. 1991.2.10” /хуучин монгол/
“Хишигбатын шүлгүүд” Хөх хот.,1986
71. “Хүрэлбаатар ахад. Ар монгол Өвөр монгол алс алсдаан байвч ах дүү бидний сэтгэл амьсгаа тасравч нэг биш үү. Дүү чинь Мэргэн дурсгав.
“Монгол үндэстний одоо үеийн шүлгийн сонгомол” /1947-1985/ Хөх хот.,1988
72. “Монголын багш Хүрэлбаатарт Эцэг Чингисийн буян гэж эл биеийг эдлэвээс эрдмийг илбэн сурчихуй. Эх үндэстнээн хөгжүүлмуй. ДүүМэргэн. 1991.2.11”
“Чингис хаан, Хубилай хаан” Хөх хот. 1987
73. “Хүрэлбаатар гуайд дурсган барив. Намжил. 1991.2.11” /хуучин монгол/
Х. Намжил “Чингис хааны засаг ба билиг” Хөх хот. 1990
74. “Хүрэлбаатар багшид оюуны дээжээ өргөн барив. Хөххот. Өвөр Монгол түүх судлах газар. Ч. Алтансүмбэр. 1991.2.11” /хуучин монгол/
Ч. Алтансүмбэр. “Монгол үндэстний түүхийн мэдлэг” Хөх хот.,1989
75. “Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Ч. Жачин. 1991.V.23”
Ч. Жачин “Текстологическое исследование рукописей Дашдоржийна Нацагдоржа” Автореферат. УБ.,1991
76. “Ү. Хүрэлбаатар шавьдаа Д. Өлзийбаяр.1991.V.27”
Д. Өлзийбаяр “Художественный опыт и уроки разработки темы народной революции в монгольском романе” /Автореферат/ УБ.,1991
77. “Эрдмийн нөхөр эрхэм дүү Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Лүнтэнгийн Батчулуун. 1991.5.28”
Л. Батчулуун “Монгольский орнамент его виды и структуры” /Автореферат/ УБ.,1991
78. “Шинжлэх ухааны бартаатай бөгөөд өлзийтэй замд хамтран зүтгэгч Үржингийн Хүрэлбаатартаа. Ж. Энэбиш чинь. 1991.6.1
Ж. Энэбиш “Музыкальное искусство соверменной Монголии”/1921-1941 гг/
Автореферат УБ:,1991
79. “Эрхэм нөхөр багш Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Жүмпэрэлийн Саруулбуян. 1991.8.1 өдөр”
Ж. Саруулбуян “Үйлийн үр” УБ., 1990
80. “Ү. Хүрэлбаатар ахад. Төвийн үндэстний дээд сургуулийн Үндэстний хэл, утга зохиолын нэгдүгээр салбар 88 дугаар анги Насандалайгаас хүргэв. 1991.10.6-наа” /хуучин монгол/
“Монгол уран зохиолын түүх” Хөх хот.1984
81. “Ах Хүрэлбаатарт. Төвийн үндэстний дээд сургууль. Гэрэлт-Од. 1991.10. сар/хуучин монгол/
Ван Мандга. Сампилноров нар “Сонгомол зохиол” Бээжин. 1980
82. “Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Дя. Алтанхуяг. 16/XII 91 г. УБ хот”
Марко Незе “Наймаалж” Орч. Дя. Алтанхуяг УБ.,1991
1992 он
83. “Ү. Хүрэлбаатар танаа
Амьдралыг хараар бус цагаанаар бус уран сайхнаар зурах ёстой гэж бодоод эл номоо өргөн баривай. Д. Жамъян. IV/15. 1992 он”
Д. Жамъян “Уулын хайлаас” УБ.,1991
84. “Ү. Хүрэлбаатар танд
“Улаанбаатар” сонины 2 жилийн ойн баярын мэнд хүргэж, өөрийг чинь ихэд эрхэмлэн хүндэтгэж явдгын хувьд дурсагмой.
Халтууд овогт О. Намнандоржийн гудгаар хөвүүн. Асрал. 1992.5.15”
“Эрдэнийн сан Субашид” УБ.,1990
85. “Хүндэт нөхөр Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Норовын Шаралдай. 1992.6.22. Чингис хааны онгон”
Сайнжаргал,Шаралдай нар “Алтан ордны тайлга” Хөх хот.,1983
86. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатарт
Гараас минь хөтөлж их утга зохиолын замд оруулсыг тань санан дурссаар явдаг. Г. Нямдоржоос. 1992-Х-22”
Г. Нямдорж “Гүнд цэцэг” Мөрөн хот.,1992
87. “Улаанбаатар” сонины эрхлэгч Ү. Хүрэлбаатарт.
Саяиан болохын сайны ерөөл дэвшүүлье. Ч. Содномдорж”
Ч. Содномдорж “Яаж наймаачин болох вэ?” УБ.,1992
1993 он
88. “Хүрэлбаатарт
Улаанбаатар шиг
Улсын анхааралд байгаа чинь үнэн.
С. Оюун 1993-1-05
С. Оюун “Шаналал тайтгарал” УБ.,1991
89. “Ү. Хүрэлбаатарт. Дуулж л явахын жаргал өгсү. Өөрөө бас авсу. Л. Дагвадорж 1993.6.1”
Л. Дагвадорж “Ухаарч амьдрах хорвоо” УБ., 1993
90. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барив. Л. Хүрэлбаатар. 1993.7.15”
Л. Хүрэлбаатар “Классическая традиция восточной художественной мысли и монгольская теория поэзии” Автореферат УБ.,1993”
91. “Ү. Хүрэлбаатар танд
Оюутан байхад
Онгод хайрлаж мөр зэрэгцсэн “цэрэг” байсан
Одоо таны бүтээл тань
Олон уншигчдаар арвин явна.
Намжимын Сүхбат. 1993.11.17”
Н. Сүхбат “Шулмасын ороо” УБ.,1993
92. “Мэргэжил нэгт дүү Ү. Хүрэлбаатарт. Ч. Дагвадорж 1993.XII.1. 382374 г”
Ч. Дагвадорж “Ээж минь дээ” УБ.,1993
1994 он
93. “Хүрэлбаатартаа Д. Давааням. 11/III 94 г”
Д. Давааням “Хүүхнүүдийн зуд буюу анхны дурлал” УБ.,1993
94. “Дүү Хүрэлбаатартаа. Т. Содной. 8/VI 1994”
Т. Содной “Монгол бөхийн далайгаас зургаан дусал амтлахуй” УБ.,1994
95. “Эрхэм нөхөр Хүрэлбаатар танд өргөн барив, үүнийг. Х. Нямбуу. 1994.6.19”
“Хөх хотын түүхэн монгол сурвалж бичиг” Хөх хот., 1989
96. “Ү. Хүрэлбаатар танд
Чиний гурван хүүхэд Сэлбийн хөвөөн дээр төрсийм. Адуу.
1994.VII.16. Ц. Чимиддорж”
Ц. Чимиддорж “Хазаар дарсан шүлгүүд” УБ.,1994
97. “Эрхэм журмын нөхөр Хүрэлбаатар-даа
Юу санасан есөн хүсэл тань бүтэж явах болтугай. Цэенгийн Цэрэндорж. 1994-7-17”
Ц. Цэрэндорж “Хурц арслан Дэмүүл” УБ.,1991
98. “Утга зохиолын их хүмүүн эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа. Толилон ажаам уу. П. Баярсайхан. 1994.09.09. УБ хот”
Пүрэвжавын Баярсайхан “Хотын онгон” /роман/ УБ., 1994
99. “Алтай нутгийн оргил эзэгнэсэн цагийн салхинд жигүүрийн тэнхээ суусан эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Бя. Энхтуяа. 1994.XII.2”
Бя. Энхтуяа “Мөнгөн ордны туулай” УБ.,1994
1995 он
100. “Судлаач Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Л. Гомбожав. 1995-2-6”
С. Лувсандондов “Баян Хан хөхий” Эмхт. Л. Гомбожав. УБ.,1994
101. “Улаанбаатар” сониныг үндэслэн байгуулагч, хамтран зүтгэгч, эрхэм дүү Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Г. Жамъян. 1995.3.20”
Г. Жамъян “Сүнстэй нөхцсөн хүн” УБ.,1995
102. “Нутгийн ах та
Нутгийн уул шиг санагдлаа”
Гарын үсэг. 1995.IV.13-нд
“Мэргэн үг, сургааль” УБ.,1989.
103. “Хүрэлбаатар танаа. Б. Бат-Эрдэнэ. 1995.IV.25”
Б. Бат-Эрдэнэ “Хулангийн цавчаа” УБ.,1995
104. “Ү. Хүрэлбаатарт. С. Бодоош. 1995.IV.28”
С. Бодоош “Сүнс” УБ.,1995
105. “Ү. Хүрэлбаатар танаа
Таныг болон гэр бүлийг тань арслангуудын хийморь тэтгэг. М. Мөнгөн-Оньс.
1995-5-20. УБ-5 барилдааны үеэр”
М. Мөнгөн “Миний барилдаан” УБ.,1994
106. “Уран бүтээлч нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав.Л. Өлзийбат. 1995.07.14”
Л. Өлзийбат. Н. Өлзийбат “Хошин дунгуй” УБ., 1995
107. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танаа
Алтайн салхи залгиж өссөн
Алтайн чулуу элээж өндийсөн
Алтайнхан
Алтайхан…
1995.VII.15.
Л. Мөнхтөр”
Л. Мөнхтөр “Морин уул” 1995.VII.15
108. “Улаанбаатар сонины ерөнхий эрхлэгч нутгийн дүү Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. Ч. Баатарсүрэн. 1995-VIII-30”
Ч. Баатарсүрэн “Нутгийн салхи” УБ., 1995
109. “Хүний нутагт гурван сарыг нөхөрлөж туулсан
Хүрэлбаатар анддаа найргаар хадаг өргөвэй.
Чинагийн хөвүүн бага Галсан. 1995.9.19”
Ч. Галсан “Эр хар сур” УБ., 1995
110. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатартаа дурсган барив аа. Ш. Агваандондов. 1995.10.21”
“Ш. Агваандондов. И. Дэмбэрэл “Лус, савдгийн ээр ба хорлол, заслагын хураангуй оршвой” УБ., 1995
111. “Эрхэм сэтгүүлч Ү. Хүрэлбаатар танд дурсгав. Д. Хурц. 1995.11.4. Налайх”
Д. Хурц “Бодлын суудал” УБ.,1994
112. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Л. Гомбожав. XI/8 1995”
Л. Гомбожав “Бурхан жанжин гүнтэн” УБ., 1995
113. “Хүрэлбаатартаа. Д. Дашдондов.1995.11.9”
Д. Дашдондов “Холын унаа” Эрдэнэт хот.,1994”
114. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танаа Доор мэхийн баривай. Ш. Одонтөр.25.XI. 95”
Ж.Баянсан, Ш. Одонтөр “Хэл шинжлэлийн нэр томьёоны зүйлчилсэн тайлбар толь” УБ.,1995
115. “Ерөнхий эрхлэгч Ү. Хүрэлбаатартаа энэхүү номоо өргөн барив. 1995.XII.08”
Г. Баатарнум “Хувирахын увдис” УБ.,1995
116. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Б. Галсансүх. 1995.ХII.27.УБ”
Б. Галсансүх “Хүн судлал” УБ.,1995
117. “Унаган багын найз Ү. Хүрэлбаатартаа. Я. Баатар. 1995.XII.28”
Я. Баатар “Далай далайн цалгиа” УБ.,1995
118. “Хүрэлбаатар танд
Хүндэтгэлийн тэмдэг. Л. Түдэв. 1995.ХII.28”
L.Tudev “Two Aspens” /Хоёр улиас/.
119. “Эртний ерөөлөөр учирсан үйлс зорилго нэгтэй, ангийн анд монголын нэрт сэтгүүлч, уран зохиол судлагч, шүүмжлэгч, Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Таныг хүндэтгэсэн Р. Чүлтэмсүрэн. 1995.12.28-ны өлзийт өдөр”
Д. Намдаг “Ухаан бодлын охь, уран зохиолын туршлага” Хэвлэлд бэлтгэсэн Р. Чүлтэмсүрэн. УБ., 1995
120. “Аавын минь нэрэмжит шагналыг авсанд тань баяр хүргэж ахих амжилтыг хүсэн ерөөж дурсгав. Н. Дэлгэрмаа. 1995”
“О. Намнандоржийн 90 жилийн ой” эмхтгэл. УБ:, 1995
1996 он
121. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар танд дурсгав. Хадаач Ган. 1996.1.13”
Сүйеэ. Хадаач Ган “Шүүмжийн түүвэр” Хөх хот. 1990
122. “Дорогому У. Хурэлбатору от автора с пожеланием счастья. С. Власов. 12/II.96”
Сергей Власов “Школа гениев” Москва.,1992
123. “Ү. Хүрэлбаатарт.
Танай гэр бүлд аз жаргал хүсч сайн сайхныг ерөөж дурсгав. Үйлс чинь өндөр байг. Б.Чимид. 1996.2.23. Цагаан сарын шинийн таван”
Б. Чимид “Үүрийн мөнгөн шүүдэр” УБ.,1996
124. “Ус нутгийн эрхэм дүү
Уран зохиолын элгэн садан
Ү. Хүрэлбаатартаа
Үг чинь дэлгэр ! гэж ерөөе.
Үзэг чинь мох ! гэж ерөөе
Т. Очирхүү 96-3-14”
Т. Очирхүү “Төрийн сүлд, Урмын тойрог” УБ.,1996
125. “Судлаач Ү. Хүрэлбаатар танаа. Л. Гомбожав.IV/25”
Л. Гомбожав “Онгон үс, оочны сахал” УБ.,1996
126. “Эрхэм нөхөр Хүрэлбаатарт. Ц. Даваадоржоос. 1996.VI.7”
Ш. Цэрэнпил Ц. Даваадорж “Жасрай гуай” УБ., 1996
127. “Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Д. Сумъяа. 1996.7.04”
Д. Сумъяа “Сартуулын алаг толгод” УБ., 1995
128. “Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. С. Дашням. 1996.VII.18”
С. Дашням “Шувуудын түрүүч” УБ.,1996
129. “Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Х. Сампилдэндэв. 1996.7.29”
Х. Сампилдэндэв “Монголын яруу найргийн товчоон” УБ.,1996
130. “Хүрэлбаатар танаа. Дурсган бэлэглэе. Тогтох. 30/7”
“Бужгар буурал морьтой Бужилтай хан” Хөх хот.,1995
131. “Ү. Хүрэлбаатар танд. 1996.08.09”
С. Дамба “Содержание и методика преподавания истории древнейших государств, существовавщих на территории монголии, в общеобразовательной школе” Автореферат УБ.,1996
132. “Ү. Хүрэлбаатарт
Намрын айраг нутгийн айраг бүрийг барьяа! Э. Хархүү. 1996-IX.16”
Э. Хархүү “Цомбон туурайтай хүрэн” УБ.,1996
133. “Ү. Хүрэлбаатар танаа
Үүрийн гэгээ шувуудын жиргээн дунд
Үргэлж та аз жаргалтай яваарай
Онгодын хур таныг мөнхийн нартай ивээг.
1996.X/9 Б. Энхтуяа”
Б. Энхтуяа “Цөн түрэх аялгуу” УБ.,1995
134. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар гуай Танд дурсгав. 1996.Х.16. К. Аяако”
Кимүра Аяако “Баруунаас мандах наран” УБ.,1996
135. “Ус нутгийн эрхэм дүү
“Улаанбаатар”-ын Хүрлээдээ
Зоргоор энэ орчлонд
Зол баяртай явцгааяа
Зохиогчоос Т. Очирхүү.1996.11.28”
Т. Очирхүү “Зоргоор орчлон” 1996
136. “Эрхэм мэргэн дүү Ү. Хүрэлбаатарт Л. Түдэв. 1996.XII.3”
Л. Түдэв “Дайрлага дайравзай” УБ., 1996
137. “Эрхэм шавь Ү. Хүрэлбаатар танаа. Зохиогч 1996.12.08”
Д. Өлзийбаяр “Хэдэн хөрөг” УБ., 1995
138. “Хүрэлбаатарт С. Хөвсгөл.17/XII.96 г”
С. Хөвсгөл “Монголын жүжгийн зохиолын төрөл зүйлийн асуудлууд” УБ.,1995
139. “Үзэг нэгт, эрхэм яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар танаа.
Үг тань хурц үйл тань бүтэмжтэй байг хэмээн ерөөж эл бяцхан номоо өргөв. Сан. Жаргалсайхан. 1996.12.30”
Сан. Жаргалсайхан “Цэцгийн амь” УБ., 1991”
140. “Хүрэлбаатарт. Танд эрүүл энх урт удаан наслахыг хүсэн ерөе. Зохиогчоос.Ж. Арилдзэмбэ”
Ж. Арилдзэмбэ “Ухаант амьтан дэлхий – уйлж байна” УБ., 1996
141. “Хүрэлбаатар танаа. Сайн үйлс бүтэг. Г. Бадма”
Бадма. Г /Бадамсамбуу/ “Явна” УБ.,1996
1997 он
142. “Эрхэм хүндэт найз, дүү
Элдэвтэй нөхөр, найрагч
Хан Алтайн хүү
Хар сахалт дүү
Үржингийн хүү Хүрэлбаатартаа
Үнэнхүү сэтгэлээсээ ерөөх нь:
Уран сэтгэлгээний оюуны охьтой
Уран бүтээлийн онгодын одтой
Уран сэтгэлгээний ухааны уртай
Уран бүтээлийн ургацын хуртай байж
Унасан хүлэг чинь
Усан тэлмэн жороо болтугай
Урласан бүтээл чинь
Уянга тэргүүлж жолоо өргөтүгэй.
МЗЭ-ийн “Хурмаст тэнгэр” төвийн гишүүн, Данзанравжай мудлаач, яруу найрагч
И. Пүрэвхүү. 9/II.1997. Улаанбаатар”
“Дуунд мөнхөрсөн Эрдэнэт”. Эрдэнэт хот.,1996
143. “Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. Б. Чимид. 1997.3.4”
Б. Чимид “Үүл усны заяа” УБ.,1997
144. “Үржингийн Хүрэлбаатарт. Сайхан нөхөрлөж яваагийн дурсгалд. Төрбат. 3.III.97”
Д. Төрбат “Тэнгэрийн соёрхол” УБ., 1997
145. “Хүрэлбаатар эрхлэгч танаа. Бизнесийн ололт, амьдралын ололт, хүний ёсны амжилтыг бэлгэдье.М. Баяртогтох. 1997.03.20”
Генри Форд “Миний амьдрал миний амжилт” Орч. М. Баяртогтох. УБ., 1996
146. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар гуай Танд дурсгав. 1997.V.23. К. Аяако”
Кимүра Аяако “Монголын хүрээ цамыг бусад орны цамтай харьцуулан судалсан нь” /Түүхийн ухааны докторын зэрэг горилж бичсэн зохиолын хураангуй/ УБ.,1997
147. “Хүрлээдээ
Өнөөдөртөө үнэ цэнээ алдсан ч
Өөрийн гэсэн хэдэн шүлэг минь
Үр хүүхдээс минь хойш ч гэсэн
Үлдэнэ гэдэгт итгэж явнам.
Л. Одончимэд 97.VI.6”
Л. Одончимэд “Буян хурсан говь” УБ.,1996
148. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Зохиогч Ж. Батбаатар. 14.VI.97”
Ж. Батбаатар “Тавдугаар сарын тэмдэглэл” УБ.,1997
149. “Ү. Хүрэлбаатар Эрдэнэ нар танаа.
Та хоёртоо хайртай шүү “Би…” Улсын арслан М. Мөнгөн-Оньс. 1997-6-19”
М. Мөнгөн “…хүчит арслангуудынхаа мяндсан зодогноос…” УБ.,1997
150. “Эрхэм анд номын багш Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив.
Элбэг оюуны номын цагаан буян цацран дэлгэрсээр байх болтугай. Ж. Саруулбуян. 1997.VII.4. Улаанбаатар”
Ж. Саруулбуян “Сэцэн ханы хүлэг” УБ., 1997
151. “Ү. Хүрэлбаатарт энэхүү номоо барья. Д. Баярхүү. 1997.07.23” /хуучин монголоор/
Д. Баярхүү “Ардчилал дахь зүүний нялхсын өвчин” УБ., 1997
152. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар гуай Танаа өргөн барив. 1997.VIII.5. Аяако”
Кимүра АЯАКО “Баруунаас мандах наран II” УБ., 1997
153. “Эрхэм нөхөр Хүрэл танаа өргөн барив. Б. Даваасүрэн. 1997.8.15” /хуучин монгол/
“Монгол цэргийн уламжлал хөгжил” УБ., 1991
154. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар багш танд өргөн барив. Дамиранжав. 97.10.9”
“Ойрадын баатарлаг туульс” эмх. Б. Дамиранжав. УБ., 1997
155. “Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ нартаа. 1997.10.10. Б. Чулуун”
Б. Сурмаажав “Нэр бүтэн мөр цагаан” УБ.,1997
156. “Ү. Хүрэлбаатарт
Ард Аюушийн заргын бичиг шиг
Амыг тань гороолсон сахал дундаас
Алба ажил, амраг хайр
Аугаа уран бүтээл цэцэглэг.
Д. Лхагвасүрэн 1997.10.11”
Д. Лхагвасүрэн “Буган сүлдтэй хайрхан” УБ.,1997
157. “Сэтгэл, зүтгэл нэгт нөхөр Ү. Хүрэлбаатарт. Зохиогчоос. 97.X.18”
С. Жамбалдорж “Тэмээ тэнгэрийн амьтан” УБ.,1997
158. “Ү. Хүрэлбаатартаа
Он жилүүдийн хөтөл дээр
дөрөө харшсан нөхөртөө
Онгодынхоо сүмээс илгээвэй.
Г. Мэнд-Ооёо 1997.XI.3”
Г. Мэнд-Ооёо “Утгын болор сүм” УБ.,1997
159. “Эрхэм анд номын багш Ү. Хүрэлбаатар танаа.
Элбэг оюуны номын цагаан буян цацран дэлгэрсээн байх болтугай. Ж. Саруулбуян. 1997.XII.4. Улаанбаатар”
Ж. Саруулбуян “Сэцэн ханы хүлэг” УБ.,1997
160. “Гал үхэр жилийн шинийн нэгний мэндийн цагаан хадаг болгож Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Я. Баатар. 1997.12.07”
Я. Баатар “Утга зохиолын нэрзүй” УБ.,1996
161. “Хүрэлбаатар. Эрхэм Танд талархлын дуулал өргөхөд минь морилон саатсанд баярлалаа” Н. Жанцанноров. 1997.12.19”
Н. Жанцанноров “Хүний заяа” /талархлын дуулал/1997
162. “Үзэг, үйлс нэгт эрхэм дүү Ү. Хүрэлбаатартаа.
Номын цагаан буян, сэтгэлийн цагаан мэндээ хамтад дэвшүүлэн барив. Зохиогчоос. Т. Очирхүү. 1997.12.29”
Т. Очирхүү “Аргамжааны чулуу”
163. “Ү. Хүрэлбаатар эрхлэгчдээ. Таны хүнлэг сэтгэлийг дээдлэн явдаг шүү. Таны сэтгүүлч Д. Алтангэрэл. 1997 он”
“Монголын театр, киноны хөгжлийн асуудлууд” УБ., 1987
164. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар дэд доктор танаа өргөн барив. Б. Мөнхөөгөөс. Шар барс жилийн өвлийн дундад сарын шинийн нэгний бүтэн сайн өдөр. Хөх хотод “
“Мэргэн хийдийн уг түүх оршвой” Хөх хот 1994
165. “Хүрлээдээ. Аз жаргал урт үс хүсье. Г. Чадраг”
Г. Чардаг “Сутайн цагаан салхи” УБ.,1997
166. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар дэд доктор танаа баримуй. Сургаал хайрламуй.
Зохиогч. Шар барс жилийн өвлийн дундад сарын эхний сайн өдөр. Хөх хотноо” 1997
“Мэргэн гэгээн Лувсандамбийжалсан” Хөх хот 1995
1998 он
167. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатарт. Энэ ном эрдэм судалгааны тань ажилд байнга зөвлөгч болог. Зандраабайдий. 98.1.22”
Д. Намдаг “Наян чулууны ой” Ред. Х. Зандраабайдий УБ.,1985
168. “Эрхэм хүндэт нөхөр, нэг багшийн шавь Ү. Хүрэлбаатартаа. Зандраабайдий. 98.2.6” /хуучин монгол/
Х. Зандраабайдий “Хөх чонын удам” УБ., 1994
169. Эрдэм шинжилгээний ажил гэх их замд дөрөө нийлсэн
Эрхэм нөхөр Үржингийн Хүрэлбаатартаа. Я. Баатар. 1998.2.20”
Я. Баатар “Некоторые теоретические проблемы литературной ономастики” УБ.,1998
170. “Хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Б. Мөнгөнхөлөг. 1998.04.28”
Б. Мөнгөнхөлөг “Становление, развитие и особенность монгольской новеллы” УБ.,1998 Автореферат
171. “Номын дүү Хүрэлбаатар танаа баривай. Сүхбаатар. 1998.5.10” /хуучин монгол/
О. Сүхбаатар “Монгол хэлний харь үгийн толь” УБ., 1997
172. “Ү. Хүрэлбаатарт. Эрхэм дүүд дурсгав. Ш. Гоохүү. 19/V. 98 г”
Ш. Гоохүү “Зуун далан бөхийн зугаатай хөрөг” УБ.,1998
173. “1998.05.22-ны бэлгэтэй сайн өдөр. Хэл бичгийн ухааны дэд доктор Ү. Хүрэлбаатарт. Үзэг, үйлс нэгт эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар чинийхээ эрдмийн зэрэг хамгаалсан баярт өдрийн дурсгал болгож энэхүү номыг бэлэглэе. Доктор болохын бэлгэтэй ерөөлийг дэвшүүлье” гээд Ц. Мөнх, Д. Цэнд, Б. Ганбат, Х. Сампилдэндэв, С. Лочин, Л. Хүрэлбаатар, Ш. Цэнд-Аюуш, Г. Болд, Ш. Цэнд-Аюуш, С. Дулам … нар гарын үсгээ зуржээ”
Б. Ганбат “Монголын сонгодог зохиолч Чадраабалын Лодойдамба” Пусан.,1998
174. “Эрдэм ухааны арслан болсон Ү. Хүрэлбаатартаа аврага болохыг ерөөн дурсгав. Х. Сампилдэндэв. 1998.5.22”
Х. Сампилдэндэв “Нийгмийн шилжилтийн үеийн уран зохиолын зарим асуудал” УБ.,1998
175. “Оюуны мэлмий нээж
Одтой яваа дүүдээ
Л. Тэрбиш 1998.05.22”
Л. Тэрбиш “Бичгийн их хүн дуун хөрвүүлэгч Д. Галсанжинбын намтар” УБ.,1998
176. “Гүн үзэгтэн Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Г. Пүрэв-Очироос. 1998.VI.3”
Г. Пүрэв-Очир “Монголын самбочид гучин жилд”. УБ., 1998.
177. “Уугуул нутгийн хүү, дэд доктор Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. УБ,1998.VII.21. Зохиогч О. Пүрэв”
О. Пүрэв “Нийгмийн тухай мэдлэг”-ийн тест УБ.,1998
178. “Анд нөхөр Ү. Хүрэлбаатар чамдаа дурсгав. Ч. Баатарсүрэн. Ах нь. 1998-VII-24”
Ч. Баатарсүрэн “Тооноор туссан гэрэл” УБ.,1998
179. “Шавь, дэд доктор Хүрэлбаатарт сайн сайхныг хүсэн еоөөв. Д-р, проф. Н. Хавх. 1998.7.30. УБ”
Н. Хавх “Нийгмийн гүн ухаан” УБ., 1997
180. “Үндэсний бөхийн арслангуудын хаан
Үндэсний хэлээрээ дэд доктор
Улаанбаатар сонины бурхан дарга
Ү. Хүрэлбаатар ахдаа дурсав. А. Тэгшээ. 1998-VIII-16”
А. Тэгшээ “Бөхийн наргиа” УБ.,1998
181. “Ү. Хүрэлбаатарт
Үзэг чинь хурц, үзэл чинь шулуун, үг чинь шудрага үнэн байдагт би нөхрийн хувьд баярлаж явдаг даа. Ц. Дагданготов. 1998-8-20”
Ч. Дагданготов “Чоно” УБ.,1998
182. “Ү. Хүрэлбаатар таныг эрдмийн их ажил амжилттай хийж хамгаалсанд баяр хүргэж дурсгав. Өвгөн Б. Батсүх. 1998.IX.2”
Б. Батсүх “Тодруулсан, тодорсон аваргууд” УБ.,1998
183. “Үе тэнгийн нөхөр
Ү. Хүрэлбаатартаа
Зохиогчоос. З. Түмэнжаргал. 1998.10.26”
З. Түмэнжаргал “Ус мөрөн нь олон чиг…” УБ., 1998
184. “Сэтгүүлч, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатартаа орчуулагчаас өргөн баривай. 1998.XII.07”
А.С. Пушкин “Шүлэг найраглал” УБ., 1998
185. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар доктор багш танаа дургав” Б. Мөнхөөс. 1998.12.19. Хөххотод” /хуучин монгол/
Б. Мөнх нар “Мэргэн гэгээн судлалын өгүүллүүд” Хөх хот. 1997
1999 он
186. “Ү. Хүрэлбаатар танд.
Тэнгэрийн морио уралдуулдаг нь
Тэнэг монголын явдал…
Цус минь урсаж ахуй
Сэлбэ минь урсаж буй.
Ц. Чимиддорж Хархорум-Улаанбаатар 1999.1.24”
Ц. Чимиддорж “Тэнгэрийн наадам” /Их хурд-98/ УБ.,1998
187. “Эрхэм шавь Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барья. Ж. Санжаа. 1999.2.3”
Ж. Санжаа “Основные закономерности фоетических изменений звуков в монгольских языках и диалектах” Автореферат УБ., 1998
188. “Дэд доктор, эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танд хадгалуулав. Ж. Ядамсүрэн. 99.02.10”
Ж. Ядамсүрэн Б. Дашцэрэн “Үнэт цаасны зах зээлийн нэр томьёоны толь, товч тайлбар” УБ., 1999
189. “Эрхэм шавь, эрдэмтэн Ү. Хүрэлбаатар танаа. Зохиогч Д. Өлзийбаяр . 1999.02.23”
Д. Өлзийбаяр “Ерээд оны боловсролыг ажиглахуй” УБ.,1999
190. “Эрт эрт сайн танил найз Ү. Хүрэлбаатар танаа барив. Д. Сумъяа. 1999.03.12”
Д. Сумъяа “Бурхадын магтаалын дүрийн хувьсал” Хураангуй. УБ.,1999
191. “Дуугаар дуурсагч, нэрт сэтгүүлч, улс төрч, улсын арслан Ү. Хүрэлбаатартаа. С. Жамбалдорж. 99.03.23”
Ц. Сэдванчиг. С. Жамбалдорж “Мянган сонин ямаа” УБ., 1998. XII.
192. “Хүрэлбаатар тандаа Б. Батмөнх. 1999.3.29”
Ж. Батмөнх “Орхонтуулын домог түүхэн таталбар” УБ., 1998
193. “Хүрэлбаатартаа дурсгав. Х. Сампилдэндэв. 1999.4.7”
Х. Сампилдэндэв “Нийгмийн шилжилтийн үеийн уран зохиолын зарим асуудал” УБ.,1998
194. “Ү. Хүрэлбаатарт дурсгая. Ч. Онгоодой. 7.IV.99”
Онгоодой. Ч “Хаан тамга” УБ., 1997
195. “Ү. Хүрэлбаатар таны үйлс өөдрөг, бүтээл арвин байг. Д. Одонхорлоо. 1999.IV.14”
Д. Одонхорлоо “Улаан сартай шөнө” УБ.,1998
196. “Эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар найз танаа барив. Жигаан шүүмжилнэ үү. Цэцэнмөнх. 99.6.9”
Ө. Цэцэнмөнх “Монгол бичгийн “Гэсэрийн тууж”-уудын харилцаа холбоо хийгээд гарал үүсэл” Хураангуй. УБ.,1999
197. “Хүрэлбаатартаа Я. Баатар. 1999.6.28”
С.А. Кондратьев “Утешение” /составление Н.Я. Богатырь/ УБ., 1999
198. “Эрхэм дүү, уран бүтээлийн анд, нутгийн зохиолч Ү. Хүрэлбаатарт. Ц. Жандал. 1999.7.7”
Цогтбаярын Жандал “108 эрхи” /хоч хөрөг/ УБ.,1999
199. “Эрхэм нөхөр, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар танаа
Танд болон Таны гэргий, хайрт хүүхдүүдэд тань эрүүл энх сайн сайхныг ерөөж дурсгав. Чой. Лувсанжав. 1999.7.14”
Л. Энхээ. Ч. Лувсанжав “Номун ханы Чойжав начин” УБ.,1999
200. “Ерөнхий найруулагч Хүрэлбаатар гуайд бэлэглэв. Б. Хаш-Эрдэнэ. Өлзий. 99.7.28” /хуучин монгол/
Лувсанчойнхор “Сонорын зүг” Шилийн гол.,1999
201. “Гүн хүндэтгэлт номч мэргэн гүүш эрдэмтэн зохиолч Ү. Хүрэлбаатар танаа
Номч мэргэн соён гэгээрүүлэгч багш, М.Ц-г минь алдаршуулан амьдрал уран бүтээлийг нь нийтийн хүртээл болгоход сэтгэл зүтгэл гарган сайн үйлс бүтээж байгаад талархан дурсгав. Таны буяны их үйлс тань дэлгэрч явах болтугай.Үүний тулд Ж. Лханаасүрэн. 3/VIII 99”
“Үгүйлэгдэж алдарших тавилан” Ред. Ж. Лханаасүрэн УБ.,1999
202. “Эрхэм дүү журмын нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Б. Монголхүү. 1999.9.6”
Б. Монголхүү “Салхинд сэргэсэн гэрүүд” УБ.,1999
203. “Нэрт сэтгүүлч, эрдэм журмын нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа. С. Жамбалдорж. 99.09.09”
Ц. Сэдванчиг, С. Жамбалдорж “Мянган сонин ямаа” УБ.,1998
204. “Хүндэт Хүрэлбаатар ах танд шинэ номоо өргөн барив. Цогдоржийн Бавуудорж. 1999.10 сар”
Ц. Бавуудорж “Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлиг шүхэрлэнэ” УБ., 1999
205. “Эрхэм шавь, эрдэмтэн сэтгүүлч Ү. Хүрэлбаатартаа дэлгэн баривай. Б. Пүрэв-Очир.99.11.10. Утас: 454344 г.
Б.Пүрэв-Очир “Синтаксис современного монгольского языка в научном освещении” УБ.,1999
206. “Ү. Хүрэлбатарт. Энэ цаг үе дотор үнэн үг ад нийтэд шуудай алтан гулдмайгаас илүү хэрэгтэйг харгалзан энэ номыг бичлээ. Ц. Дагданготов. 1999.11.23”
Ц. Дагданготов “Казиногийн – Сэргээн босголтын банкны боссуудыг шүүсэн шүүх хурал” /Эсээ/ УБ., 1999
207. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Их хутагтын өвийн тухай энэхүү номыг дурсгал болгож өргөн баръя. 1999.12.9. З. Алтангэрэл”
“Их говийн догшин ноён хутагт”
208. “Эрхэм дүү Хүрэлбаатарт. Ц. Балхаажав. 1999 он”
“Человех и ХХ век” /Автореферат/ УБ.,1999
2000 он
209. “Нийтээр хэвлэгдэж түгээхийн өмнөх загвар номоо өргөн баръя, редактортаа. Эмхтгэгчээс. 2000.01.21”
“Наваан-Юндэн: Зохиол, баримт, судалгаа” УБ., 1999
210. “Эрхэм хүндэт эрдэмтэн сэтгүүлч Ү. Хүрэлбаатар танаа өчүүхэн бүтээлийн дээжээ өргөн баръя. Т. Ганди. 2000.III.28”
Т. Ганди “Улс төр, сэтгэл зүй, мэдээлэл, шүтэлцээ” УБ., 2000
211. “МҮБХ-ны тэргүүлэгч Ү. Хүрэлбаатарт
Амжилт хүсье. Р. Нямдоржоос. 2000.IV.13”
“Монгол бөхийн тэргүүн” УБ.,2000
212. “Танд эрхэм дээд, яруу тунгалаг
Эрдэмтэн мэргэд улам мэргэжихийн тулд ном цуглуулдаг. Энгүй мөрөн цааш улам их болохын тулд гол горихыг цуглуулдаг. Н. Эрдэнэбулган Н. Рагчаа. 2000.05.04”
Б. Дашцэвэг нар “Монголчуудын эх оронч үзлийн түүхийн зангилаа асуудал” УБ.,1999
213. “Их эвслийн тэргүүн Ү. Хүрэлбаатар танд дурсгав. Ж. Дарханбаяр. 2000.05.17”
Ж. Дарханбаяр “Улс төрийн лидерийн имиж” УБ., 2000.
214. “Яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатарт
“Сүндэрлээд байгаа уулс нь хө
Манай нутгийн бараа даа
Сонсоод байгаа уянга нь хө
Миний ээжийн бүүвэй дээ
Алтай нутаг минь өөр шүү
Агаар салхи нь ондоо доо
Ачит ээж минь өөр шүү
Амраг сэтгэл нь ондоо доо. Б. Даваацэрэн 2000.06.25.
Хүлэг тань хурдан байж
Хүсэл тань биелэх болтугай”
Б. Даваацэрэн “Наран Шарантайн уянга” УБ., 1996
215. “Ү. Хүрэлбаатартаа.
Дуунууд чинь энэ номыг
Дулаахан болголцсон
Дуурьсгам болголцсон
Д. Дашдондов 2000.IX.22”
“Аялгуут Алтайн дуу” Эмхт. Д. Дашдондов УБ., 2000
216. «Энэ цагийн их дуу
Ирээдүй цагийн их суу
Эрхэм найрагч
Үржингийн Хүрэлбаатартаа
Үнэн сэтгэлийн угаас. Д. Дашдондов» /2000.IX.22/
“Зууны мянган дуу” Эмхт. Д. Дашдондов. УБ.,2000
217. “Зохиолч, сэтгүүлч, яруу найрагч, доктор Ү. Хүрэлбаатар эрхлэгчидээ. Миний өдий зэрэгтэй яваа нь Таны сэтгэлийн өглөг юм шүү. Г. Баатарнум. 2000.11.16”
Г. Баатарнум “Орлой гурван зээрд” УБ.,2000
218. “Яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар танаа
Сайн үйлс цацран мандаг
Саруул ухаан цэцэглэн үржиг
Сайхан бүхэн үржин угтаг
Сайхь ахаа битгий мартаг
Баяр жаргал бодрон цацраг
Бодол хүсэл цэцэглэн үржиг
Үржингийн Хүрэлбаатар
Үржин үржиг, өөр юу хэлэхэв”
Д. Бор “Алтан овоо мину” УБ., 2000
219. “Ү. Хүрэлбаатар ахад дурсгав. Г. Наранбат”
Г. Наранбат “Гэгээн хүслэн бага нас минь баяртай” /Ангийнхандаа/ УБ., 2000.
2001 он
220. “Үргэлж уулзаж явахын ерөөл тавьж
Үржингийн хүү Хүрэлбаатар дүүдээ
“Салхинд сэргэсэн гэрүүд”-ээс
Нэгийг барьж өгөв.
Б. Монголхүү 2001.1.4”
Б. Монголхүү “Салхинд сэргэсэн гэрүүд” УБ., 2000
221. “Эрхэм нөхөр Хүрэлбаатартаа сар шинэ угтан барьяа. Цэрэнсодном.
2001 он 2-р сар”
Д. Цэрэнсодном “Сар шинийн бэлэг” УБ., 2001.
222. “Ү. Хүрэлбаатар Л. Эрдэнэ нартаа аз жаргал, амжилт бүтээл ерөөе. Б. Дашзэвэг зохиогч. 06.03.2001”
Б. Дашзэвэг “Цагийнхаа тамгатай бичиглээс” /дурдатгал/ УБ., 2001
223. “Ү. Хүрэлбаатар Л. Эрдэнэ нартаа Б. Дашзэвэгээс. 06.03.2001”
Б. Дашзэвэг “Үгүйлж явъя нэгийгээ” УБ., 2001
224. “Эрхэм нөхөр Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Б. Даш-Ёндон. 2001.4.6”
Л. Н. Гумилев “Хүн гүрэн” Орч. Б. Даш-Ёндон
225. “35 дугаар талд гарын үсгээн сонгосон Ү. Хүрэлбаатар танаа. Баатар. 2002.04.19” /хуучин монголоор бичжээ/
Я. Баатар “Гарын үсэг судлал” УБ.,2000
226. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар танаа. Д. Балжинням. 2001.4.20”
Д. Балжинням “Миний үе миний үг” УБ.,2000
227. “Эрхэм сайн дүү
Ү. Хүрэлбаатар танаа.
Нутгийн ширүүн салхины эрч,
Нутгийн зөөлөн аялгууны анир
Бүтээлээс чинь дандаа тодордог юм.
Шинэ зуунд бүтээлийн чинь хур дэлгэрч байг.
Д. Цахилгаан. 2001.5.2. Бээжин хотноо”
Д. Цахилгаан “Огт оргүйн толь” Уран бүтээлийн түүвэр. УБ., 2000.
228. “Наваан-Юндэн судлалаар би тодорч
Наваан-Юндэн редакторлагчаар Хүрлээ тодров.
Гүүргий, гүүргий, гүүргий, гүүргий, гүүргий...,
Я. Баатар
2001.05.10.
Ялалтын баярын маргааш өдөр
Ялалтын төлөө тэмцэцгээе !”
“Наваан-Юндэн: зохиол, баримт, судалгаа” Эмх. Я. Баатар УБ.,2001
229. “Хүрэлбаатартаа
Хүрэл хөшөөнөөс
хавьгүй бөх
оюуны хайш
чамдаа
Л. Түдэв
2001.VII.23”
Л. Түдэв “Үгэн бороо” УБ.,2001
230. “Ү. Хүрэлбаатар дүү таны номын өргөөнд нэмэр баръя. С. Сампилноров. 2002.7.31”
С. Сампилноров “Монголчуудын эрүүл амьдрах уламжлалт соёл”
Хөх хот .,2000
231. “Хуушаан шүүмжлэгч Хүрэлбаатарт
Хуушаан судлагч Баатараас.
Я. Баатар. 2001.VIII.28”
Я. Баатар “Лувсандамбын Хуушаан” УБ.,2001
232. “Дотны анд нөхөр Гадаад хэл, сэтгүүл зүйн “Түгээмэл” дээд сургуулийн захирал доктор Үржингийн Хүрэлбаатар танд дурсгав. Гавьяат багш Ц. Лантуу. 2001.8.31”
“Жестуно” Орч. Ц. Лантуу. УБ., 2001
233. “Хүрлээ ах танд
Шинэ аялгуугаа
Шившин уншъя танд
Ц. Бавуудорж. 2001. 9 сар”
Ц. Бавуудорж “Дорно аялгуу” УБ., 2001
234. “Д. Намдагийн намтар уран бүтээлээр иймэрхүү нэг ном бичихэд тань санаа жишээ болоосой гэж д-р Ү. Хүрэлбаатарт өргөн барив. Я. Баатар. 2001.10.02”
Я. Баатар “Сономын Удвал” УБ., 2001
235. “Ү. Хүрэлбаатар танд. Сайн сайхныг хүсье. Х. Чилаажав. 2001.11.07”
Х. Чилаажав “Би эх оронтой хүн” УБ.,2001
236. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар танд.
Үндэсний бөх, үндэсний соёлоо хөгжүүлэхэд оруулсан үлэмжийн зүтгэл, санаачлагыг тань бахаднам. Б. Дашдондог. 12/XI 2001 г”
Б. Дашдондог “Энгүүн бөгөөд энгүй хүчтэн улам залгасан их бөх” УБ.,2001
237. “Д-р Ү. Хүрэлбаатарт Шинэ жилийн мэнд хүргэж бэлэглэе. Я. Баатар 2001.12.29”
Л. Хуушаан Я. Баатар “Сүхийн Доржпалам УБ., 2001
238. “Хүрэлбаатар Эрдэнэ нартаа дургав. Д. Чойжамц”
Д. Чойжамц “Мянганы хүн Чингис хаан” /роман/ УБ., 2001
239. “Хүндэт ах Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Аюурзана”
Г. Аюурзана “Философийн шүлгүүд” УБ.,2001
2002 он
240. “Аглагхан талаасаа яруу найрагч Үржингийн Хүрэлбаатар Эрдэнээ хоёр руугаа Зөөлөн цагаан цас болон ирлээ. Д. Нямсүрэн чинь. 2002.01.18. УБ. Гэрт нь”
Д. Нямсүрэн “Аглагхан талаасаа” УБ., 2002
241. “Эрхэм сайн анд Ү. Хүрэлбаатар Эрдэнэ та нарынхаа номын санд барив. 2002.01.18. Г. Мэнд-Ооёо”
Г. Мэнд-Ооёо “Алтан овоо” УБ., 2002
242. “Хайрт найз Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ нартаа. Зохиогчоос. Д. Цогт. 2002.II.3”
Д. Цогт “Үргэлжлэл” УБ.,2002.
243. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Нутгийн эрхэм эрдэмтэн танд сайн сайхныг хүсье. Чилаажав. 2002.2.26”
Х. Чилаажав “Би эх оронтой хүн” УБ., 2001
244. “Ү. Хүрэлбаатарт Талахлаа дэвшүүлэн дурсгав. Н. Сувд. 2002.03.22”
“Түмэн хүрээлж, төр соёрхсон гэр бүл” УБ., 2003
245. “Эрдэмтэн зохиолч доктор Хүрэлбаатар танаа. Энэ олон жил чм надад бишгүй л нөмөрлөж сэтгэлийн тус өгч байдагт өчүүхэн би яахан мартах билээ: Д. Баасанжав. 2002.03.24”
Д. Баасанжав “Тэнгэрийн тамга” УБ., 2001
246. “Сэтгүүл зүйн төлөө хамтран зүтгэгч, эрдэмтэн нөхөр Ү. Хүрэлбаатарт өргөн барив.М. Зулькафиль. 9/IV 2002.г. УБ”
М. Зулькафиль “Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүй” УБ.,2002
247. “Анд сайн нөхөр Ү. Хүрэлбаатар та хийгээд
Авралт чухаг ном эрдмийн түлхүүрийг
Амжиж бидэнд тааруулсан “Гал” хэмээх ертөнцийд
Арвис оюуны дээжээ өргөж сэржимдюү
Г. Мэнд-Ооёо 2002.06.18”
Г. Мэнд-Ооёо “Тэнгэрийн хаяанаас нүүдэлчин айсуй” УБ., 2002
248. “Эрхэм сайн анд Ү. Хүрэлбаатар, Эрдэнэ та нарынхаа номын санд барив.
Г. Мэнд-Ооёо. 2002.VI.18”
Г. Мэнд-Ооёо “Алтан овоо” УБ., 2002
249. “Эхний хувийг
Эзэнд нь барьсан юм
Хоёр дахь хувийг
Хүрэлбаатартаа барив
Гал дүрэлзэг.
Я. Баатар 2002.06.19. Морин жилийн зуны дунд сарын шинийн найман”
Я. Баатар “Гомбожавын Мэнд-Ооёо” УБ., 2002
250. “Ү. Хүрлээ ахад. Та бидэн “монгол” хэмээх нэгэн их айлын үр сад билээ. Ц. Галбадрах. 03.07.02”
Ц. Галбадрах “Би багадаа” УБ., 2002
251. “Ангийн анд дүү доктор Ү. Хүрэлбаатартаа уран бүтээлийн амжилт хүсэж өөрийн бүтээлээ өргөн баривай. Ж. Гун-Аасүрэн. 2002.07.08”
Ж. Гун-Аасүрэн “Дээлтэй хав” УБ., 2002
252. “М. Энхпүрэвээс. Энэхүү номын дээжээс доктор Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. 2002.08.01. Улаанбаатар хот”
М. Энхпүрэв “Мөнхтэнгэрийн хасбуу” УБ., 2002
253. “Ү. Хүрэлбаатартаа.
Алтай нутгийн сүрлэг уул
Алтан найргийн дээжилсэн сүү эрхэм нөхөртөө бүтээлээ өргөвэй.
Зохиогч До. Цэнджав. 2002.08.05”
Д. Цэнджав “Хул салхи” УБ., 2000
254. “Ү. Хүрэлбаатарт. С. Лувсанвандан багшийн минь тухай дулаан сайхан, тэхдээ их гярхай ухаалаг үг хэлсэнд чинь үнэн сэтгэлээсээ баярлаж явна шүү, Хүрлээ. Ч. Билигсайхан. 2002.9.3. УБ”
Ч. Билигсайхан “Сономын Лувсанвандан” УБ., 2002
255. “Эрхэм мэргэжил нэгт дотны найз Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн баривай. Ч. Билигсайхан 2002.09.03. УБ хот”
Ч. Билигсайхан “Монгол эрхи товчис” УБ., 2000
256. “Ү. Хүрлээдээ Ч. Билигсайханаас. 2002.9.3”
Ч. Билигсайхан “Сэнгийн Эрдэнэ” УБ., 2002
257. “Ү. Хүрэлбаатар тандаа дурсгав. К. Яцковская. 2002.09.23”
К.Н. Яцковская “Поэты Монголии ХХ в.” Москва 2002
258. “Найз Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. М. Ариунболд 2002.10.07”
М. Ариунболд “Эмэгтэй танд…” УБ., 2002
259. “Цэдэндорж сан”-гийн тэргүүн Ү. Хүрэлбаатарт” Л. Хуушаан. 2002.XII.04”
Л. Хуушаан, Х. Сампилдэндэв “Мишигийн Цэдэндорж” УБ., 2002
260. “Эрхэм дүү эрдэмтэн Ү. Хүрэлбаатартаа барив. 2002.12.13. О. Сүхбаатар”
О. Сүхбаатар “Монголын газар усны нэрийн домог” УБ., 2001
261. “Эрхэм танд уран бүтээлийн их амжилт хүсье. Зохиогч М. Эрдэнэбат. 2002.12.18”
М. Эрдэнэбат “Юу ч мартаагүй” /Өгүүллэгүүд/ УБ., 2002.
262. “Я/н Ү. Хүрэлбаатарт
Дууны шүлгийн их мастер
Дугуй сахалт бумбагар дүүгийн уран бүтээл өндөр байг. Ш. Мягмар. 2002.XII.23”
Ш. Мягмар “Цолтон-цуутан” УБ.,2000
263. “Түгээмэл дээд сургуулийн номын санд. Зохиогчоос: 2002.12.26
Ш. Чоймаа Ш “Монгол бичиг” УБ.,2002
264. “Түгээмэл дээд сургуулийн номын санд. Зохиогчоос: 2002.12.26
Ш. Чоймаа нар “Оюунтүлхүүр” УБ.,2002
265. “Түгээмэл дээд сургуулийн номын санд. Зохиогчоос: 2002.12.26
Ш. Чоймаа нар “Монгол бичгийн зөв бичих дүрмийн хураангуй,
мэдлэг шалгах сорил” УБ.,2002
266. “Хайрт найз Хүрлээ, Эрдэнээдээ сайн бүхнийг хүсье. Ч. Үржинбадам. 2002 он”
Ч. Үржинбадам “Зураг түүх өгүүлнэ” УБ.,2002
2003 он
267. “Хүрлээ ах, Эрдэнээдээ.
Үйлс өндөр
Үрс өөдөө байг
Шүлэг нь хүлэг мэт
Зориг нь Хэнтий мэт байг
Марташгүй санаж явах хүний минь нэг Та билээ. Анхны номоо барив. Олныг бичмээр ч ой минь өнөөдөр муу тул цөөнийг бичив. М. Амгалан. 2003-01-21”
М. Амгалан “Эртний ерөөл” УБ.,2002.
268. «Эрхэм доктор, захирал Ү. Хүрэлбаатартаа судалгаа шинжилгээний ажилд тань амжилт хүсье. Ж. Ядамсүрэн. 2003.01.22».
Ж. Ядамсүрэн “Монголчууд ардчилсан сонгуульд саналаа өгсөн товчоон”
УБ.,2002
269. “Хүрлээ дээ. Усан хонин жил өлзий буянаа хайрлах болтугай. Н. Жанцанноров. 2003.02.13”
Н. Жанцанноров “Сэрэх ухаанаа дууд…” /ярилцлагын цоморлиг/ УБ.,2002
270. “Ү. Хүрэлбаатарт. Яруу найргийн дээвэр дор ямагт хамт байх болтугай хэмээн билэгшээн өөрийн бүтээлээр өргөл барив. Д. Одонхорлоо. 2003.03.11”
Д. Одонхорлоо “Бодлын сувд” УБ., 2003
271. “Номын буян дэлгэрэх болтугай. Монгол Улсын Их сургууль. Ц. Ганбаатар 2003.03.14”
Ц. Ганбаатар А. Гаваа “Шинэ хятад-Монгол толь” УБ., 2003
272. “Үзэг, үйлс зорьлого нэгт анд Ү. Хүрэлбаатартаа.
Хэдэн жилийн туршид хэвлэлийн эрх чөлөөний хэцүү бөгөөд бартаат замд хамтдаа явсны төлөө дурсгав. Ts. Dashdondov. 2003.04.04”
Ц. Дашдондов “Англи-монгол адил утгат өвөрмөц хэллэгийн шинэ тайлбар толь” УБ.,2003
273. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар таны ажил үйлс өөдрөг байтугай. 2003.04.11. Ч. Чойсамба”
Ч. Чойсамба “Дэлхийн сэтгүүл зүйн түүх” Нэгдүгээр боть. УБ., 2003
274. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танаа . Танд болон гэр бүл, үр хүүхдэд тань сайн сайхныг хүсье. 2003.04.21. Зохиогчоос дурсгав”
П. Хэрлэнтуяа “Өргөл” УБ. 2002.
275. “Их найргийн тэнгэрт
Энэ их хорвоод
Бидэн хоёрын хувь заяа
Булгийн дүүрэг шиг. Өрөөнд нь 2003.04.30”
М. Баттөмөр “Цагаан тэнгэрийн зүг” УБ., 2003
276. “Эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатартаа уран бүтээл тань үргэлж тэнгэрлэг байхын ерөөл өргөе Л. Гаваасүрэн. 2003.05.15”
Л. Гаваасүрэн Д.Цэцэрлэг “Ханьсахын жаргал” УБ., 2003
277. “Хүрэлбаатар танд дурсгав. Өвгөөдэй Цэндийн Дамдинсүрэнгийн хүү Энхсайхан. 2003.05.25”
“Өвгөөдэй Цэндийн Дамдинсүрэн” УБ.,2002
278. “Хүрлээ ахад эл номыг дурсгав. Ж. Баяржаргал. 2003.05.28”
Ж. Баяржаргал “Дөтгөөр галвын турадас буюу дээд мандал дахь бослого” УБ., 2003
279. “Ү. Хүрэлбаатар багшдаа. Ажил бүтээлийн минь гарааг эхлүүлж өгсөн эрхэм Тандаа анхны номоо өргөн барив. 2003.06.10. Ч. Мөнхбаяр”
Ч. Мөнхбаяр Н. Батжаргал “Сүлд хийморийн Монгол домын гайхамшиг” УБ., 2003
280. “Нутгийн дүү Хүрэлбаатартаа. Эрхэм энэ суут сургаалтай номоор дурсгав. Доохүүгийн Батхүү. 2003.06.29. Хүүбат ХХК”
Рингу Тулку “Хутагтын дөрвөн үнэн” УБ., 2001
281. “Үржингийн Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Д. Лувсандэлэг. 2003.06.30”
Д. Лувсандэлэг “Хонгорын хэцэд бороо хөллөнө” УБ., 2001
282. “Эрхэм нөхөр доктор Хүрэлбаатар танаа дурсгал болгож ажлын амжилт хүсье. Зохиогч Монгол Улсын Эрүүлийг хамгаалахын тэргүүний ажилтан, Анагаах ухааны магистр, тэргүүлэх зэргийн эмч О. Батхуяг. 2003.08.12. Утас 99184108. 456841”
О. Батхуяг “Дуусашгүй хайрын дуулал” УБ., 1999
283. “Үзэг нэгт эрхэм дүү, эрдэмтэн, авьяаслаг яруу найрагч, сэтгүүлч, судлаач Ү. Хүрэлбаатар чиний юу санасан есөн цагаан хүсэл биелж явах болтугай. Б. Ганбат. 2003-8-13”
Б. Ганбат “Тунгалаг Тамир” романы уран сайхны туршлагын зарим асуудал” /Ганц сэдэвт зохиол/ УБ.,1996
284. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа.
Амьдралд хөлөө олоход минь тусалсан
Ах таны ачийг марташгүй
Сайн сайхныг хүсье.
Б. Галсансүх. 2003.8.25. УБ”
Б. Галсансүх “Яруу найргийн шинэчлэлийн төлөөх зуун жилийн дайн”
УБ., 2003
285. “Яруу найрагч, сэтгүүлч, утга зохиолын судлаач эрдэмтэн шавь Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барив. 2003.09.01. Проф. Д. Цэнд УБ хот”
Д. Оюунбадрах “Дамдинсүрэнгийн Цэнд” УБ., 2003
286. “Эрхэм дүү Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ Та нартаа энэ ертөнцийн гоо сайхны баясгаланг хүсч дурсгав. Ш. Сүрэнжав. 7.IX.2003”
Ш. Сүрэнжав “Дорнын шөнийн нууц буюу хатадын увидас” УБ., 2002
287. “Арслангуудын захирал Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. П. Дагвасүрэн 2003.09.17”
“Төв аймгийн үндэсний бөхийн алдартнууд” УБ.,2003
288. “Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ нартаа
Алтай Хэнтийн уулс
Арсалдандан нийлнэ
Аавын хоёр та хоёр минь
Ая л дуундаа жаргана
Ёрөөл оршсон хадган дээр
Ер миний сэтгэл оршвай
Зохиолч, нэгэн сэтгэлт,
нэгэн сургуулийн найз До. Цэнджав. 2003.09.27. УБ”
Д. Цэнджав “Хул салхи” УБ.,2000
289. “Ү. Хүрэлбаатар гуайд. Танд баярласнаа илэрхийлж анхны номын дээжээ өргөн барив. Я. Бүрнээбаатар 2003.10.23”
Я. Бүрнээбаатар “Амин уул” УБ., 2003
290. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа: Би таны ачийг одоо болтол мартдаггүй. Ч. Болд. 2003.11.2”
Ч. Болд “Ариун шүтээн минь” УБ.,2003
291. “Үзэл зорилго нэгт эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барив. Ч. Билигсайхан. 2003.11.11”
Ч. Билигсайхан “Ухаарахуй” УБ., 2003
292. “Нутгийн эрдэмтэн дүү, номын садан Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барив. С. Лочин. 2003.11.21”
С. Лочин “ХХ зууны монголын журамлагдсан уран зохиол” УБ., 2003
293. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Б. Мягмаржав. 2003.11 сард”
Б. Мягмаржав “Цаг хугацаа буцвал” УБ.,2003
294. “Ү. Хүрэлбаатарт. Үзэг нэгт, Үзэл нэгт нөхөртөө өргөн барив. Үнэн үгийг чинь сонсохыг хүснэ. Зохиолч Сорогдогийн Жаргалсайхан. 01.ХII.2003 он”
С. Жаргалсайхан Л. Удвал “Чингис хааны нууц түүх” роман
295. “Гүн хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Батжаргал. 2003.12.01”
Ш. Батжаргал “Манай ангийн Балхаа” УБ., 2003
296. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар танаа. 2003.12.12. Ч. Чойсамба”
Ч. Чойсамба “Бат хааны байлдан дагуулал” УБ., 2003
297. “Ү. Хүрэлбаатар ахад. Л. Хасар. 2003.12.31”
Л. Хасар “Зүг чиггүй гурвалжин” УБ., 2003
298. “Эрхэм хүндэт ах Ү. Хүрэлбаатар танаа хүндэтгэн барив Г. Аюурзана”
Г.Аюурзана “Илбэ зэрэглээ” /роман/ УБ., 2003.
299. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа дүү нь барив. Г. Ишхүү. 2003”
Г. Ишхүү “Сарны гэгээ” УБ., 2003
300. “Ү. Хүрэлбаатар ахад. Г. Ишхүү. 2003”
Г. Ишхүү “Хөх тоосны чимээлэн” УБ., 2003
301. “Эрхэм хүндэт зохиолч, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар болон түүний гэр бүлд авьяас дэлгэрч явахын буян дэлгэрэх өлзий хишгийг ерөөе. Ч. Чимидгочоо. 2003 он”
“Хулангийн унага” эмхт. Ч. Чимидгочоо УБ.,2003
302. “Хүрлээ танаа. Сонины тань бичигч байсан миний бие танд номоо өргөсүү. Улам их амжилт хүсье. Т. Алтанцэцэг”
Т. Алтанцэцэг “Хөхөл даахитай монгол хүүхэд” Дархан 2003.
303. “Лу. Батнасан
өргөн барив
сайхныг ерөөж
эгэлгүй сайн
Хүрэлбаатар ахдаа”
Лу. Овогт “Дэлхийд хуцна – 1” УБ., 2003
304. “Лу. Батнасан
ерөөл өргөн барив
их арвин сайн
ахдаа оюуны
Хүрэлбаатар”
Лу. Овогт “Дэлхийд хуцна – II” УБ., 2003
305. “Хүрэлбаатар таны
Хүсэл мөрөөдөл бүхэн чинь биелэг. М. Намсрай”
М. Намсрай “Өлзий учралт цаг улирлын тооны бичиг” УБ., 2003
2004 он
306. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа анхны номоо өргөн барив. Г. Сүхзориг. 2004.01.03”
Г. Сүхзориг “Эрх чөлөө-миний сүүдэр” УБ.,2003
307. “Номын садан, эрдэмтэн зохиолч Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Р. Нарантуяа. 2004.1.5”
Р. Нарантуяа “Цэндийн Дамдинсүрэн” УБ., 2002
308. “Нутгийн ахаас нь. Ч. Баатарсүрэн. 2004.01.07”
Ч. Баатарсүрэн “Өрхийн дөрвөн хошуу” УБ., 2002
309. “Ү. Хүрэлбаатар танаа номоо дурсгав. Скородумова. 04.01.07”
Л. Скородумова “Гэгээрэхүйн орчлон” УБ., 2003
310. “Эрхэм хүндэт ах Ү. Хүрэлбаатар танаа
Ээлийн улаан дээрээсээ ивээлгэж
Ээжийн цагаан сүүгээр амилж өндийсөн
Дээдийн дээд цхааны тэнгэр эрхэм танаа
Дэлгээ цагаан буяныхаа дээжээс өргөн баримлй. Дархан Д. Цэрэндаваа.2004.01.10”
Д. Цэрэндаваа “Аниргүй урсгал” УБ., 2002
311. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Ц. Буянзаяа. 2004.02.11”
Ц. Буянзаяа “Цаг хугацааны далавч” УБ., 2004
312. «Эрхэм дүү ү. Хүрэлбаатар танаа» Л.Тэрбиш. 2004.02.24»
313. «Ү. Хүрэлбаатар танаа. өөрийн тань менежмент энэ номд шингэн орсонд үе үеийн шавь хүмүүс үзэх бизээ. До. Цэнджав. 2004.02.24.»
До. Цэнджав «Хэвлэл мэдээллийн менежмент» /сурах бичиг/ УБ., 2004
314. «Эрхэм дотнын дүү Ү. Хүрэлбаатар, Эрдэнэ нартаа сар шинийн мэнд дэвшүүлж уран бүтээлийн увидасыг шившин ерөөж дургав. Ш. Сүрэнжав. 2004.02.28»
Ш. Сүрэнжав “Хөшөө ярих цагаар” Дархан-Уул аймаг. 2004
.
315. «Ү. Хүрэлбаатар ахдаа.
Шинэ санаа
Шинэ аялгуу
Шинэ бүтээл
Шинэ төлөвлөгөө
Дүүрэн байх болтугай
Шог зураач А. Бат-Эрдэнэ
2004.3.2.»
А. Бат-Эрдэнэ “Итгэлт бизнесмен” /хошин хөрөг/ УБ., 2004
316. «Ү. Хүрэлбаатар танаа. Уран бүтээлийн тань ажил үйлс бүхэн тань монголыг доргиох болтугай. До. Чулуунбаатар. 2004.03.05»
До. Чулуунбаатар “Цог хийморийн тууж” УБ., 2004
317. “Эрхэм нөхөр доктор ү. Хүрэлбаатар танаа. Алтайн салхи адууны хийморь зэрэг зэрэг ивээг.2004.3.27. Л. Мөнхтөр»
Л. Мөнхтөр “Монгол адуу /морь/-ны зүс, шинж заасан үгсийн утга зүй, бүтэц” УБ., 2002
318. “Нутгийн эрхэм хүн Ү хэмээх Хүрэлбаатар таньд зүрхлэн баривай. Л. Сэлэнгэмөрөн
2004.04.07”
Л. Сэлэнгэмөрөн “Гоо үзэгдэл” УБ., 2003
319. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танд өргөн барив. Ж. Амраа. 2004.04.12”
Ж. Амраа “Дэндэвийн Пүрэвдоржийн уран бүтээлийн үндэсний шинж, туурвил зүйн зарим онцлог” Хураангуй. ЦБ.,2004
320. «Хүрлээдээ. Монголын утга зохиолч таван морь хэлхэж хөтлөөд галигуулж явахыг тань хараад баймаар. Д. Норов. 2004.04.15»
Д. Норов “Хөх туужис” УБ., 2001
321. «Хүрлээд. Миний чиний гарвал хөх буюу. Хожмын өдөр уран бүтээлийн хөх даваан дээр хуучлан суух юмсан. Д. Норов. 2004.04.15»
Д. Норов “Хөх тавилан” /тэргүүт туужис/ УБ.,2003
322. «Эрхэм нөхөр доктор Ү. Хүрэлбаатар танаа.Номын минь хүлэг болж, уншигч олны алганд хүргэсэнд талархаж байна. Л. Мөнхтөр. 2004.04.16»
Л. Мөнхтөр “Нутгийн зам” Ред. Ү. Хүрэлбаатар УБ., 2004
323. «Ү. Хүрэлбаатар танаа.
Удамт малчны минь үр сад
Ухаант зон олны минь үргэлжлэл
Унаган нутгийн минь сод хүү
Эрхэм анд Хүрлээ абугайдаа
Энэхүү номоо өргөн баривай.
Р. Самдандовж. 2004.04.16»
Н. Амаржаргал, Р. Самдандовж “Малчны удам танаа” УБ., 2004
324. “Ү. Хүрэлбаатар танд болон танай гэр бүлийнхэнд талархал илэрхийлье.
Би хүн явсныхаа ариун үүрэг, гэгээн увидасаараа алтан дэлхийн ивээлд багтаж, эрдэмтэн мэргэд, эгэл ухаантан, лам багш, аав ээжийнхээ энэрэл сургааль ухаарлыг нь биелүүлж, түмэн олонтойгоо ухаан ивэлгэж, гурван үеэ эргэцүүлэн, Монгол уламжлал амьдрах ухааны хариу нэхээгүй гэгээрэл олгож явсан өчүүхэн амжилтыг олны санал асуулгаар тодруулан “Монголын түүхэнд мөнхрүүлэх гавъяатай тэнгэрлэг эрчүүдийн анхны арван хоёрын эгнээнд багтаж” хүндэт өргөмжлөл хүртэхэд даган баяссан та бүхэнд хязгааргүй их баярласнаа илэрхийлэн, энэхүү номоор гэгээн өргөлийн хишиг хүртээе. Та бүхэн үеийн үед ураг удмаараа үйлс буяёнаа дэлгэрүүлж явахын өлзийтэй ерөөл дэвшүүлье.
Ардын судлаач”Тэнгэрлэг үйлстэн” Сүхийн Дамбий. 2004.04.18”
С. Дамбий “ээждээ би хайртай. Эхнэртээ би хайртай. Охиндоо би хайртай” УБ.,2004
325. “Журмын нөхөр Ү. Хүрлээ танд энэхүү номыг дурсгав. С. Сүрэнжав. 2004.04.20”
Ш. Сүхбаатар “Монгол төрийн мэргэн өвөө” УБ., 2003
326. «Ү. Хүрэлбаатар танаа
Алд биендээ ахадмаар
Авъяас билэг олонтой Та минь
Төрийн түшээгээр сонгогдон
Түмэн олондоо тус болж
Буян заяа тань дэлгэрч
Бурхан тэнгэр үргэлж ивээж явах болтугай
Сэтгүүлч, орчуулагч Мэндээгийн Шатар
2004.04.23»
М. Шатар “Түмний дунд түвшин явахын учир” УБ., 2002
327. «Их найргийн тэнгэрт
Энэ их хорвоод
Бидэн хоёрын хувь заяа
Булгаар дүүрэг
М. Баттөмөр. өрөөнд нь. 2004.04.30»
М. Баттөмөр “Цагаан тэнгэрийн зүг” УБ., 2003
328. «Үзэг, үйлс зорилго нэгт анд
Үржингийн Хүрэлбаатарт.
Ц. Дашдондов 2004.04.30»
До. Чулуунбаатар “Ялж дийлэхийн ухаан” УБ.,2004.
329. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танаа анхны номоо өргөн барив. Л. Моломжамц 2004.05.10”
Л. Моломжамц “Хавар шиг тийм хонгор…” УБ.,2004
330. «Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Танд болон танай гэр бүл, үр хүүхдэд сайн сайхныг хүсье.
2004.05.12-нд. Зохиогчоос дурсгав. П. Хэрлэнтуяа»
П. Хэрлэнтуяа “Өөртэйгээ ярилцахуй” УБ., 2004
331. “Яруу найрагч Үржингийн Хүрэлбаатар ахдаа.
О. Дашбалбарын шавь өчүүхэн найрагч би вээр анхны номын дээжээс өргөн барив.
2004.6.22”
Ц. Батбаатар “Зэрлэг согоо эргэж харах мэт” УБ., 2004
332. “Танд амжилт хүсье. Эх орныхоо төлөө ихийг бүтээхийг хүсье. Ц. Б. 2004.6.25”
Р. Чойном “Бурят” 2004
333. “Хүрлээ захиралдаа өргөн барив. 2004.07.01. О. Чулуунбаатар”
O. Chuluunbaatar “ENGLISH –1” Sele study grammar for beginners
334. “Ү. Хүрэлбаатартаа Равдан.2004.07.05”
Г. Равдан “Сэтгэлийн цагаан суварга” УБ., 2004
335. “Танд амжилт хүсье. Засаг дарга Г. Гүнжидмаа. VII/16”
Х. Санжжав “Миний мэдэх Шарга, Шаргачууд” УБ., 2004
336. “Нутгийн ах Ү. Хүрэлбаатартаа энэ номоо өргөн баръя. Г. Болормаа. 2004.07.30”
Г. Болормаа “Арсайн цэнхэр зэрэглээ” УБ., 2004
337. “Эрдэм номын
эрхэм садан
эрхэм дүү Хүрэлбаатартаа дурсгавай. Х. Сампил. 2004.08.02”
Х. Сампилдэндэв “Монголчуудын хуримлах ёс” УБ.,1997
338. “Ү. Хүрэлбаатар андад дурсгав. Р. Нямдорж: 2004.IX.01”
“Тал шандын тэнгэр дор” УБ., 2004
339. “Эрхэм дүү нартаа. Журмын явцгаана биз. Д. Лхасүрэн. 2004.09.03”
Д.Лхасүрэн “Уужим сэрүүн” УБ.,2004
340. “Эрхэм дүү Ү. Хүрэлбаатартаа ах нь өөрийн шүлгийн номоо өргөн баривай. Ж. Гун-Аасүрэн. 2004.09.13”
Ж. Гун-Аасүрэн “Амрагхан Агиймаа” УБ., 2002
341. “Ноён Хүрэлбаатар танаа. Зохиогч Баянжаргалаас. 2004.9.24. 99787661”
Ч. Баянжаргал “Чингис хааны эдийн засгийн бодлого, өв уламжлал” УБ.,2004.
342. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танаа
Энэ “магу” номоо зориглон баривай.
Аз жаргал хүсье. Н. Батжаргал 04.10.1
Эрдэнэтийн “сахалт”
Н. Батжаргал “Тэнгэрийн их хайр” УБ.,1999
343. “Эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатар танаа
Эх нутгаа л бичлээ, мэддэгээрээ
Мэдэхгүй бүхнийг минь
Мэргэд таалах буй заа.
Г. Мэнд-Ооёо. 2004.10.01”
Г. Мэнд-Ооёо ”Дарьгангын хөх шастир” УБ., 2004
344. “Ү. Хүрэлбаатарт. Цаг хугацаа шуурхай тэмүүлж байна. Уран бүтээлд хамтдаа. Д. Хүү. 2004.10.06”
Д. Хүү “Монголын уран зохиол дахь мөнх тэнгэрийн үзэл” УБ., 2004
345. “Яруу найрагч ах Ү. Хүрэлбаатар танаа барив. М. Амархүү. 2004.10.29”
М. Амархүү “Салхин сарны явдал” /шүлгүүд/ УБ., 2003
346. “Ү. Хүрэлбаатарт. Түгээмэл өв уламжлал чинь түмэн олныг улам бүр хамрах болтугай. Д. Одонхорлоо. 2004.11.8. 91613628”
А.П. Чехов “Хүүхдийн тухай өгүүллэгүүд” Орч. Д. Одонхорлоо. УБ., 2004.
347. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар ах танд Өмнөговийн үе үеийн бөхчүүд, хүчтэнүүд баярласнаа илэрхийлэе. Р. Сэддорж. XI.12.04”
Р. Сэддорж, Т. Наранхүү “Өмнийн говийн хүчтэнүүд” УБ.,2004
348. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Ариутгаж өгтүгэй. Б. Золбаяр. 2004.12.24”
Б. Золбаяр. “Бүтэн” /өгүүллэг, эссэ/ УБ.,2004
349. “Яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар ахад. Эрх саран аялгуу эгүүрт эгшиглэж байг. 2004.12.24-нд Л. Батцэнгэл”
Л. Батцэнгэл “Бүсгүй цэнхэр салхи” УБ.,2004.
350. “Ү. Хүрэлбаатартаа
Амьдрал үйлс тань
Ашид дэлгэрч яваг ээ. Б. Цэрэндаш”
Б. Цэрэндаш “Зууный түрүү магнай түмэн эхүүд” УБ., 2004
351. “Нутгийн зохиолч яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатартаа энэхүү номыг тогтоон хадгалуулав. З. Сэсээр”
“Баян Богд-Буяны өлгий” Эрх. З. Сэсээр. УБ., 2004
352. “Ү. Хүрлээд.
Сэрхийн хөх нуруу хав Төмөрийн сүрлэг хайрханууд, Тайгам нуур, Мөрөн гро шандууд чамайг мэндчилэж байна. Н. Бүргэдаа”
“Алтайн Дэлгэр нутаг мину” УБ.,2004
353. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатартаа Ухаант хүмүүнд шинэ өдөр бүхэн шинэ ухаан нээгдэх болно. Бадарчийн Хишиг-Ундрал”
Б. Хишиг-Ундрал “Өдөн бийрийн эгшиглэн сэтгэл хөглөмүй” УБ.,2004
2005 он
354. “Эрхэм анд Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барив. Ш. Цэнд-Аюуш. 2005.1.3”
Ш. Цэнд-Аюуш “Охь үгс” УБ., 2004
355. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Энэ ертөнцийн хамгийн сайн сайхныг хүсье.05.01.2005”
Б. Галсансүх “Постмодерн дөрвөн улирал” УБ.,2005
356. “Эрхэм хүндэт доктор профессор Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсган ухаарлын дээдийг ерөөв. З. Жадамба. 07.1.2005”
З. Жадамба “Бурхан ухааны дээжис”
357. “Уважаемому У. Хүрэлбаатару на добрую память Скородумова. 21.01.05”
Л. Г. Скородумова “Монгольский язык: Образы мира” УБ., 2004
358. “Эрхэм яруу найрагч ах Ү. Хүрэлбаатар танд номоор хадаг өргөе. Л. Гантуяа. 2005.01.24”
Л. Гантуяа “Үл тоогчийг үл тоохуй” УБ.,2004
359. “Хүндэт дүү Хүрэлбаатар танаа
Их бичгийн цогт найрагч хүнд
Ийм ном өгч байгаадаа ичингүйрч байна
Гурав дахь хүчний орон зай их байна аа
Гуйвалтгүй тэмцэл, шударга үнэн л ялна даа
Балбарын тухай шүлгээр юм хийж болох эсэхийг
Батсүх ах нь асууж байна дүү нар бодолцоорой
Эвлэлдэн нэгдсэн их ажилд тань амжилт хүсье
Эрүүл энх аз жаргалыг ерөөе
Г. Батсүх. 2005.02.09.
Г. Батсүх “Талын уулын дуулал” УБ., 2005
360. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатар танаа.
Хайрын “ажил”-ыг минь дүгнэж үзвэл юм байж юу магад. Баяржаргал.2005.02.13”
Ж. Баяржаргал “Эрсийн уруул ягаарах цаг” УБ., 2004
361. “Осолгүй үнэнч
Олон жилийн түшиг
Сэтгэл зүрх тунгалаг
Санаа бодол дэндүү ариун
Ү. Хүрэлбаатартаа. Б. Бааст. 5.III.2005”
Б. Бааст “Хангайн бор” 1-р боть УБ., 2004
362. “Эрхэм хүндэт нөхөр МУНН-ын дарга Ү. Хүрэлбаатар танд энэ номыг дурсгая, болгооно уу. С. Сүрэнжав. 2005.04.19”
Ж. Самбуу “Ухаалах тусам ухаарна” УБ., 2005
363. “Эрхэм хүндэт нөхөр МУНН-ын дарга Ү. Хүрэлбаатар танд энэ номыг дурсгая. Болгоооно уу. С. Сүрэнжав. 2005.04.19”
Ж. Самбуу “Ухаалах тусам ухаарна” УБ., 2005
364. “Эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатар Эрдэнэ нартаа баривай. 2005.6.1. Г. Мэнд-Ооёо”
“Японы яруу найраг” Ер. Ред. Г. Мэнд-Ооёо. УБ.,2005
365. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танаа уран бүтээлийн шинэ эрч хүч ерөөн номоо дурсгав. Н. Дарамзагд 2005.06.03. Монголын зохиолчдын ордон”
Н. Дарамзагд “Нямбуугийн Нямдорж” УБ.,2005
366. “Зохиолч, сэтгүүлч Ү. Хүрэлбаатар танаа. Сэтгүүлчийн амаргүй хөдөлмөрт сэтгэл зүрхээ зориулахад яндашгүй их авьяасаараа ямагт үлгэрлэж өдий зэрэгт хүргэсэн эрхэм ах, анд таньдаа энэхүү номоо өргөн барив. Г. Баатарнум. 2005.VI.09”
Г. Баатарнум “Иракт өнгөрүүлсэн 190 хоног” /баримтат найраглал/ УБ., 2005
367. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танаа. Уран бүтээлийн өндөр амжилт хүсэн ерөөж өргөн барив. Ж. Нэргүй. 13.VI.05”
Ж. Нэргүй “Сэтгэл хазгар биш бол” УБ., 2005
368. “Миний цус махны тасархай шүү гэж бодож явахад ямар сайхан байдаг гэж санана. Эх Лхагважавын хүү Хүрэлбаатартаа дурсгав. С. Барийсан. 2005.06.19”
С. Барийсан “Ямаан усны хавцал” /шүлэг, өгүүлэл/ УБ.,2004
Жич: Төгрөг сумын 80 жилийн ойг тэмдэглэх тухай уулзалтын үеэр.
369. “Хайрт ач хүү Ү. Хүрэлбаатар хүүдээ. Зөвхөн урагшаа явж байгаад чинь дандаа баярлаж явдаг шүү. С. Барийсан. 2005.06.19”
С.Барийсан “Бодол гүйцэхгүй хорвоо” УБ.,2004
Жич: Төгрөг сумын 80 жилийн ойг тэмдэглэх тухай уулзалтын үеэр.
370. “Яруу найрагч зохиолч Хүрэлбаатар ахыгаа шүтэж явдаг шүү. Б. Цэрэнжамц. 2005.06.29. Их чуулганы өдөр”
Б. Цэрэнжамц “Тэнгэрийн өвс салхилах цагаар” УБ.,2005
371. “Номын анд эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатартаа эрүүл энх амжилт бүтээлийн дээдийг ерөөе. Номын далай цагаан буян дэлгэрч байх болтугай: С. Зэвсэг. 2005.07.01”
С. Зэвсэг “Уул өвгөд хоёр минь” /Дурсамж, эссе/ УБ., 2004
372. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танд сайн сайхан бүхнийг хүсч энэхүү товчоон номоо дурсгав. Ж. Ядамсүрэн 2005.07.25”
Ж. Ядамсүрэн нар “Ардчилсан төрийн сонгуулийн товчоон” УБ., 2005
373. “Сахалтай хүүхэд
Сайн аав
Сайхан хүн
Хүрлээ ахдаа Хон Хэрээдийн хүүгээс дурсгав. 2005.VIII.4”
Хон Хэрээдийн Б. Энхбат “Чонын хүү” УБ.,2005
374. “Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгал болгому. Ч. Мөнхбаяр. 2005.VIII.5”
Д. Содномгомбо Р. Дарьхүү “Философи” УБ., 2004.
375. “Эрдэмтэн шавь Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ нартаа. Боловсролын зүг хамтдаа. Зохиогч Д. Өлзийбаяр IX.13.2005”
Д. Өлзийбаяр “Ерээд оны боловсролыг ажиглахуй” УБ.,
376. “Эрхэм шавь эрдэмтэн найрагч Ү. Хүрэлбаатар, гэргий Л. Эрдэнэ нарт. Хүүхдүүддээ ашиглуулаарай. Зохиогч Д. Өлзийбаяр. Охины хамт. 2005.IX.20”
Д. Өлзийбаяр. Ө. Оюунхүү “Монгол хэлний зөв бичгийн дүрмийн товч толь” УБ., 2004
377. “Эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Яруу найргийн гэрэлт цагаан сүмд мөргөмүй. Г. Мэнд”Ооёо. 2005.9.26”
G. Mend-Ooyo. “All shining moments” UB., 2005
378. “Ү. Хүрэлбаатартаа уран бүтээл, эрдэм судлалын их амжилт хүсмой. Д. Данзан. 2005.10.12”
Д. Данзан “Дэлхий чимсэн нутаг” УБ., 2005
379. “Нутгийн зохиолч, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатартаа энэхүү номоо өргөн барив. З. Сэсээр. 17.Х.2005 он”
З. Сэсээр “Хичээнгүй баатар Гомбо-Идшин гүн” УБ., 2005
380. “Нутгийн зохиолч, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатартаа энэхүү номоо өргөн барив. З. Сэсээр. 17.Х.2005 он”
З. Сэсээр “Цастын орноо” УБ., 2005
381. “Дурсгал болов.Д. Бямбасүрэн. 2005.X-17. Зүүн хараа хот”
Д. Бямбасүрэн “Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын түүхэн товчоон” УБ.,2001
382. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. Б. Оюунаа. 2005.XI.03”
Б. Оюунаа “Шүлгэн шувуудын жиргээн” УБ., 2005.
383. “Ү. Хүрлээд. Сэрхийн хөх нуруу хав Төмөрийн сүрлэг хайрхадууд Тайгам нуур, Мөрөн гол, гол шандууд чамайг мэндчилж байна. Н. Бүргэдаа. 2005.11.07”
“Алтайн Дэлгэр нутаг мину” УБ.,2004”
384. “Ү. Хүрэлбаатартаа. Номын садан, эртний танилдаа Ри багштаны тухай эвлүүлэн бичсэн номоо өргөн баривай. Ц. Цэрэн. 2005.XI.7 билэгт сайн өдөр”
Ц. Цэрэн “Буурал өтгөс Ринчен мэхийн ёсолбай” /тэргүүн дэвтэр/ УБ., 2005
385. “Эрхэм дотнын дүү Ү. Хүрэлбаатар, Эрдэнэ нартаа шинэ номын дээжээ дурсгаж үр ач нарт чинь аз жаргалыг адистуулан ерөөе. Ш. Сүрэнжав Л. Цэнд 14.XI.2005”
Сүрэнжав. Ш “Хүний явдал, орчлонгийн дэнс” УБ., 2005.
386. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Анхны номын дээжээс барья. Д. Тоддаваа. 2005.11.18”
Д. Тоддаваа “Ганцаараа…” УБ., 2005
387. “Нутгийн дүү, я/н, доктор Ү. Хүрэлбаатар дүүдээ. Ш. Мягмар. 2005.XI.30”
Ш. Мягмар “Хоймор заяа” УБ.,2005
388. “Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барья. Засагт ханы тамгыг цэнгүүлж яваарай. Л. Лхагва. 2005.12.06”
Л. Лхагва “Өөрийгөө эмчлахүй эрүүлжүүлэхүй” УБ.,2005
389. “Нэгэн номын бэлэг. Эрхэм шавь, эрдэмтэн Ү. Хүрэлбаатарт. Намаа сайжруулж ирэх сонгуульд заавал өрсөлдөж ялах хэрэгтэй. Л. Эрдэнэд Миний уншиснаар маш сайн ярилцлага өгсөнд баяр хүргэе. Х. Батхишигт Аавын шийрийг хатаах нь хүүгийн үүрэг. Эрдмийн зүг эрч хүчтэй тэмүүлээрэй. Зохиогч Д. Өлзийбаяр. 2005.12.16”
Д. Батсүрэн Д. Өлзийбаяр “Уул”-ын найрагч Тоомойн Очирхүү” УБ., 2005
390. “Танд уран бүтээлийн болон төр, нийгмийн сонгуульт ажилдаа улам их амжилт олохыг хүсэн ерөөе. Д. Авир 2005.12.23”
“Монголын Их, Дээд Сургуулиудын Холбооны гишүүн сургуулиуд” УБ., 2005
391. “Эрхэм яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар танд өргөн барив. УБ хот. 2005.12.29-нд С. Ууганбаяр”
С. Ууганбаяр “Гаслангуй үнэн” УБ., 2005
392. “Найз Ү. Хүрлээд. Нутгийн хөх уулс нуруу гол мөрөн горхи хөх тэнгэр чамайг ивээж явтугай”. Н. Бүргэдаа. 2005 он
Р. Чулуун “Алтайн хөх харчуул” УБ., 2005
393. ““Нутгийн дүү, яруу найрагч, доктор Ү. Хүрэлбаатар дүүдээ. Ш. Мягмар”
Ш. Мягмар “Хоймор заяа” УБ.,2005
394. Нутгийн дүү, яруу найрагч, доктор Ү. Хүрэлбаатар дүүдээ. Ш. Мягмар”
Ш. Мягмар “Хоймор заяа” УБ.,2005
395. “Ү. Хүрэлбаатар ахад. “Тэргүүн” сонины хамт олноос дурсгав.
Ч. Лодойдамба “Тунгалаг Тамир” УБ.,2005
2006 он
396. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Энэ ертөнцийн хамгийн сайн сайхныг хүсье. 05.01.2006”
Б. Галсансүх “Постмодерн дөрвөн улирал” УБ., 2005
397. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Шүлгээрээ онгодыг тань урья. 05.01.2006”
Б. Галсансүх “Сэтгэл гэдэг эрхтэн” УБ., 2005
398. “Эрдэмтэн, зохиолч, сэтгүүлч Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн баривай. Б. Пүрэв. 2006.1.12”
Г. Хандхүү “Зүүдэнд ч ороогүй тавилан” УБ., 2005
399. “Сэтгүүл зүйн төлөө хамтран зүтгэгч доктор Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. М. Зулькафиль. 16.1. 2006 г. УБ”
М. Зулькафиль “Сэтгүүл зүйн тайлбар толь” УБ., 2005
400. “Ү. Хүрлээдээ
Төөрөг заяа нэгтэй
Төгрөг сумын минь
Эрдэмтэн зохиолч
Ү. Хүрэлбаатартаа
Энэхүү номоо өргөн барив
Ч. Онгоодой 21/1 2006 он”
Ч. Онгоодой “Олз омог” УБ., 2005
401. “Эрхэм хүндэт ангийн нөхөр Х. Батхишиг таньд анхны номсанаатын дээжээ өргөн барив. Б. Хажидмаа. 2006.01.23. Зүрх бүхэн чамайг хайрлаг”
Б. Хажидмаа “Зуны дунд сарын шинийн найман” УБ.,2005
402. “Сэтгүүл зүйн төлөө хамтран зүтгэгч доктор Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. М. Зулькафиль. 16/II 2006. г. УБ”
М. Зулькафиль “Сэтгүүл зүйн тайлбар толь” УБ., 2005
403. “Багын анд Ү. Хүрэлбаатар танаа.Зохиогч ангийн анд Ч. Нямсүрэн. 24.02.2006”
Ч. Нямсүрэн “Гэмт хэргийн виктимологи” /хохирогч судлал/ УБ.,2005
404. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатарт. Эзэн Чингисийн “Алтан ураг” эрхэмсэг таныхаа амгаланг айлтгая. Нацагдорж. 2006.03.10. Утас 91916452”
“Харьцуулсан цаг улирлын тооны бичиг”
405. “Үгийн цэц, ухааны бяраар
Үнэний хорвоод тэмцэж яваа
Үйлийн үрт “таман” жаргалт
Үржингийн Хүрэлбаатар ахдаа
Ямагт биднийг уулзуулдаг
Яруу найрагтаа талархаж
Янжинлхам эгшиглэнт эх
Ялгуун мөнх ивээх болтугай” хэмээн
“Сэтгэл минь, тэнгэрийн уяхан шат” номоо итгэлийн алган дээр тань өргөн барив.
Зохиогчоос. Улаанбаатар хот. 2006.04.05-нд”
Б. Батцэнгэл “Сэтгэл минь, тэнгэрийн уяхан шат” УБ., 2006
406. “Эрхэм дүү эрдэмтэн зохиолч Ү. Хүрэлбаатартаа барив. Монгол Улсын арслан Л. Сосорбарам. 2006.IV.11”
Л. Сосорбарам “Чонод овогт Намидын Лувсанчимэдийнхний ураг төрлийн уулзалт” УБ., 1999
407. “Нутгийн минь зохиолч-яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатартаа энэхүү номоо өргөн барив. З. Сэсээр. 2006-5-2”
З. Сэсээр “Хувь заяаны орчил” УБ.,2006
408. “Гол усны минь ах, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар танд дурсгав.Дүү Болормаа. 2006.05.26”
Болормаа. Г “Богцонд ирсэн шагай” УБ.,2006
409. “Эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатартаа. Аз хийморь хүсье. А. Амарсайхан. 2006.V.26”
А. Амарсайхан “Өөхөнд хулдсан егөө” УБ.,2006
410. “Арван жилийн анхны шавь эрдэмтэн доктор Ү. Хүрэлбаатар Л. Эрдэнэ нартаа. Эмхтгэгч. 2006.06.19”
Д. Пэлдэн “Бага насны хун шувууд” Эмхт. Д. Өлзийбаяр УБ.,2006
411. “Эрхэм уран бүтээлч Хүрэлбаатар танаа. Цагийн урсгал дор харгиатан жингэнэх минь… Ж. Баяржаргал 2006.07.19”
Авгаржин Жа. Баяраа “Гэрлийн жилийн хэлмэрч” УБ., 2006.05.09
412. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Таны сэтгэлийн өнгөөр тэнгэр өөрийгөө гоёдог юм шиг санагддаг. В. Нэргүй. 2006.07.31”
Ваня Нэргүй “Гэрэлт эх” УБ., 2006
413. “Ү. Хүрэлбаатарт дурсгаму. 2006.08.09. Зайран Д. Бямбадорж”
Д. Бямбадорж “Мөнх тэнгэрийн шашин бөө мөргөл” УБ.,2006
414. “Эрдэмт хүмүүн Ү. Хүрэлбаатартаа сайныг ерөөж өргөн барив. Орчуулагч молхи хүн Шагдарсүрэн доктор. 2006.08.28”
Омар Хайям “Ялдамхан дүр чинь ямархан үзэсгэлэнтэй...” УБ.,2006
415. “Эрхэм шавь Ү. Хүрэлбаатар танаа. Зохиогч Д. Өлзийбаяр. VIII/31”
Д. Өлзийбаяр Л. Гомбожав “Байгалиа шүтэхүйн ухаан” УБ.,2006
416. “Эрхэм дотны дүү Эрдэнэ-дээ
Заяа золыг тань бурхны хүчин
Залбиралын үгийг тань сонсч байх болтугай
Ш. Сүрэнжав 5/IX 2006”
Ш. Сүрэнжав нар “Дуунд мөнхөрсөн бүсгүйчүүд” УБ., 2005
417. “Эрхэм дотны дүү Ү. Хүрэлбаатарын аз заяаг адистат хүргэж ерөөе. Ш. Сүрэнжав 5/IX 2006”
Ш. Сүрэнжав “Бид нэг тэнгэртэй” УБ.,2006
418. “Ажил амьдралын хөтөч болсон эрхлэгч тандаа болон бидний ээж лугаа адил гал тогоонд минь буцалж явсан Эрдэнээ эгч хоёртоо хадгалуулъя. 1993 оныг ер мартдаггүй юм. “Өдрийн сонин” Ч. Чулуунцэцэгээс. 2006.IX.5”
Ч. Чулуунцэцэг “Зарааны хүү бөөдий эхдээ л зөөлөн” УБ., 2006
419. “…..”
Ли Күи Шень “Яруу найргийн түүвэр” УБ.,2004
420. “Ү. Хүрэлбаатарт Л. Мөнхбаатараас. 2006.09.06”
Г. Мөнхбаатар “Амраг зүг…” Дархан., 2006
421. “Эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатартаа
Дэлхийн яруу найрагчдын XXVI их хурлын үеэр Тайвань-д хэвлэгдсэн шинэ номоо барив. Номын цагаан буян, яруу найргийн цаглашгүй гэрэл биднийг ивээх болтугай: Г. Мэнд-Ооёо. 2006.9.21”
G. Mend-Ooyo “Infinite Glare” 2006
422. “Надад сэтгүүлч хэмээх сайхан мэргэжилд дөр суулгасан эрхлэгч Ү. Хүрэлбаатартаа хадаг дэлгэн өргөв. Г. Баатарнум. 2006.11.08”
Г. Баатарнум “Цагийн өнгө” УБ., 2006
423. “Найз Ү. Хүрэлбаатартаа эрүүл энх, аз жаргал амьдралын сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөж дурсгав. О. Болдбаатар. 2006.11.15”
Н. Пүрвээ О. Болдбаатар “Насны дуулал буюу бурхны аврал” УБ., 2006
424. “Доктор Хүрэлбаатартаа. О. Дагвадорж. 17/XI 2006 г”
О. Дагвадорж Д. Довчинсүрэн “Монгол эзэнть гүрний Их засгийн цааз буюу Чингис хааны зарлигийн хөх дэвтэр. /XIII зуун/ УБ., 2006
425. “Эрхэм хүндэт ах их бичгийн хүн Ү. Хүрэлбаатар таныг монгол бөхийн босоо цагаан хийморь өнөд ивээж явахыг хүсэн ерөөе.
Цаст буурал Алтайн хүн цагийн хуанли
Цагаан залаатай уулсын бэлд нь эрхэлсэн хүү
Нар найраг хоёрыг хамт тээсэн түүчээ
Насны намба эдэлсэн үзэг цаасны эзэн
Халхын хүчит арслангуудыг мандуулж өргөсөн ачтан
Хаа ч явсан бөхөө ярих монгол газрын хүн чулуу
Дэлхийд данстай монголын дээлтэй найрагч Хүрэлбаатар
Дэвжээ эзэгнэх наадмын бөхийн хорхойтон Хүрэлбаатар
Түмэнд түгсэн дууны шүлгийн хаан Хүрэлбаатар
Төгрөг суманд төрсөн яруу найрагч Хүрэлбаатар
Түгээмэл сургуулийн бурхан захирал төв халхын Хүрэлбаатар
Орчин цагийн сахалтай Балган
Одоо цагийн буурьтай зохиолч
Зууны шилдэг онигооч цэргийн начин дүү Тэгшээ. 2006.11.27”
Ц. Баярсайхан А. Тэгшээ “Хорьдугаар зууны их асрын өмнө” УБ., 2001
426. “Эрхэм захирал, эрхэм шавь Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ. Зохиогч.2006.11.28”
“Зуун өртөөлсөн багш нар” /тэргүүн дэвтэр/
Д. Өлзийбаяр “Зуун өртөөлсөн багш нар” УБ., 2006
427. “Яруу найрагч, судлаач их алтайн хөвүүн дотно анд Ү. Хүрэлбаатарын гэгээн оюун, гэрэлт мэлмийд өргөв. Ес эхэлсэн өвөл цагийн жавхлант салхитай өдөр байв. Зохиолч Д. Жамъян. 2006.12.22”
Д. Жамъян “Хөх өвсний эгшиглэн” 1-р боть УБ.,2006
428. “Ү. Хүрэлбаатартаа Д. Пэрэнлэй. Дугаар 167. 2006.12.26”
Д. Пэрэнлэй “Амьдрах сайхан” /дурсамж/ ред. В. Алзахгүй УБ., 2006
2007 он
429. “Ус гол нэгт эрхэм ах Ү. Хүрэлбаатар танд дурсгав. Уран бүтээлийг минь дандаа дэмжиж байдагт баярладаг. 2007.01.09. Дүү Г. Болормаа”
Г. Болормаа “Нойр хулжсан шөнө” /Өгүүллэгүүд/ УБ., 2007
430. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа…Г. Болормаа” /2007.01.09/
Г. Болормаа “Богцонд ирсэн шагай” /Өгүүллэг, тууж/ УБ.,2006
431. “Миний эрхэм хүндэт Хүрэлбаатар эрдэмтэн танаа өргөн барив. М. Шагдарсүрэн. 2007.2.10”
Омар Хайям “Ямархан дүр чинь ямархан үзэсгэлэнтэй” Орч. М. Шагдарсүрэн УБ., 2006.
432. “Зохиолч, яруу найрагч, баруун талтай, доктор Үржингийн Хүрэлбаатар танаа. Та арслангуудын сэтгэлд үүрд мөнх шүү. У/а, баруун талтай М. Мөнгөн-Оньс” /2007.02. 17 Битүүний барилдааны үеэр/
Энэ номын эхэнд нэр шүлэг оруулжээ
НЭР ШҮЛЭГ
Мөнгөн оньс үл тайлагдах ертөнц
Өнгөлөг болоод тунгалаг сайхан сэтгэл
Намар намрын амтат жим лугаа адил
Ганцхан заяах өнө мөнхийн дурдатгал
Өнөө цагт бөх-зохиолч чамаас өөр үгүй
Намайг хүндлэн Та хэмээн дуудах нь
Хамар шархирмаар
Ү. Хүрэлбаатар
2006.05.14.
Арслангуудын нэрэмжит барилдааны үеэр.
М. Мөнгөн-Оньс “Монгол бөхийн цадиг” УБ.,2006
433. “Ү. Хүрэлбаатар танаа.Ах Нямдоржоос нь” /2007.02 сар/
Р. Давааням “Миний мэдэх 50 нас” УБ., 2006
434. “Эрхэм хүн Ү. Хүрэлбаатар танаа. Ч. Чойсамба” /2007.03. сар/
Ч. Чойсамба “Бат хааны байлдан дагуулал” УБ., 2006
435. “Яруу найрагч Хүрэлбаатар танд. Дууны найргийн аугаа их мастер танд эрүүл энх сайн сайхныг хүсье. Олон сайхан дуугаар дуун цацал өргөмүү. Та хоёртоо үргэлж баярлаж явдаг шүү. Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Ц. Оюунцэцэг. 2007.03.20”
“Нутагтаа өргөх дуун цацал” Эмх. Ц. Оюунцэцэг УБ., 2006
436. “Хүрэлбаатар ахдаа. 20.3.2007. Д. Гангабаатар”
О. Дашбалбар “Оюун санааны яруу найраг” /Үндсэрхэг үзлээр өвчлөхүй/. Ред. Г. Мэнд-Ооёо Д. Мөнгөндалай. Эх бэлтгэгч Д. Гангабаатар
437. “Эрхэм Хүрлээ багшдаа
Эхний номоо өргөе. П. Үйтүмэн. 2007.03.21”
П. Үйтүмэн “Зуны таталбар” УБ.,2006”
438. “Эрдэмтэн зохиолч, эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танд өргөн барив. А. Моломжамц. 2007.04.02”
А. Моломжамц “Цэнхэр нутаг” /Дарви товчоон/ УБ.,2006
439. “Эрхэм шавь, хүндэт редактор, доктор, профессор Ү. Хүрэлбаатар танаа: Зохиогч Д. Өлзийбаяр. А. Дариймаа. IV/07 2007”
“Жамбын Батмөнх” УБ., 2007
440. “Ү. Хүрэлбаатарт дурсгав. 2007.V.17. Зайран Д. Бямбадорж”
Д. Бямбадорж “Мөнх тэнгэрийн шашин, бөө мөргөл” УБ., 2007
441. “Дүү Хүрэлбаатар, Эрдэнэ нартаа хорвоогийн хамгийн сайн сайхныг хүсье. Номын үйлс тань бадарч явах болтугай: Х. Туяа. 2007.06.04”
Х. Туяа нар “Зүрхний цахилгаан бичлэгийг 5 минутанд...” УБ.,2006
442. “Хүрэлбаатар танд номоо барив. Гантөмөр. 2007-6-18”
Ш. Гантөмөр нар “Соён гэгээрүүлэгч Гэрэл-Од” УБ., 2007
443. “Эрхэм дотнын найз, номын садан Ү. Хүрэлбаатар танаа
Алтан овооны тэнгэр доор
Алтан судрыг товчоолбай, би
Алтан зуунуудад игээвэй,
Алтан хөшөөгөө босговой
Г. Мэнд-Ооёо 2007.VI.19”
Г. Мэнд-Ооёо “Алтан овоо” УБ.,2007
444. “Эрхэм хүмүүн, том ертөнц миний эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатартаа өргөн барив. Зохиогчоос. 2007.6.19”
М. Шагдарсүрэн “Сэтгэл гэгээрээсэй” УБ.,2007
445. “Дотны найз Ү. Хүрэлбаатар түүний гэргий Л. Эрдэнэ нартаа дурсгав. Б. Чимиддорж. 2007.VI.30”
Б. Чимиддорж “Хүнүйн голын жараахай” УБ., 2006
446. “Хүрлээ ахдаа. Уран бүтээлийн олз, омог нь дэлгэрэх болтугай. Ж. Бат-Эрдэнэ.02.08.07”
Стивен Ковей “Бүтээмж өндөртэй хүний 7 дадал” УБ.,2006 Орч. Ж. Бат-Эрдэнэ.
447. “Ү. Хүрэлбаатар ах
Л. Эрдэнэ эгч хоёртоо
Сайн сайхны төлөө !
B. Argo 2007.8.29.
Chinggis kha`s 848.7.17”
Б. Арго Ц. Үнэнч С. Чунаг “Чингис хааны монголчуудын цаг тооны хөх дэвтэр”
448. “Ү. Хүрэлбаатартаа. Сэтгэлийг мэдэх, номын нөхөр, нэрний ижил анддаа сайны үйлс, саруул ухааныг ерөөе. Л. Хүрэлбаатар. 2007.09.04”
Л. Хүрэлбаатар “Огторгуйн цагаан гарди” УБ.,1996
449. “Эрхэм хүмүүн Ү. Хүрэлбаатарт өргөн барив. Л. Мөнхбаатар. 2007.09.22”
Л. Мөнхбаатар “Амраг зүг…” Дархан. 2006
450. “Хүндэт багш Хүрэлбаатар гуай танд өөрийн бүтээлээ дурсгал болгосондоо талархаж байна. 2007.09.27. Күроки Нанзадмаа”
Күроки Нанзадмаа “Японы канж /дүрс/ үсгийн цуврал толь бичиг ¹ 1” УБ.,2007
451. “Эрхэм хүндэт
Эрдэмтэн Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. 2007.10.5. Б. Лхамжав”
Б. Лхамжав “Улаан хоормог хорвоо” УБ.,2004
452. “Үзэг нэгт эрхэм нөхөр, монголын сэтгүүл зүйн нэгэн шадар, нэрт түшмэл, яруу дууны мастер Ү. Хүрэлбаатар танаа, хадагтай Л. Эрдэнэ нартаа сайны ерөөлөөр дурсгав. С. Жамбалдорж. 2007.10.10. tel: 99707036”
S. Jambaldorj L. Odonchimed “Camel is a living dinosaur”
453. “Багын найз Ү. Хүрлээдээ дурсгав. Ж. Оюунбилэг. 2007.10.12”
Ц. Галбадрах “Би багадаа” Ред. Т. Оюунбилэг. УБ., 2006
454. “Ү. Хүрлээдээ дурсгав. Т. Оюунбилэг. 2007.10.12”
Ч. Чойсамба “Сонирхолтой сэтгүүл зүй” УБ.,2006
455. “Эрхэм найз Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав.
Номын буян эгнэгт цагаан
Нөхрийн сэтгэл мөнхөд гэгээн .
2007.Х.30. Г. Мэнд-Ооёо”
Mend-Ooyo. G “Nomadic lyrics” УБ.,2007
456. “Ахмад шавь Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгав. Д. Оюунбадрах. 2007.XI.9”
“Билгийн гэгээ” УБ.,2006 эмхт. Б. Энхээ. Ред Д. Оюунбадрах
457. “Эрхэм хүндэт ах, утга зохиол судлаач доктор, профессор Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. С. Амартөвшин”
Амартөвшин. С “Уран зохиол шинжлэлийн орчин үеийн арга,
үзэл баримтлалууд” УБ.,2005
458. “Сэтгүүлч, доктор Ү. Хүрлээ ахдаа дурсгав. Зохиогч Ж. Батбаатар. 2007.11.09”
Ж. Батбаатар “Сэтгүүлзүй” УБ.,2007
459. “Эрхэм дотны найз, эрдэмтэн зохиолч Ү. Хүрэлбаатар танаа
Эсээ, тэмдэглэл ч гэмээр
Эрдэм судалгаа ч гэмээр
Уянга найрагтай нөхцсөн
түүхийн бичиглэл үүнийг баривай.
2007.XI.15. Г. Мэнд-Ооёо”
Г. Мэнд”Ооёо “Яруу найраг – шидэт долгион” УБ., 2007
460. “Эрхэм хүндэт ах, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатартаа.
МСНЭ-ийн ЕНБД болсон хүндэт танаа дурсгав. Б. Золбаяр. 2007.11.15”
Б. Золбаяр “Бүтэн” 2006.
461. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. 2007.11.15”
Б. Золбаяр “Бүлээн” УБ., 2006
462. “Уран бүтээлч ах Ү. Хүрэлбаатар танаа. Үнэт сургаалиа хайрлаарай. А. Наранболд 2007.11.17”
А. Наранболд “Шүүдэр сэтгэл” Эрдэнэт хот. 2007.11.17”
463. “Гүнээ хүндэт яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар ахдаа дурсгав. Д. Цэнд-Аюуш. 2007.11.17”
Д. Цэнд-Аюуш “Шувууд буцаагүй намар” Эрдэнэт хот 2007
464. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Өөрийн бүтээлийн дээжийг өргөн барьж дурсгав. О. Эрдэнэжаргал. 2007.11.16. 99350070”
О. Эрдэнэжаргал “Эрдэнэтийн “овгорууд” Эрдэнэт хот 2007”
465. “Ү. Хүрэлбаатар танаа дурсгав. И. Содномдаржаа. 2007-11-17”
И. Содномдаржаа “ГОК” Эрдэнэт хот. 2007
466. “Эрхэм хүндэт хүн Ү. Хүрэлбаатар эрхлэгчдээ сайн сайхны ерөөл айлтгаж өөрийн бүтээлээ өргөн барив. Ө. Батзориг. 2007.XII.06”
Ө. Батзориг “Миний аялсан сэтгэлийн ертөнц” УБ.,2007
467. “Эрхэм нөхөр, номын мэргэн анд Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Номын далай нараан буян дэлгэрч байх болтугай. С. Зэвсэг. 2007.12.6”
С. Зэвсэг “Миний мэдэхийг хүсдэг Япон орон” УБ., 2007
468. “Доктор Ү. Хүрэлбаатар танд өргөн барив. Танд их амжилт хүсье. С. Зэвсэг. 2007.12.07”
С. Зэвсэг “Хөгшин Европоос хөх арлын оронд зорчсон минь” УБ.,2007
469. “Ү. Хүрлээ танаа. До. Чулуунбаатар. 2007.12.17”
До. Чулуунбаатар “Домог мэт амьдрал” УБ., 2007
470. “Ү. Хүрэлбаатар танаа “Цас, навчны үгийг чагнана уу” М. Саруулдалай. 2007.12.24”
М. Саруулдалай “Нас навчны шүлгүүд” 2007.12.24”
2008 он
471. “Эрхэм анд Үржингийн Хүрэлбаатар танаа.
Зул задрах цагаан үүл
Зулай адислан өлмий үнсэн байж
Д. Төрбат 09.01.2008. МЗЭ-ийн төрсөн өдөр. Эрдэнэт”
Д. Төрбат “Зул задрах цаг” УБ., 2006
472. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа.
Наяад оныхон надад
Найргийн галыг минь асааж өгсөн.
Хавт Т. Зөнбилэг. 2008-01-09. Эрдэнэт хотноо”
Т. Зөнбилэг “Эрхин тарни” УБ., 2007
473. “Оюутны анд найз, эрхэм Үржингийн Хүрэлбаатар танаа
Олон талын мэхтэй бөх шиг
Оюуны олон гаргалгаатай
Алтайн хөх уул шиг ноёлог
Анд танаа хадаг болгон барив.
Зохиолч До. Цэнджав: Улаанбаатар хот. 2008.01.14”
До. Цэнджав “Тэнгэрт хальсан тоос” УБ.,2006
474. “Сэтгүүл зүйн төлөө хамтран зүтгэгч доктор Ү. Хүрэлбаатар санаа өргөн барив. М. Зулькафиль 24.1.2008. г. УБ”
М. Зулькафиль нар “Америкийн сэтгүүл зүйн түүх” УБ., 2007
475. “Эрхэм хүндэт хуучин сайн танил Хүрэлбаатартаа дурсгал болгоё. Очирын Пунцаг. 2008-2-15”
“Үсэг нь мохож үзээгүй өвгөн сэтгүүлч бийрээ хатааж яваагүй бичээч Пунцаг” УБ., 2005
476. “Дотно дүү, эрдэмтэн зохиолч Ү. Хүрэлбаатартаа үргэлж баярлаж явдаг сэтгэлээсээ хүндэтгэн барив. Д. Урианхай” 2008.05.17.
Д. Урианхай “Холдох төв” УБ.,2008
477. “Үржингийн Хүрэлбаатар ахдаа… Тантай учран золгох, Алтайн их уулсад сүслэн мөргөх дүүд нь агаар нэгэн буй билээ. Н. Гантулга. 2008.07.01”
Н. Гантулга “Дотоод орон зайн урсгал” УБ., 2007
478. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа дурсгав. 2008-07-08. Д. Цэнд-Аюуш”
Д. Цэнд-Аюуш “Шувууд буцаагүй намар” Эрдэнэт хот. 2007.
479. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрлээдээ дурсгав. Ч. Баатар. Д. Оюунбилэг. 2008.07.17”
Ж. Хүрэлжанцан “Оргилд хүрэх зам бэрхшээлтэй ч үргэлжилсээр…”УБ., 2008.
480. “Л. Мягмарсүрэн 2008.07.28.
Эрхэм дотны анд Үржингийн Хүрэлбаатар, гэргий Эрдэнэ болон дүү нар хүүхдүүдэд.
Тэнгэрийн чиг
Алтангадас руу зүг барьж
Дэлхий тэвэрч явахын ерөөл талбиж барив”
Л. Мягмарсүрэн “Алганы хээ” УБ., 2008
481. “Ү. Хүрэлбаатартаа. Алтайн өндөр уулс шигээ дуундаа мөнхөрч яваарай. Л. Бэгзжав. 2008.08.21”
Л. Бэгзжав, С. Нандинцэцэг “Хятадад жуулчлах нь” УБ., 2008
482. “Ү. Хүрэлбаатар ахдаа. Эрүүл сэтгүүл зүйн төлөө хамтдаа. Зохиолч Д. Батжаргал. 2008.08.29”
Д. Батжаргал “Сэтгүүл зүйн бичлэгийн нэр томъёоны товч тайлбар” УБ.,2008
483. “Өглөө бүр хүний сайнтай учирч олны дунд од мэт гялалзаж бусдын дунд бурхан мэт шүтэгдэж явахыг ерөөе. Б. Лхагваа. 2008.9.15”
Б. Лхагваа “Авьяасаараа мөнхөрсөн гавьяа” УБ.,2008
484. “Үзэг нэгт сэтгүүлч, доктор Ү. Хүрэлбаатартаа эрүүл энх аз жаргалыг хүсэн ерөөж номоо дурсгав. Б. Лхагва. 2008.9.15”
Б. Лхагваа “Алдар гавъяатны товчоон” УБ., 2006
485. “Ү. Хүрэлбаатартаа.
Дорнын билигт найрагч андын номыг
Дотнын эрхэм нөхөртөө барьж буйн учир бол
Дотоод мөн чанар луугаа явцгаая хэмээсэн санаа болой.
2008.IX.17. Дашням, Балжиннямтай өдөр.
Г. Мэнд-Ооёо “
Юй Си “Зам” УБ.,2008
486. “Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. Д. Баттогтох. 2008.09.17” /хуучин монголоор/
Д. Баттогтох “Миний эгэлхэн амьдрал” УБ., 2007
487. “Хүрэлбаатар ахдаа. Танд болон танай гэр бүлд аз жаргал хүсье. 2008.09.17. Билэгт сайн өдөр. С. Намгүрлхаажав”
С. Намгүрлхаажав “Миний ертөнц” /шүлгүүд/ УБ.,2008
488. “Эрхэм Ү. Хүрэлбаатар гуайд дурсгав. Андуу эндүүг уучлан засч ивээн хадгалмуу. Сүмбэрбатаас хичээнгүйлэв. 2008.9.18-ы өдөр. Улаанбаатар хотноо”
Ц. Сүмбэрбат “Монгол хэлний үгсийн сангийн хөгжлийн асуудалд” УБ.,2008
489. “МСНЭ-ийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга, доктор, яруу найрагч Ү. Хүрэлбаатар танаа өргөн барив. М. Зулькафиль. 2008.09.24”
Харольд У. Андерсен нар “Нийтлэл, нэвтрүүлгийг яаж бэлтгэх вэ?” УБ.,2008
490. “Монголын сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэлийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ү. Хүрэлбаатар танаа.
Монголын төлөө цохилох зүрхийг тань
Мөнх тэнгэрийн эрх хүчин өнө үүрд ивээж байх болтугай
2008.10.21. Ш. Даваасүрэн”
Ш. Даваасүрэн “Мөнх тэнгэрийн хүчин” 2-р дэвтэр. УБ., 2008
491. “МЗЭ-ийн удирдах зөвлөлийн гишүүн Ү. Хүрэлбаатар танаа. Ч. Жанчивдорж. 24/X.2008 он”
Ч. Жанчивдорж “Зууны туршид тайлагдаагүй амрагийн нууц” УБ.,2008
492. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатартаа улам цэгцэрч бичихийг ерөөе. Ш. Ванчаарай. 2008-11-25”
Ш. Ванчаарай “Шагнал шийтгэл” он байхгүй.
493. “Эрхэм хүндэт Ү. Хүрэлбаатарт. Эрдэм судлалынхаа ажилд амжилт гаргаж торойхыг ерөөе. Ш. Ванчаарай. 2008-11-25”
Д. Цэнд нар “Шагжийн Ванчаарай” УБ.,2003
494. “Хүрлээ ахдаа барив. Г. Ишхүү. 2008.12.02”
Г. Ишхүү “Зүрхний урлан” УБ.,2008
495. “Ү. Хүрэлбаатар ахад. Найргийн тэнгэр тань цэлмэг байг. Ц. Түмээ. 2008.12.08”
Ц. Түмэнбаяр “Нар хурайлсан хийморь” УБ.,2008
496. “Үзэг нэгт эрхэм нөхөр
Үржингийн Хүрэлбаатар танаа барья. Д. Нямаа. 2008.12.08”
Д. Нямаа “Тэнгэрийн хаяа” УБ., 2003
2009 он
497. “Ү. Хүрэлбаатарт. Уран бүтээлийн өндөр амжилт хүсье. Р. Мөнхтариа. 2008.1.7.
Утас 99837125”
Р. Мөнхтариа “Засагт хааны гоо марал” УБ.,2006
498. “Алтан нутаг нэгтэн
Ахын сайхан дүү
Хүрэлбаатарт дурсгав.ЧВ. Баатарсүрэн. 88114948. 2009.01.09”
Ч. Баатарсүрэн “Үнэний өмгөөлөл шүлгүүд минь” УБ.,2008
499. “Ү. Хүрэлбаатар шавьдаа өргөв. Зохиогч өчүүхэн багш Д. Өлзийбаяр. 2009.01.30”
Д. Өлзийбаяр “Чойжилжавын Билигсайхан” УБ., 2009
500. “Үзэг нэгт нутгийн дүү Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал хүрсэнд байр хүргэе. Ү. Хүрэлбаатарын үйлс дэлгэрч яваг. Р. Чулуун. 2009.II.10”
Р. Чулуун “Алтайн хөх харчуул” УБ.,2009
501. “Эрхэм хүндэт ах Ү. Хүрэлбаатар танаа Монгол бөхийн их дүүгийн тань номын хөшөөг дээжлэв. Р. Сэддорж. 2009.02.23”
“Тэнгэрийн их хийморь буюу Агвааны Ганбаатар” УБ., 2009
502. “Ү. Хүрэлбаатар танаа. Н. Нагаанбуу. 2009.03.01”
Н. Нагаанбуу “Монголчуудын анх, энх, мөнхийн амин зурхай” УБ.,2009
503. “Эрдэмт дүү эрхэм Ү. Хүрэлбаатартаа дурсгал болгов. Б. Монголхүү. 2009.03.24”
Б. Монголхүү “Цаст алтайн чуулган” УБ.,2009.
504. “Ү. Хүрэлбаатарт.
Хэвлэлийн эрх чөлөөний төлөө
Хүнд бөгөөд хэцүү
Хүний чанарыг шалгах
Хатуу бэрх замд
Хамт явж байсны төлөө дурсгав.
27/III. 2009.
“Хос хэлний ном-
505. “Мэргэжил нэгтэй эрхэм анд Ү. Хүрэлбаатар танд уран бүтээлийн амжилт хүсэж, эрүүл, саруул байж урт наслахыг ерөөе. Булгадар Түдэвийн Балдан” 2009.03.30.
Т. Галдан “Сэтгүүлчийн өчил” УБ., 2008
506. “Ү. Хүрэлбаатар танд Сэтгэл тань гэгээн сайхан шигээ үйлс тань гэгээн байх болтугай. Ч. Зоригт. 2009.04.01. Утас 98151150”
Ч. Зоригт “Нулимстай зун” УБ., 2008
507. “Эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар танаа. Л. Хайдав. 2009.4.6”
Л. Хайдав нар “Халхын домогт хүчтэн” тэргүүн дэвтэр. УБ.,2006
508.p
Цааш унших...
